بالىققا دا باسىمدىق بەرىلمەك

كۇرشىم اۋدانىندا ەكى جىل بۇرىن «تورەتوعام» جشس اتتى ءىرى بالىق رەسۋرستارىن اۋلاۋ جانە وڭدەۋ كاسىپورىنى اشىلعان. اۋدانداعى جۇمىس ساپارىمىزدىڭ اياسىندا اتالعان زاۋىتتىڭ جۇمىسىمەن تانىسقان ەدىك. كۇرشىم اۋدانىنىڭ اكىمى سەيسەنعازى چۋكاەۆتىڭ ايتۋىنشا, اۋدان كولەمىندە 6 ەلدى مەكەن جاعالاۋدا ورنالاسقان. 300-گە جۋىق تۇرعىن تىكەلەي بالىق اۋلاۋ كاسىبىمەن شۇعىلدانادى. بۇل – زايسان كولى مەن بۇقتىرما سۋ قويماسىنىڭ جاعالاۋىنداعى جۇرتتىڭ ەجەلگى كاسىبى. اۋدان اكىمى سەيسەنعازى جۇماعالي ۇلى سوڭعى جىلدارى «تورە» كونسورتسيۋمىنا قاراستى «تورەتوعام» جانە «ديگام» جشس وڭدەگەن بالىق ونىمدەرى ەۋروكودتارعا يە بولىپ, قىتاي مەن ەۋروپا ەلدەرى, رەسەي نارىعىنا شىعا باستاعانىن جانە جىلىنا ەكسپورتقا شىعارىلاتىن 4 مىڭ توننا بالىقتى اۋلاۋ مەن وڭدەۋ بويىنشا ءتيىستى ليتسەنزياعا يە بولعانىن, كاسىپكەرلەرمەن زاڭدى تۇردە جۇمىس ىستەپ جاتقانىن جەتكىزدى. جۋىردا وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆ حالىقپەن ەسەپتى كەزدەسۋىندە جەرگىلىكتى بالىقشىلاردىڭ وندىرىستىك كووپەراتيۆكە بىرىگىپ, بالىق اۋلاۋعا رۇقسات الۋىنا باسىمدىق بەرىلەتىنىن ايتقان بولاتىن. ءوڭىر باسشىسى كۇرشىم اۋدانىنا جۇمىس ساپارى كەزىندە دە اتالعان ماسەلەنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالعان ەدى. قازىرگى كەزدە اۋداندا وسى تاراپتا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. قايىڭدى مەن قۇيعان اۋىلدىق وكرۋگتەرىنىڭ بالىقشىلارى تەندەرگە قاتىسۋ تالاپتارىن ورىنداۋ ماقساتىندا نەسيە قاراجاتىن قاراستىرىپ, ءوز مۇمكىندىكتەرىن سىناپ كورمەك. ال «تورەتوعام» جشس بۇل تالاپتى ءاۋ باستا ورىنداعان كاسىپورىنداردىڭ ءبىرى. «تورەتوعام» جشس باس ديرەكتورى نۇرلان قاسىمحانوۆپەن اڭگىمەلەسكەنىمىزدە, كاسىپورىن باس­شىسى بالىق شارۋاشىلىعى تۋرا­لى ەگجەي-تەگجەيلى ءسوز قوزعا­دى. بۇل ءوزى قاتپارى كوپ, قاجىر-قايراتتى قاجەت ەتەتىن سالا. نۇر­لان ەسىمحان ۇلىنىڭ ايتۋىن­شا, ۇزاق جىلدار بويى بالىق شارۋا­شىلىعى سالاسىنان اۋدان­دىق بيۋدجەتكە سالىق تۇسپەي, بالىق­شىلاردىڭ شارۋاسى ونبەي, شات­قاياقتاپ تۇرعان كەزەڭدەر ءوتتى. سوندىقتان وسى سالادا ءجۇر­گەن كۇرشىمدىكتەر باس قوسىپ, ونىڭ ىشىندە 13 كاسىپكەر جاڭا كاسىپ­ورىندى قۇرعان ەكەن. ياعني, قايى­عى مەن كەمەسىن, اۋ مەن باسقا دا قۇ­رالدارىن «تورەتوعام» جشس مەنشىگىنە وتكىزگەن جاڭا كوم­پانيا جەتەكشىلەرى بانكتەن عي­مارات ساتىپ الادى. وعان 120 ميل­ليون تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا قۇيادى. شارۋاشىلىق قاتىسۋ­شىلارى – زايسان كولىنىڭ جاعا­لا­ۋ­ىندا ورنالاسقان كۇرشىم اۋدانىنا قاراستى بالىق­شى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ امانات, اقسۋات, جولنۇسقاۋ جانە تاربا­عاتاي اۋدانىنىڭ تۇعىل اۋىل­دارىنىڭ تۇرعىندارى. وسىلايشا جاڭا ءوندىرىس ورنى اۋدان تۇرعىندارىنىڭ قاتىسۋىمەن 2013 جىلى اشىلدى. بالىقتى كەشەندى وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ زاماناۋي تەحنولوگيالى قۇرال-جابدىقتارى ساتىپ الىندى. جاڭا جۇيەگە كوشۋدى قالاعان كاسىپورىن ينۆەستورلارى زاۋىتقا ەۋروپالىق وداقتىڭ تالاپتارىنا ساي كەلەتىن جوعارى قۋاتتى گەرمانيالىق-رەسەيلىك توڭازىتقىش قۇرالدارىن الىپ كەلدى. بالىق ونىمدەرىن 40-45 گرادۋسقا دەيىن قاتىرا الاتىن جاڭا قۇرالداردىڭ 20 جىلعا دەيىنگى ساپا كەپىلدىگى بار. سونداي-اق, سانكت-پەتەربۋرگتەن كەلگەن بىلىكتى تەحنولوگتاردىڭ كومەگىمەن جاڭا ءوندىرىس جۇيەسى جولعا قويىلىپ, ىسكە قوسىلدى. ورنالاسقان جەرى­نە وراي, كاسىپورىنعا اۋدان ورتا­لى­عىنداعى تورەتوعام اتتى كونە توعان­نىڭ اتاۋى بەرىلدى. 2014 جىل­دىڭ كوكتەمىندە كاسىپورىن عيما­راتتارى تولىعىمەن كۇردە­لى جوندەۋدەن ءوتتى. شەتەل نارى­عىن يگەرۋ ماقساتىندا قازاق ۆەتە­رينارلىق ينسپەكتسياسى, كەدەن وداعى ەلدەرى بويىنشا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ اۋىل شارۋا­شىلىعىن باقىلاۋ قىزمەتى مەن ەۋ­رووداقتىڭ فرانتسيا, يتاليا, گەر­مانيا, شۆەيتساريا ەلدەرىنىڭ ماماندارىنان قۇرالعان كوميسسيا ساراپشىلارى ءونىم وڭدەۋدىڭ ەۋروپالىق ساپا ستاندارتتارىنا سايكەستىگىن تەكسەردى. وسى اۋ­ديت­تىك جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە زاۋىت ءونىمى ەۋروكودقا يە بولدى. بۇل – حالىقارالىق نارىققا «تورە­توعام» ءونىمى توقتاۋسىز كىرەدى دەگەن ءسوز. «تورەتوعام» برەندى قازىر ەۋروپا نارىعىنا جول­داما الىپ, جىلىنا 500 توننا كوك­سەركە سۇبەسىن ليتۆا, گەرمانيا, دانيا, بەلگيا, نورۆەگيا ەلدەرى مەن قىتايدىڭ بەيجىڭ قالاسىنا تاسىمالداۋدا. بۇل ەلدەرمەن ءۇش جىلعا بەكىتىلگەن كەلىسىمشارت بار. نۇرلان قاسىمحانوۆ قىتايدىڭ سارى تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنداعى چين­داۋ پورتتى قالاسىندا وتكەن حالىق­ارالىق اكۆامادەنيەت كورمە­سىنە قاتىسىپ, «تورەتوعام» ءونىم­دەرىن تانىستىرعانىن جەتكىزدى. جالپى, قىتاي ەلىمەن 1 مىڭ تون­ناعا دەيىن بالىق ونىمدەرىن وتكىزۋگە كەلىسىمشارت جاسالىپ, بۇگىندە دايىن ءونىم مايقاپشاعاي كەدەن بەكەتى ارقىلى تاسىمالدانۋدا. قىتاي الەمدە بالىق ەكسپورتتاۋدان العاشقى ورىندا بولسا دا, ميل­لياردتار ەلىنىڭ «تورەتوعام» ءونى­مىنە سۇرانىس ءبىلدىرۋى بەكەر ەمەس. – بۇگىندە بۇكىل الەمدە بالىقتى ارنايى اكۆاتوريالاردا وسىرەدى. ال ءبىزدىڭ ءونىمىمىز ەكولوگيالىق تازا تابيعي ورتادا – زايسان كولى­نەن اۋلاناتىندىقتان, ساپاسى جاعى­نان الەمدە جوعارى باعاعا يە بول­دى. سوندىقتان, ءبىز التىنعا