جەتىنشى توراعا, جەتى كوميتەت ءھام 107 دەپۋتات

كەشە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ العاشقى جالپى وتىرىسى بولدى. ءماجىلىس توراعاسى سايلانعانعا دەيىن زاڭعا سايكەس جيىنعا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى قۋاندىق تۇرعانقۇلوۆ توراعالىق جاساپ, الدىمەن كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەرمەن تانىستىردى. كۇن تارتىبىنە جەتى ماسەلە – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ توراعاسىن سايلاۋ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارلارىن سايلاۋ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتىنە سەنىم ءبىلدىرۋ, پارلامەنت ءماجىلىسى تۇراقتى كوميتەتتەرىنىڭ  سانى مەن اتاۋى, پارلامەنت ءماجىلىسى تۇراقتى كوميتەتتەرىنىڭ توراعالارىن سايلاۋ, پارلامەنت ءماجىلىسى تۇراقتى كوميتەتتەرىنىڭ مۇشەلەرىن سايلاۋ جانە ەلەكتروندى جۇيەنىڭ قولدانىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ۋاقىتشا كوميسسيا­نى سايلاۋ تۋرالى ماسەلەلەر ەندى. كۇن ءتارتىبى بەكىتىلگەن سوڭ دەپۋتاتتار رەتى-رەتىمەن ماسەلەلەردى قاراۋعا كىرىستى. ءبىرىنشى ماسەلە ءماجىلىس ءتورا­عاسىن سايلاۋعا بايلانىستى ق.تۇر­عانقۇلوۆ  جالپى وتىرىس بارى­سىندا ءماجىلىس توراعاسى مەم­لەكەت­تىك ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن بولۋى كەرەكتىگىن, ءماجىلىس دەپۋتات­تارى­نىڭ اراسىنان پالاتا دەپۋتاتتارى جالپى سانىنىڭ كوپشىلىك داۋىسىمەن جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلاناتىنىن, ءماجىلىس ءتورا­عاسى لاۋازىمىنا كانديداتتار­دى پالاتا دەپۋتاتتارى ۇسىناتىنىن جەتكىزدى. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى نۇرلان ءابدىروۆ ءماجىلىس توراعالىعىنا باقتىقوجا ءىزمۇحام­بەتوۆتى ۇسىندى. «باقتىقوجا سالا­حاتدين ۇلى – تاجىريبەسى مول, ءارتۇرلى سالادا قىزمەت اتقارعان تۇلعا. ەڭبەك جولىن 1971 جىلى ءون­دىرىستەن باستاپ, مۇناي-گاز سالاسىندا جيىرما جىلدان استام ەڭبەك ەتتى. سونىمەن قاتار, مەملە­كەت­تىك ورگانداردا ۇزاق جىلدار قىزمەت اتقاردى. اتاپ ايتساق, ەنەر­گەتيكا جانە مينەرالدى رەسۋرستار مينيسترلىگىن باسقاردى, وبلىستارعا اكىم بولدى. ودان باسقا, باقتىقوجا سالاحات­دين ۇلى دەپۋتاتتىق جۇمىستى جەتىك بىلەدى. قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى پارلامەنتىنىڭ ءماجiلiسى توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىن ابىرويمەن اتقاردى. قازىرگى تاڭدا ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا  ۇكىمەتپەن, باسقا دا اتقارۋشى ورگاندارمەن  بەس ينستي­تۋتتىق رەفورمانى, «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ماق­ساتىندا بىرلەسىپ, بەلسەنە جۇمىس جاساۋ قاجەت. باقتىقوجا سالاحات­دين ۇلى ەلىمىزدىڭ كوپ پارتيالى پارلامەنتى دەپۋتاتتارىن بىرىك­تىرىپ, ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعا­دان باس شىعاراتىن تۇلعا  دەپ ەسەپتەيمىز. سول سەبەپتى ۇسىنىلعان كاندي­داتۋرانى قولداۋلارىڭىزدى سۇرايمىن», – دەدى ن.ءابدىروۆ. توراعا لاۋازىمىنان ءