اۋىل

التىن بەسىك اتانعان اياۋلى مەكەندى قارقىندى دامىتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءداستۇرلى «قازاقستان جاڭا جاھاندىق ناقتى احۋالدا: ءوسۋ, رەفورمالار, دامۋ» اتتى جولداۋى ەل ومىرىنە سونى سەرپىن, تىڭ جىگەر بەردى. قازىرگى تاڭدا بۇكىل ەلىمىز وسى جولداۋدا العا قويعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋعا بەرىك جۇمىلۋدا. جولداۋدا ەلباسىمىزدىڭ جاس­تارعا, ونىڭ ىشىندە, جۇمىسشى مامان­دىعىن كوتەرۋگە ارناعان جول­دارى ەرەكشە اسەر ەتتى. وندا «مەن جاستارىمىزدى جۇمىسشى مامان­دىعىن بەلسەندى مەڭگەرۋگە شاقىرامىن. جۇمىسشى مامان­دىق­تارىن مەڭگەرۋ كەرەك. كەزىندە مەن دە جۇمىسشى كيىمىن كيۋدەن باستادىم, دومنا پەشى وت-جالى­نى­نىڭ جانىندا تۇردىم. ۇلگى الىڭدار!», – دەگەن جولدارى جول­داۋ­دى وقىعان ءار ادامدى ەرەكشە جىگەرلەندىرەتىنى ءسوزسىز. ماعان ەرەكشە اسەر ەتتى. ءومىر جولىم, ەڭ­­بەك جولدارىم ويىما ورالدى. قازىر قازاق ەلى ەرەكشە دامۋدىڭ جولى­نا تۇسۋدە, بوي كوتەرگەن قالا­­­­لار مەن اۋىلدار, بۇرىن-سوڭ­­دى بولماعان جاڭا زاۋىتتار مەن فابريكالار, ەۋروپانىڭ قاي ەل­دەرىمەن سالىستىرسا دا ارتىق بول­ماسا كەم ەمەس, سالىنىپ جاتقان جول­­دار ادامدى ەرەكشە قۋانىشقا بولەيدى. مەن اۋىلدا وسكەن, اۋىل­دىڭ ومىرىمەن بىتە قايناسقان ادام­مىن. قازىر اۋىلدىڭ دامۋدىڭ سارا جولىنا تۇسە الماي, جۇمىس ورىن­­­دارىنىڭ تاپشىلىعىنا باي­لان­ىستى قالاعا كوشۋشىلىكتىڭ كوبەيىپ تۇرعانى جاسىرىن ەمەس. «اۋىلشارۋاشىلىق كوو­پە­را­تيۆ­تەرى تۋرالى» 2015 جىلى قابىل­دانعان زاڭ اۋىل شارۋا­شىلىعىن دا­مىتۋعا, اۋىلدى كوركەيتۋگە ەرەك­شە ىقپال ەتەتىن بولادى. قازىرگى كەزدە ەلىمىز بويىنشا كوپتەگەن اۋىل­شارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى جانە شاعىن شارۋا قوجالىقتارى جۇمىس ىستەۋدە. مەنىڭ ءومىر ءتاجىري­بەمدە ىرىلەندىرگەن وندىرىستىك كوو­پەراتيۆتەردى دامىتۋدىڭ ماڭى­زى زور دەپ ەسەپتەيمىن. ونىڭ باس­تى سەبەبى, قازاقستان جەرىنىڭ كو­پ­شى­لىك ايماعى ءشولدى جانە ءشو­لەيت­­تى. سوندىقتان دا, مال شارۋا­شى­لىعىمەن ءبىر جەردە وتىرا بەرۋگە بولمايدى. بۇرىنعى اعا ۇرپاق مال شارۋاشىلىعىن قىستاۋعا, كوك­تەۋگە جانە جايلاۋعا, كۇزدەۋگە ورنالاستىرىپ, جايىلىمداردى توزدىرماي وتە ۇقىپتى, رەتىمەن پايدالانا بىلگەن. قازىرگى كەزدە كوپتەگەن شاعىن شارۋاشىلىقتار