ەۋرووداقتى جەمقورلىق جايلاپتى
Rand Europe كونسالتينگتىك-زەرتتەۋ ۇيىمىنىڭ جاقىندا جارىق كورگەن بايانداماسى ەۋروپارلامەنت دەپۋتاتتارىن ەسىنەن تاندىردى. بۇل ۇيىمنىڭ جارىققا شىعارعان زەرتتەۋلەرى بويىنشا بىرىككەن ەۋروپا سىبايلاس جەمقورلىق سالدارىنان جىل سايىن 1,11 تريلليون دوللار شىعىن شەگەدى ەكەن.
لوندوندىق Independent-ءتىڭ جازۋى بويىنشا, بۇل كورسەتكىش ەۋرووداق ءىجو-ءنىڭ 6,3 پايىزىنا تەڭ كورىنەدى. بۇل بۇرىنعى زەرتتەۋلەر كورسەتىپ جۇرگەن ساننان 8 ەسە اسىپ تۇسكەن كورسەتكىش بولىپ وتىر. «Rand Europe ۇيىمىنىڭ زەرتتەۋلەرى كورسەتكەن جەمقورلىقتىڭ شىعىنى ءبىزدىڭ كوكەيىمىزدە جۇرگەن كۇدىكتى راستايدى. جەمقورلىق ەۋروپالىق ەكونوميكانىڭ دامۋىن تەجەپ, جۇرەگىن تەسكەن قارا قۇرتقا اينالدى», دەيدى Transparency International EU ديرەكتورى كارل دولان.
ەۋروپالىق وداق مەملەكەتتەرى جەمقورلىقتان جىل سايىن 1,11 تريلليون دوللار شىعىن شەگەدى. بۇل جايسىز حابار ەۋروپارلامەنت دەپۋتاتتارىن قاتتى ويلاندىرۋدا. ولار قازىردىڭ وزىندە باستى ماقساتى – جەمقورلىقپەن كۇرەسەتىن ەۋروپالىق پروكۋراتۋرا قۇرۋدى ۇسىنىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, دەپۋتاتتار وسى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە ەۋروپالىق وداقتىڭ جەمقورلىق ەڭ كوپ تاراعان وڭىرلەرىن دە انىقتادى. سىبايلاس جەمقورلىق ەرەكشە بەلەڭ العان رۋمىنيا, بولگاريا جانە حورۆاتيا مەملەكەتتەرى ەكەن. جالپى العاندا, شىعىس ەۋروپا ەلدەرىندە جەمقورلىق دەڭگەيى جالپى ەۋروپالىق كورسەتكىشتەن جوعارى. سالىستىرمالى تۇردە ايتساق, ليۋكسەمبۋرگ, نيدەرلاند, شۆەتسيا, فينليانديا جانە دانيا مەملەكەتتەرىندە جەمقورلىق دەڭگەيى ءبىرشاما تومەن.
ەۋروپارلامەنت نەگىزگە الىپ جۇرگەن بۇرىنعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, ەۋروپانىڭ جەمقورلىق دەڭگەيى بىردەن 8 ەسە ارتىپ شىعا كەلدى. ەندى دەپۋتاتتار بۇل كەسەلمەن كۇرەسۋدىڭ جاڭا ءتيىمدى شارالارىن ويلاستىرۋدى كۇن تارتىبىنە قويىپ وتىر. ءتيىمدى كەلىسىمشارتتار جاساۋ كەزىندە مەملەكەتتىك شەنەۋنىكتەردىڭ پارا الۋى جەمقورلىقتىڭ ەڭ كەڭ تاراعان تۇرىنە اينالعان. «جەمقورلىق ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي جانە ەكونوميكالىق سالالارىنا وراسان زور زيان شەكتىرۋدە», دەيدى زەرتتەۋ توبىنىڭ جەتەكشىسى ماركو حافنەر. جەمقورلىقتان كەلەتىن زيان تەك ەكونوميكالىق جانە قارجى سالاسىندا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ول الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى ءورشىتىپ, قىلمىستىڭ بەلەڭ الۋىنا اكەپ سوقتىرادى. سونىمەن قاتار, سىبايلاس جەمقورلىق زاڭ ۇستەمدىگىنە وراسان زور نۇقسان كەلتىرەدى. تاعى ءبىر قورقىنىشتى ماسەلە, سىبايلاس جەمقورلىق حالىقارالىق تەرروريزمگە قارجىلاي كومەك كورسەتۋگە بەيىمدەلۋدە. سوندىقتان, الداعى ۋاقىتتا كارى قۇرلىقتا سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستىڭ جاڭا ءتيىمدى دە باتىل شارالارىن شۇعىل جۇزەگە اسىرۋ ەۋروپالىق وداق مەملەكەتتەرىنىڭ ۇكىمەتتىك, قوعامدىق جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باستى مىندەتى بولماق.