باعا­لاناتىن بالىعىمىزدى اۋلاۋدان بۇرىن ونىڭ ءوسۋىن, ساقتالۋىن دا ويلاستىرۋىمىز كەرەك, – دەيدى كاسى­پورىن جەتەكشىسى. – البەتتە, اتا-باباسىنان بەرى بالىق شارۋا­شىلىعىمەن شۇعىلدانىپ كەلە جاتقان جاعالاۋداعى تۇرعىندار كولدىڭ جاعدايىن جەتىك بىلەدى. ولار ءبىر كۇندىك پايدا ويلاعان براكونەر­لەرگە قاراعاندا, كولگە قامقور. ەلى­مىزدە ۋىلدىرىق شاشار مەز­گىلدە 45 كۇنگە دەيىن بالىق اۋلاۋعا تىيىم سالىنعان. كوكسەر­كە 300 مىڭ دانا مولشەرىندە ۋىل­دىرىق شاشادى. تابيعاتتىڭ تەڭدىگى دە سوندا, كوكسەركەنىڭ اتالىعى ۋىلدىرىقتى شاياندار مەن قۇستاردان ساقتاۋ ءۇشىن جاعالاۋدا قالىپ, «كۇزەتەدى». ۋىلدىرىقتىڭ 20-30 پايىزىنىڭ ساقتالۋىنىڭ ءوزى بالىقتىڭ وسىمىنە جول اشادى. وسىعان وراي, زاۋىت باسشىلىعى بالىقتى قولدان وسىرۋگە كوڭىل ءبولىپ وتىر. ماسەلەن, تمد ەلدەرىندە كولەمى جاعىنان ۇشتىككە ەنگەن كۇرشىم اۋدانىنداعى بالىق پيتومنيگى جانە ۋىلدىرىق شاشۋ-شاباق ءوسىرۋ شارۋاشىلىعىنا 2 ميلليون تەڭگە اۋدارىپ, بالىق وسىرۋگە تاپسىرىس بەردى. سونىمەن بىرگە الماتى وبلىسىنداعى شىلىكتى توعان شارۋاشىلىعىمەن جاسالعان كەلىسىمشارت نەگىزىندە 15 ميلليون تەڭگەگە 700 مىڭ دانا ءدوڭماڭداي, اق امۋر قۇرتشاباقتارى بۇقتىرما سۋ قويماسىنا جىبەرىلدى. بۇل بالىق تۇرلەرى كول سانيتارلارى ىسپەتتى. ياعني, جاعالاۋداعى قوعا-قامىستى جەپ, تازارتۋ ارقىلى كوكسەركە سىندى جىرتقىش بالىقتارعا جاعىمسىز اسەر ەتەتىن لاستانۋدان ساقتايدى. ۋىلدىرىق شارۋاشىلىعىندا كەڭەس وكىمەتى كەزىندە تۇقى, سازان وسىرىلگەنىمەن, كوكسەركەنى ءوسىرۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەمەسى جاسالماعان ەكەن. «تورەتوعام» زاۋىتى وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا قىتاي­لىق ارىپتەستەرمەن كوكسەركە اكۆاما­دەنيەتىن ەنگىزۋ جوباسىن جۇرگىزۋدى جوس­پارلاپ وتىر. سوڭعى جىلدارى بالىقشى ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارىنىڭ كومەگىمەن جاعا­لاۋدى تازالاۋ جانە اەراتسيا جۇ­مىستارى ءداستۇرلى تۇردە جۇرگى­زىلە باستادى. اەراتسيا دەگەنى­مىز – قىستىگۇنى سۋدا اۋا بولۋى ءۇشىن مۇزدى تەسىپ, ويىق­قا قامىس ءتۇسىرۋ ءجۇمىستارى. ودان بولەك, كولشىكتەردەگى قۇرت­شا­­باق­تاردى قۇتقارۋ, ايدىنعا جىبەرۋ جۇمىستارىنا كوڭىل اۋ­دارىل­دى. سونداي-اق, «تورەتو­عام» باس­شىلىعىنىڭ شەشىمى­مەن بالىق­شىلار تويىن ۇيىم­داستىرۋ قول­عا الىندى. وعان بالىق­شىلارمەن بىرگە باسقا سالا مامان­دارى, كورشى اۋدانداردان قو­ناقتار كەلىپ, كوپتەگەن سپورت­تىق سايىستار وتكىزىلەدى. قىستىڭ ايا­زىندا, جازدىڭ اپتابىندا تولقىنمەن الىسىپ, تەڭىز كەشىپ جۇرەتىن بالىقشىلار قاۋىمى بۇل تويدا ءبىر سەرپىلىپ قالادى. «تورەتوعام» – از ۋاقىتتا 36 قازاقستاندىق كومپانيانىڭ ىشىنەن وزا شاۋىپ, ونجىلدىق ليتسەنزياعا يە بولعان كاسىپورىن. تەندەردەن ۇتقان ۇزاقمەرزىمدى بالىق شارۋاشىلىعى اكۆاتوريالارى تۇعىل, جولنۇسقاۋ, امانات اۋىلدارىنىڭ تۇسىندا ورنالاسقان. وبلىس اكىمىنىڭ قاۋلىسىمەن بەكىتىلىپ, جىلىنا 2200 توننا بالىق اۋلاۋعا رۇقسات العان كاسىپورىنعا قويىلاتىن تالاپتار جەتەرلىك. ماسەلەن, تورەتوعامدىقتار تابيعاتتى پايدالانۋشى رەتىندە جىلىنا بيۋدجەتكە 50-60 ميلليون تەڭگە تولەماقى قۇيا باستادى. قازىرگى كەزدە كاسىپورىندا جوعارى سۇرانىسقا يە كوكسەركە مەن سازاننان باسقا تابان, ءنالىم, شورتان, الابۇعا بالىقتارى وڭدەلەدى. ەڭ باستىسى, زاۋىتتا بالىق رەسۋرستارىن قالدىقسىز وڭدەۋگە جەتە ءمان بەرىلىپ وتىر. وسى رەتتە بالىق سۇبەسى عانا ەمەس, قىل اياعى قالدىقتارىنان قۇس فابريكالارىنا قاجەتتى قۇنارلى بالىق ۇنىن ازىرلەۋ جولعا قويىلعان. بۇگىندە «تورەتوعام» ازىرلەگەن بالىق ۇنىنا استانا, وسكەمەن مەن سەمەي قالالارىنداعى قۇس ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر تۇراقتى تاپسىرىس بەرىپ وتىرسا, سوڭعى كەزدە رەسەيلىك تاراپ تا قىزىعۋشىلىق تانىتا باستادى. بۇل زاۋىت اۋماعىنا بالىق شيكىزاتىن قابىلداۋدان دايىن ءونىم بولىپ شىققانعا دەيىنگى ءوندىرىس جۇيەسىن قايتا قاراۋدى قاجەت ەتتى. ياعني, بالىق تيەلگەن كولىك زاۋىت اۋماعىنا كىرەردە تولىعىمەن سانيتارلىق تازالاۋدان وتەدى. قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرمەۋدىڭ بارلىق قادامدارى ەسكەرىلدى. زاۋىت جۇمىسشىلارى دا سانيتارلىق تازالىقتى قاتاڭ ساقتايدى. بۇل رەتتە كەشەندى وڭدەۋ تسەحىندا بارلىق قاجەتتى جاعدايلار جاسالعانىنا كۋا بولدىق. كاسىپورىن تسەحىنىڭ وندىرىستىك قۋاتى 1020 توننا بالىقتى سالقىنداتۋ مەن مۇزداتۋعا جانە ساقتاۋعا جەتەدى. سۇبە ءوندىرۋ تسەحى تاۋلىگىنە – 14, بالىق قاقتاۋ تسەحى – 15, بالىقتى تۇتاس كۇيىندە وڭدەۋ تسەحى – 10, بالىق ۇنىن ازىرلەۋ تسەحى 10 توننا شيكىزاتتى وڭدەۋ قۋاتىنا يە. ال بالىق اۋلاۋ فلوتىندا 46 تەحنيكا جۇمىس ىستەيدى. نەگىزگى وندىرىستە 100-گە جۋىق ادام ەڭبەك ەتسە, كول اۋماعىندا 600-گە جۋىق ادام جۇمىس ىستەيدى. زاۋىت تسەحى تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەۋگە كوشكەن كەزدە 300-دەن اسا ادام جۇمىسپەن قامتىلماق. حا­لىق­ارالىق حابقا قوسىلۋ ماقسا­تىندا زاۋىت ونىمدەرىنىڭ ماركە­تينگتىك جوسپارى مەن لوگيس­تي­كالىق ورتالىقتارىن قۇرۋ ءتارىزدى ۇزاق­مەرزىمدى ستراتەگيالىق باعدار­لامالار دا قاراستىرىلىپ وتىر. «قازاق بالىق شارۋاشىلىعى قاۋىمداستىعى» ۇيىمىنىڭ باس­قارما مۇشەسى رەتىندە نۇرلان ەسىمحان ۇلى كاسىپورىننىڭ كەشەندى دامۋ باعدارلاماسى مەن ماسەلەلەرى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە كوتەرىلىپ وتىراتىنىن جەتكىزدى. ايتالىق, بيوالۋاندىلىقتى