ءبىر جەرگە قىستاۋعا ورنالاسىپ الىپ, كوكتەۋگە, جايلاۋعا شىقپاي مال­دى دا ازدىرىپ, جەردى دە توز­دى­رىپ بارا جاتقاندارى انىق باي­قالادى. ەڭبەك جولىمدا كوپ­تە­گەن اعا ۇرپاقپەن, العاشقى كول­حوز­دى ۇيىمداستىرعاندارمەن, قاراپايىم جۇمىسكەردەن كىشى مال مامانى, فەرما مەڭگەرۋشىسى, شارۋاشىلىق باسشىسى بولعان ءومىر تاجىريبەسى مول ادامدارمەن بىرگە جۇمىس ءىس­تەۋگە تۋرا كەلدى. ولار اۋا رايىن ءجيى باقىلاپ, مال­دى قىستاۋلاردان ەرتە كوشىرىپ, كوك­تەمگى, جازعى تۇسكەن ىلعالمەن بارىن­شا جەتىلۋى­نە ەرەكشە جاعداي جاساي­تىن. سون­دا عانا مال كوكتەۋدە, جازعى جاي­لاۋدا ەرەكشە قوڭدانىپ, قىس­تاۋدا قاتال قىستان قىسىلماي شى­عادى. مۇنى ءومىر تاجىريبەسى دالەلدەگەن. قازىرگى كەزدە كوپتەگەن مالعا جۇعىمدى جايلاۋلار بوس جاتىر. ۇساق شارۋاشىلىقتاردىڭ ادام كۇشىنىڭ ازدىعى, تاعى باسقا سەبەپتەرمەن الىس جايلاۋعا بارۋعا مۇمكىندىكتەرى جوق. سوندىقتان, كووپەراتيۆتەرگە بىرىگىپ, ءبىر-ءبىرى­نە كومەكتەسە وتىرىپ دامۋدىڭ بەرەرى مول بولماق. ەكىنشىدەن, مال شارۋاشىلىعى قارقىندى دامۋى ءۇشىن مال جاسىنا, جى­نى­سىنا قاراي سۇرىپتالىپ باعى­لۋ­عا ءتيىس. زووتەحنيكالىق تالاپ­تار تولىق ورىندالىپ, مال ىرىكتەلىپ-سۇرىپتالمايىنشا مال­دى ءوز ءتولى ەسەبىنەن ءوسىرۋ, ءونىمدى­لى­گىن ارتتىرۋ جاقسارمايدى. شاعىن 100-120 قويى بار شارۋا­شى­لىق­تاردىڭ ساۋلىعى مەن توقتىسى, ەركەك قويى مەن ۇرعاشىسى بىرگە جۇرەدى. بۇل ورەسكەل قاتەلىك, زوو­تەح­نيكالىق تالاپتاردىڭ بۇزىلۋى بولىپ ەسەپتەلەدى. ەگەر شاعىن شارۋا قوجالىقتارى وندىرىستىك كووپەراتيۆكە بىرىگىپ مالدى سۇرىپ­تاپ, قويدى 450-200 باستان وتار­لارعا ءبولىپ باقسا, ءتيىمدى بولىپ, ونىمدىلىگى, ءتول الۋى بارلىق جاعى­نان ارتقان بولار ەدى. اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باستى تۇلعا – كادرلارعا بايلانىس­تى. قازىرگى كەزدە اۋىلشارۋاشىلىق كادرلارى ازايىپ جانە ۇساقتالىپ بارادى. اۋىلدارعا, اسىرەسە, اۋىل­شارۋاشىلىق كادرلارىندا جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ كەلۋشىلەر جوق­تىڭ قاسى. مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن مالشى كادرلاردىڭ وتە قاجەت ەكەنى بەلگىلى. مال ءوسىر­­گەن حالقىمىزدا «قويدى نە قورىق­قان قۇل باعادى, نە ۇيالعان ۇل باعادى» دەگەن ءومىر تاجىريبەسىنەن الىنعان ماقال بار. قازىرگى قالادا