تابىس كوزى – قاجىلىق يندۋسترياسى
ەر-رياد قاجىلىق يندۋسترياسىن ەكونوميكاداعى ەڭ باستى تابىس كوزىنە اينالدىرماق. قازىرگى تاڭدا, ول ساۋد ارابياسى ەكونوميكاسىنداعى مۇناي سەكتورىنان كەيىنگى ەكىنشى ورىندى الادى.
ساۋد ارابياسى مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنە بايلانىستى قاجىلىق يندۋسترياسىن قايتا قۇرۋ ماسەلەسىن ءجيى قوزعاي باستادى. ەلدىڭ بەدەلدى ەكونوميستەرىنىڭ ايتۋىنشا, قاجىلىق كورولدىك ەكونوميكاسىنداعى الەۋەتى وتە جوعارى سالالاردىڭ بىرىنەن سانالادى. ونى دامىتۋ ەلدەگى جاستاردىڭ جۇمىسپەن تولىق قامتاماسىز ەتىلۋىنە قوسىمشا مۇمكىندىكتەر اشادى. ۇلتتىق تۋريزم كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ابدۋل گاني ال-ءانساريدىڭ مالىمدەۋىنشە, قاجىلىق يندۋسترياسىن قايتا قۇرۋ بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ شەشۋشى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.
تۋريستىك سالا ەلدىڭ بيۋدجەتىنە جىل سايىن 85 ميلليارد ساۋد رەالى (20 ميلليارد اقش دوللارىنان استام) تابىس اكەلەدى. ونىڭ 45 ميلليارد رەالى تەك قانا قاجىلىق ماۋسىمىنان تۇسەتىن كىرىس بولىپ تابىلادى. جىل سايىن ساۋد ارابياسى قاجىلىققا كەلگەن 2 ميلليوننان استام ءپىرادارلاردى قابىلدايدى. بۇل كەزەڭدە ەلدە 100 مىڭنان استام قوسىمشا جۇمىس ورنى اشىلادى.
قازىرگى كەزدە مەككەدە مەشىتتەردى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. كورولدىك ۇكىمەتىنىڭ پايىمداۋىنشا, مەشىتتەردەگى قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى اياقتالعاننان كەيىن, قاجىلىقتان تۇسەتىن كىرىس كولەمى 57 ميلليارد رەالعا دەيىن وسەتىن كورىنەدى. جالپى العاندا, جاقىن بولاشاقتا بۇل ەلدەگى تۋريستىك سالانىڭ ءوسىمى 37 ميلليارد رەالدى قۇرايدى دەپ كۇتىلۋدە.
الايدا, ساۋد ارابياسى قاجىلىققا كەلگەن ءپىرادارلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا شەشۋشى جۇمىستاردى جۇرگىزۋ ماسەلەسىن كەشەۋىلدەتىپ وتىر. وسىنىڭ سالدارىنان جىل سايىن قاجىلىققا كەلگەن ادامدار اراسىندا اپاتقا ۇشىراۋشىلار سانى ءوسىپ كەلەدى. ماسەلەن, وتكەن جىلى 24 قىركۇيەكتە مەككەگە جاقىن مينا جازىعىندا 800-گە جۋىق قاجىلىققا كەلگەن ادامدار قازا تاپتى. شايتانعا تاس لاقتىرۋ ءراسىمى كەزىندە پايدا بولعان كەپتەلىس سالدارىنان 769 ادام بىردەن كوز جۇمسا, 900-گە تارتا ادام زارداپ شەكتى.