ساقتاۋ. قا­را­پايىم مىسال: كوكسەركەنىڭ نەگىزگى جەمى – تابان بالىعى. ەگەر, كاسىپ كوزى رەتىندە كوكسەركەنى وسىرسە, سۋ قوي­ما­سىنداعى باسقا دا جىرتقىش بالىق­تارعا قاۋىپ توندىرەتىن كورى­نەدى. – زايسان – ۇلكەن اۋقىمداعى اكۆامادەنيەت, تاعامى اسىپ-توگىلگەن قازان ىسپەتتى. ويتكەنى, سۋ قويماسىنىڭ جوعارعى جاعىندا قارا ەرتىس بولسا, تومەنگى جاعىندا بۇقتىرما سۋ ەلەكتر ستانساسى بار. ايدىننىڭ ۇستىنەن قاراساڭىز, قارا جاسىل بولىپ جالقىندانىپ جاتادى. بۇل – بالىقتىڭ مول كەزدەسەتىن تابيعي جەمىنىڭ قورى. تابيعي ورتاسى تاماشا بولعاندىقتان, بالىقتىڭ وسۋىنە بارلىق مۇمكىندىك بار. بىراق, بالىققا تونەر قاۋىپ ازايماي تۇر. ەڭ باستى قاۋىپ – ادام فاكتورى. ماسەلەن, تىيىم سالىنسا دا كولدەن قىتاي اۋى كوپ تابىلادى. اۋدى رۇقساتسىز قۇرعانى ءۇشىن بالىقشىدان ەمەس, كەدەننەن سۇراۋ بولۋى ءتيىس. ياعني, تابيعاتتى قورعاۋ سالاسىنداعى كوپتەگەن مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قۇرىلىمدار براكونەرلەرمەن تۇبەگەيلى كۇرەس جۇرگىزۋى كەرەك. ءبىزدىڭ قورىقشىلارىمىز براكونەرلەردەن كولدى تۇگەل قوري المايدى. ونىڭ ۇستىنە, ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگى دە قامتاماسىز ەتىلمەگەن. سوندىقتان مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ اۋدى تابيعات پايدالانۋشىعا ۋاقىتشا بەرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋى ءتيىمدى بولار ەدى دەپ ويلايمىن. سول كەزدە كولدىڭ تازالىعى دا ساقتالادى. جەكە كاسىپكەرلەر اۋدىڭ سۋعا تاستالماۋىن قاداعالايدى. ايتپەسە, كەدەننەن وتكەن زاڭسىز اۋ قۇرالدارى ايدىن تۇبىندە قانشاما بالىقتى اپاتقا ۇشىراتادى. سونداي-اق, بالىق ۋىلدىرىعىن جاعاعا شاشاتىندىقتان, شاباقتار جاعالاۋ مەن كولشىكتەردەن ايدىن ورتاسىنا ورالعانعا دەيىن بۇقتىرما سۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ ءشليۋزىن جابىق ۇستاۋعا كومەك كورسەتىلسە قۇبا-قۇپ. بىزگە كوپ جاعدايدا شاباقتاردىڭ كولشىكتە قالىپ, قىرىلىپ كەتپەۋدىڭ الدىن-الۋىمىزعا تۋرا كەلەدى. ءۇشىنشى ۇلكەن قاۋىپ – قۇس. ماسەلەن, سۋقۇزعىن ءبىر كۇندە 100 دانا بالىق جەيدى. ءبىر ماۋسىمدا 7-8 مىڭ سۋقۇزعىن ۇشىپ كەلسە, كولدىڭ جاعدايى قالاي بولاتىنىن بولجاي بەرىڭىز. قازىر زايسان كولىندە سۋقۇزعىن شامادان تىس كوبەيىپ كەتتى. ونىمەن دە كۇرەس جۇرگىزۋ قاجەت. مۇنىڭ بارلىعى تابيعات قورعاۋ سالاسىندا كەشەندى جۇمىستى ۇيلەستىرۋدى قاجەت ەتەدى. بارلىعىمەن كۇرەس جۇرگىزۋگە الەۋەتىمىز جەتپەسە دە, شاما-شارقىمىزشا تۋعان جەرىمىزدىڭ بايلىعىن ساقتاۋعا, ءتيىمدى پايدالانۋعا جۇمىس ىستەۋدەمىز, – دەدى نۇرلان قاسىمحانوۆ. دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان». شىعىس قازاقستان وبلىسى, كۇرشىم اۋدانى.