دا, دالادا دا مال باققىسى كەلەتىن ادام تابىلمايدى. مال باعۋ وتە ىسكەرلىكتى, توزىمدىلىكتى قاجەت ەتە­تىن ماماندىق. قازىر كەز كەلگەن ادام بازارلاردا جانە باسقا جەر­لەردە اربا سۇيرەپ, جۇك كوتەرىپ, قۇرىلىستا جۇمىس ىستەي بەرگىسى كەلەدى. ال مال شارۋاشىلىعىندا ىستەيمىن دەۋشىلەر وتە سيرەك. سون­دىقتان, ۇكىمەتىمىز مالشى كادر­لارىنا ارنايى زاڭمەن ەرەكشە جەڭىلدىكتەر مەن قامقورلىقتار, ىنتالاندىرۋ شارالارىن تۋعىزۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ماسەلەن, مالشى, ساۋىنشى, تاعى باسقا مال شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىنە جوعارى ەڭبەكاقى تولەپ, جەڭىلدىك­پەن دەمالىس ورىندارىنا جىبە­رۋ, زەينەتاقىلارىن كوتەرۋ, قۇر­مەت­تى اتاقتار بەرۋ, تاعى باسقا دا جول­دارمەن ىنتالاندىرىپ وتىرۋ كەرەك. سونىمەن بىرگە جايى­لىم­داردا, اسىرەسە, قىستاۋلاردا, ءۇش-ءتورت وتباسىن توپتاپ وتىرعىزىپ, مالشىلاردىڭ مادەني-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋ مال شارۋا­شىلىعىنا ادامداردىڭ كوپتەپ بارۋىنا جول اشار ەدى. ورتا مەك­تەپتى بىتىرگەن جاستاردى وقىتۋ, تاربيەلەۋ, اسىرەسە, مال دارىگەرلەرى مەن زووتەحنيكتەردى كوپتەپ وقىتۋ قاجەت. ەستۋىمشە, ءبىزدىڭ ەلدە زووتەحنيك ماماندىعىنىڭ قا­جە­تى جوق دەپ, بۇل فاكۋلتەتتەر قىس­قارتىلعان كورىنەدى. بۇل مال شارۋاشىلىعىنان حابارى جوق ادامنىڭ ايتاتىنى. مال دارىگەرى مالدى ەمدەۋ, ساۋىقتىرۋمەن اي­نا­لىسسا, زووتەحنيك مالدى باعۋ, عىلىم نەگىزىنە ساي ءوسىرۋ­مەن اينالىسادى. مالدى ازىق­تان­­­دىرۋدىڭ ءوزى ۇلكەن عىلىم. ەن­دىگى ءبىر ەرەكشە ايتاتى­نىم, اۋىل­شارۋاشىلىق كادر­لارىن دايار­لاپ, وندىرىستىك كوو­پە­راتيۆ­تەردى باسقاراتىن ادامداردى بىرەر جىلعا دەيىن مەملەكەت قام­قور­لىعىنا الىپ, جان-جاقتى قول­داۋ كورسەتۋ قاجەت. سەبەبى, اۋىل­شارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى قالىپ­­تاسىپ كەتكەنشە كوپ كۇش كەرەك ەكەنى بەلگىلى. اۋىلشا­رۋا­شى­لىق كووپەراتيۆتەرى اۋىلداردا قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەسە, ەڭ باس­تىس­ى, اۋىلدا جۇمىسسىزدىق ءمۇل­دە جويىلار ەدى. ولارعا مەحاني­­زا­تورلار دا, قۇرىلىسشىلار دا, باس­­قا ماماندىق يەلەرى دە قا­جەت بو­­لاتىنى بەلگىلى. مەن ەڭبەك جولىمدا جۇمىس ىستەگەن شارۋا­شى­لىقتاردا 750-800-گە دەيىن مۇشەلەرى, مەحانيزاتور, جۇزدەن