اشىق شەكارا قاۋىپتى كۇشەيتەدى
بريۋسسەلدە بولعان تراگەديالىق اپاتتىڭ سالدارى ەۋروپالىق وداق ءۇشىن ۇلكەن قيىندىقتار اكەلۋى مۇمكىن. كەيبىر ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, بەلگيانىڭ استاناسىندا بولعان لاڭكەستىك ەۋروپا مەملەكەتتەرى اراسىنداعى اشىق شەكارا سالدارىنان بولىپ وتىر. اشىق شەكارا جاعدايىندا ازاماتتاردىڭ توقتاۋسىز ءجۇرىپ-تۇرۋى كەزىندە ۇلتتىق مەملەكەتتەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ مۇمكىن ەمەس.
بۇل تۋرالى بريتان باسپاسوزىندە ورىن العان پىكىرتالاس بارعان سايىن ۋشىعىپ بارادى. ۇلىبريتانيانىڭ ەۋروپالىق وداقتان شىعۋىن جاقتاۋشىلار «وتقا ماي قۇيعانداي» بۇل پىكىرتالاستى قىزدىرا تۇسۋدە. بىرىككەن كورولدىكتىڭ تاۋەلسىزدىگى پارتياسىنىڭ (UKIP) كوسەمى نايدجەلا فاراجا بريۋسسەل قالاسىندا ورىن العان لاڭكەستىك وقيعالاردى ۇلىبريتانيانىڭ ەۋروپالىق وداق قۇرامىنان شىعۋى ءجونىندەگى ناۋقاننىڭ باستى يدەولوگياسىنا اينالدىرىپ وتىر.
بۇگىنگى تاڭدا ەۋروپالىق وداققا كىرەتىن ءاربىر مەملەكەتتىڭ باستى ماقساتى – ءوز ازاماتتارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بولسا, اشىق شەكارا جاعدايىندا بۇل مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋ بارىنشا كۇردەلى بولىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى جىلدارى كارى قۇرلىققا جان-جاقتان قاپتاعان بوسقىندار لەگى دە بۇل قاۋىپتى اسقىندىرا تۇسۋدە. تەك وتكەن جىلى عانا ەۋروپاعا ميلليوننان استام بوسقىندار تابان تىرەگەن ەكەن. Europol پوليتسيالىق اگەنتتىگىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, قازىر ەۋروپاعا بوسقىن اتىن جامىلعان 5 مىڭنان استام جيحادشىلار كىرىپ كەتكەن كورىنەدى.
نايدجەلا فاراجدىڭ ايتۋىنشا, ەۋروپاعا كىرگەن بوسقىندار تاسقىنى كۇننەن-كۇنگە ارتىپ وتىرعان قازىرگى جاعدايدا بريتانيانىڭ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىق. وسىعان بايلانىستى UKIP كوسەمى كورولەۆا ەليزاۆەتانىڭ قول استىنداعى حالىقتى قورعاپ قالۋدىڭ ءبىر عانا جولى بار دەيدى. ول – ەۋروپالىق وداق قۇرامىنان شىعۋ.
ەۋروپالىق وداق قۇرامىنداعى بارلىق مەملەكەتتەردىڭ تۇرعىندارى بۇگىندە ەۋروپالىق, ونىڭ ىشىندە, بەلگيالىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قابىلەتسىزدىگىن العا تارتادى. بريۋسسەل بۇگىندە بەلگيانىڭ, ونىڭ ىشىندە, بىرىككەن ەۋروپانىڭ عانا استاناسى ەمەس, سونىمەن بىرگە, لاڭكەستەردىڭ دايىندىق ورتالىعىنا دا اينالىپ وتىر. پاريج قالاسىندا لاڭكەستىك اپات جاساعان سالاح ابدەلسلامنىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى بريۋسسەلدە بوي جاسىرىپ ءجۇرۋى بۇل ەلدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ شەبەرلىگى جوعارى دارەجەدە ەمەس ەكەندىگىن اشىق دالەلدەدى. جالپى, بۇگىندە مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ەۋروپالىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ حالىقارالىق لاڭكەستىككە قارسى كۇرەسى ەشقانداي سىن كوتەرمەيدى.