اسا جۇرگىزۋشى, جۇزدەن اسا قۇرىلىسشى بولعان ەدى. ەلۋ مىڭنان اسا قويى بار شارۋاشىلىقتاردا سونىڭ وزىندە قوي تولدەتۋ ۋاقىتتارىندا ادام جەتىسپەي ءتۇرلى مەكەمەلەر تولشىلەر جىبەرەتىن. جاز, كۇز مەزگىلىندە مال ازىعىن دايىنداۋ, ەگىن وراعى كەزىندە وقۋشىلار قول­عابىس جاسايتىن. جوعارى سى­نىپ وقۋشىلارى اتا-انالارىنا قول­­عابىس جاساپ ەڭبەك ەتىپ, ەڭبەك تاجىريبەسىنەن وتەتىن, ءومىر مەك­تەبىنە قالىپتاسىپ, ءومىر سۇرۋگە بەيىمدەلە باستايتىن. بۇل ومىرگە اسا قاجەت تاعىلىم ەكەنى بەلگىلى. ادام ومىرىندەگى ەڭ باقىتسىز­دىق جۇمىسسىزدىق دەر ەدىم. ءوز ەلىنەن, جەرىنەن جۇمىس تاپپاي جۇمىسسىز ءجۇرۋ, ادامداردى ەڭ اۋىر ازاپقا سالاتىنىن, اۋىر قىل­مىستارعا اپاراتىنىن ومىردەن كورىپ ءجۇرمىز. وسى جۇمىسسىزدىق جويىلعان بولار ەدى. قازىرگى كەزدە اۋىلدى بەرەكەسىزدەندىرىپ تۇر­عان وسى جۇمىسسىزدىق, جۇمىس ورىن­دارىنىڭ تاپشىلىعى. قازىرگى كەز­دە بارلىق جاعداي بار, نەگە ادام­دار جۇمىس تاۋىپ, ىستەي بەر­مەيدى دەگەن ءۋاج ايتاتىندار بار. وعان كەلىسە بەرۋگە بولمايدى. بار­لىق ادام بىردەي ەمەس. كەيبىر ادام­دارعا باسقانىڭ كومەگى كەرەك. ول ءومىردىڭ زاڭى. ەندەشە, سول زاڭ­مەن ءجۇرۋ قاجەت. ادامداردى جۇ­مىس­قا جۇمىلدىرا بىلەتىن دارىن­دى باسشىلار اۋىلعا جىبەرىلۋى ءتيىس. اۋىلشارۋاشىلىق جۇمىس­تارىن ۇيىمداستىرۋدا, اسىرەسە, مال شارۋاشىلىعى جايلى اڭگىمە قوزعاعاندا مالدىڭ تۇقىمى جايلى ايرىقشا ايتۋعا ءتيىسپىز. سوڭعى جىلدارى كەيبىر اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتار بولماسا, مال تۇق­ىمىمەن جۇمىس ىستەۋ ازاي­دى. دۇنيەجۇزىنە, رەسپۋبليكامىز بويىنشا اتى شىققان مال تۇقىمدارى ەرەكشە دامىتىلۋى كەرەك. ماسەلەن, كەي مال تۇقىم­دارى ەرەكشە ءبىر ايماقتاردا عانا وسىرۋگە بەيىمدەلگەن. ماسەلەن, تاۋلى رايىمبەك اۋدانىنا قىسى ۇزاق, بيىك تاۋلى ولكەگە ارنايى بەيىمدەلگەن عالىمداردىڭ ەڭ­بە­گى­مەن مىڭداعان گەكتار تاۋ جا­يى­لىمىن الىپ جاتقان اتاقتى حان­تاڭىرىنىڭ جانە كۇنگەي الاتاۋ­دىڭ تەڭىز دەڭگەيىنەن 2800-4000 مەترلىك جايىلىمدارىنا بەيىمدەپ قازاقتىڭ ارقار-مەرينوس قويى وسىرىلگەن بولاتىن. بۇل قوي تۇقىمى كەزىندە نارىنقول-كەگەن, قازىرگى رايىمبەك اۋدانىندا 1938-1940 جىلدان ءوسىرىلدى. سودان بەرى بۇل قويدىڭ تۇقىمى ىرىكتەلىپ, سۇرىپتالىپ, ونىڭ ەتتىلىگى مەن ءجۇنىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدا ءبىرشاما تابىستارعا قول جەتتى. بۇل قوي تۇقىمى ال­ماتى, شىعىس قازاقستان جانە پاۆلودار وبلىستارىنىڭ تاۋ­لى ايماقتارىندا وسىرىلەدى. جابايى ارقار مەن ءۇي قويىن بۋ­­دان­­­­­داستىرۋ ارقىلى ءوسىرۋ دۇنيە­­­­جۇزىندە قوي شارۋاشىلىعى تاري­­حىندا تەك ارقار-مەرينوس قويىندا عانا كەزدەسەدى. ارقار-مەرينوس قويىنىڭ ءجۇنى سوڭعى جىل­­دارى انگليادا جاسالعان لابو­­راتوريالىق زەرتتەۋدە قوي ءجۇن­دەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ جىڭىشكە جانە بەرىك ءجۇن ەكەندىگى دالەلدەنگەن. ول جۇننەن جوعارى ساپالى كيىمدەر جاسايتىنى بەلگىلى. قوي جانە باسقا دا مال تۇقىمدارىن اسىلداندىرۋ جۇمىسىمەن اينالىسۋ قازىر دامى­ماي وتىر. قازىرگى كەزدە شارۋا قوجا­لىقتارى قوي تۇقىمىنا باس­قا, قۇيرىقتى ءىرى ءجۇندى قازاقى قوي­­لاردى قوسىپ قارالا-تورالا قوزى الىپ, نە ءجۇنى, نە تەرىسى قا­بىل­­دانباي, بوسقا شىعىن كورۋ­دە. اۋىل شارۋاشىلىعىن جو­عا­رى دەڭگەيدە دامىتۋعا مال شارۋاشىلىعى مەن ەگىن شارۋا­شىلىعىن قاتار دامىتقان جاعداي­لاردا عانا قول جەتكىزۋگە بولادى. قازىر ەگىن شارۋاشىلىعىن بۇگىنگى كۇن تالاپتارىنا ساي دامىتۋدا ءبىرشاما جۇمىستار ىستەلۋدە. ءاسى­رەسە, ەلىمىزدە كوكونىس جانە جە­مىس-جيدەكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋدە جىلىجايلار كوپتەپ سالى­نىپ, تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنو­لوگياسى ەنگىزىلىپ, جاقسى قادام­دار جاسالۋدا. الداعى ۋا­قىت­تا شارۋاشىلىقتاردى ءىرى­لەن­دىرۋ ەگىن شارۋاشىلىعىنا دا قاجەت ەكەنى بەلگىلى. ەگىن شارۋا­شىلىعىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن اۋىسپالى ەگىس جۇيەسىمەن جۇمىس ىستەۋ قاجەت. ول ءۇشىن ەگىس­تىك جەر كوپ بولۋى كەرەك. سونى­مەن بىرگە, جاڭا تەحنيكالار الۋ, ونى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن ءىرى شارۋاشىلىقتار كەرەك. قازىرگى كەزدە ۇكىمەت اۋىل شارۋاشىلىعىن كوتەرۋ ءۇشىن كوپتەگەن جاقسى شارا­لار قابىلداپ, جاڭا تەحنيكالار, سۋبسيديالار بولۋدە. مىنە, وسى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋدا اۋىل­شارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى تۋرالى وتكەن جىلى قابىلدانعان زاڭنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. ەگەر زاڭ تالاپقا ساي ورىندالعان جاع­دايدا شالعايداعى اۋىلدار دا كور­كەيىپ, كورىكتەنەتىن بولادى. جۇمىس ورىندارى دا كوبەيەدى. سوڭعى جىلدارى اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگىن ايتپاعاندا, وبلىستىق, اۋداندىق اۋىل شارۋا­شىلىعى باسقارمالارى تاراپىنان دا سالاعا جاندى باسشىلىق جاساۋ, جاڭالىقتار ەنگىزۋ, وزات ءتاجى­ري­بەلەردى تاراتۋ ءوز مانىندە بول­ماي وتىر. ولار ستاتيستيكالىق مەكە­مەلەردىڭ كومەكشىلەرى سياقتى. تەك ەسەپ قانا الادى. قازىرگى كەزدە بۇقارالىق اقپارات قۇرالىنىڭ حابارلاۋىنشا, قازاقستاننىڭ استىعىنا, ەتى مەن ءسۇت ونىمدەرىنە قىزىعۋشى ەلدەردىڭ سانى ارتىپ وتىر. ەندەشە, وسى مۇمكىندىكتەردى پايدالاناتىن كەز كەلدى. ساپالى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىمەن, اسىرەسە, استىق, ەت, سۇتپەن ەلىمىز جانە سۇرانىس بەرگەن ەلدەر قام­تا­ماسىز ەتىلسە قازاقستانىمىز كور­كەيگەن ۇستىنە كوركەيىپ, حالىق­ارالىق بەدەلى ارتا تۇسەر ەدى. قازاق ەلى بۇكىل تاريحىندا ءتورت ت ۇلىك مال ءوسىرىپ, سونىمەن ءوسىپ, وركەندەگەن, اتى شىققان ەل. مال ءوسىرۋدىڭ قىرى مەن سىرىن جەتىك مەڭگەرگەن, ەندەشە, سول باي تاجىريبەنى كور­سەتەتىن مەزگىل كەلدى. اۋىل شارۋا­شىلىعىن دامىتۋمەن بىرگە اۋىلدى دا كوركەيتەتىن مەزگىل تۋدى. حال­قىمىز «اۋىل التىن بەسىك» دەپ تەگىن اتاماسا كەرەك. اۋىلدار ەلى­مىزدى دامىتۋعا, حالقىمىزدى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋدە قان­شاما يگىلىكتى ىستەر تىندىردى. قايماعى بۇزىلماعان اۋىلداردان قانشاما ەل باسقارعان ازاماتتار, ەل داڭقىن شىعارعان ۇل مەن قىز, ونەر ساڭلاقتارى شىقتى. قازىرگى كەزدە تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆ ەلىمىزدى جاڭا بيىك­تەرگە كوتەرۋ جولىندا حال­قى­­مىز­دى اسقارلى ەڭبەككە, ءبىر­لىك­كە شاقىرىپ, ۇلگى-ونەگە كور­سەتۋ­دە. بۇكىل حالقىمىزدىڭ جۇرە­گى­نەن شىعاتىن «ماڭگىلىك ەل» يدەيا­سىنىڭ ماڭىزى وتە زور. ەن­دەشە, ماڭگىلىك ەلدىڭ ادامدارى ەڭبەكقور, ۇيىمشىل بولۋى كەرەك. وسى ەڭبەكتىڭ, ۇيىمشىلدىقتىڭ, بىرلىكتىڭ ارقاسىندا اۋىل شارۋا­شىلىعىمىزدى قارقىندى دامى­تىپ, اۋىلدى دا كوركەيتەيىك. قالا­لارىمىز سول ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا قايناپ, اۋىلدارىمىز جايناپ تۇرسىن, اعايىن! مارات تاقاباەۆ, رايىمبەك اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. الماتى وبلىسى.