بوسقىنداردى پانالاتۋدا بىرىزدىلىك جوق
Oxfam كەدەيشىلىككە قارسى حالىقارالىق ۇيىمدار بىرلەستىگى دامىعان مەملەكەتتەردىڭ تاراپىنا ۇلكەن كىنا ارتىپ وتىر. ولاردىڭ پىكىرىنشە, باي ءارى دامىعان مەملەكەتتەر سيريا بوسقىندارىن قابىلداۋدا بەلسەندىلىك تانىتقان جوق.
بىرلەستىك ساراپشىلارى جارىققا شىعارعان باياندامادا الەمنىڭ دامىعان مەملەكەتتەرى 2013 جىلدان بەرى سيرياداعى سوعىستان قاشقان 67,1 مىڭ بوسقىندى عانا قابىلداعان كورىنەدى. ال سيرياداعى سوعىس سالدارىنان تۋعان جەرىن تاستاپ قاشقان بوسقىندار سانى 4,8 ميلليون ادامدى قۇراپ وتىر. ءسويتىپ, Oxfam بىرلەستىگى ماماندارىنىڭ زەرتتەۋى بويىنشا, الەمنىڭ باي مەملەكەتتەرى بار بولعانى بوسقىندارىڭ 1,39 پايىزىن عانا پانالاتۋعا مۇمكىندىك جاساعان.
حالىقارالىق Oxfam بىرلەستىگى ماماندارىنىڭ دەرەگى بويىنشا, فرانتسيا بار بولعانى 1 مىڭ سيريالىقتاردى قابىلداعان. ال ولاردىڭ قابىلداۋعا ءتيىس «مۇمكىندىگى» 20 مىڭ ادام بولۋى كەرەك ەدى. اقش 10 مىڭ سيريالىق بوسقىنداردى قابىلداماق بولىپ دۇنيەجۇزىنە جار سالعانىمەن, ءىس جۇزىندە 1812 سيريالىقتى قابىلداعان. ال Oxfam بىرلەستىگىنىڭ ايتۋىنشا, حالىقارالىق تاپسىرىس بويىنشا ولاردىڭ قابىلداۋعا ءتيىس «مۇمكىندىگى» 170 مىڭ ادام بولۋى كەرەك ەدى.
تاعدىر تالايىمەن تۋعان جەرلەرىن تاستاپ شىققان بوسقىندارعا كومەك قولىن سوزۋدا كانادا, گەرمانيا جانە نورۆەگيا مەملەكەتتەرى ءبىرشاما ادامگەرشىلىك تانىتتى. ولار وزدەرىنە بولىنگەن مەجەگە سايكەس بوسقىنداردى پانالاتۋدا جوعارى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. ال اۆستراليا, فينليانديا, يسلانديا, شۆەتسيا جانە جاڭا زەلانديا وزدەرىنە بولىنگەن بوسقىنداردىڭ جارتىسىن عانا قابىلدادى. حالىقارالىق بىرلەستىكتىڭ ماماندارى كەلتىرگەن دەرەكتەر بويىنشا, ەۋروپانىڭ باي ءارى دامىعان ەلدەرى باسىنا ءىس تۇسكەن بوسقىنداردى قابىلداۋدا كەرەعارلىق تانىتىپ وتىر. ماسەلەن, نيدەرلاند مەملەكەتى وزدەرىنە بولىنگەن بوسقىنداردىڭ 7 پايىزىن, دانيا 15 پايىزىن عانا قابىلداسا, ۇلىبريتانيا بوسقىنداردىڭ 22 پايىزىن قابىلداعاندى مىسە تۇتىپ وتىر. بۇگىن جەنەۆا قالاسىندا بۇۇ-نىڭ جەتەكشىلىگىمەن سيرياداعى سوعىستان قاشقان بەيبىت تۇرعىنداردى قابىلداۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلەدى. وعان بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن قاتىسىپ, ءسوز سويلەيدى.
توپتامانى دايىنداعان جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».
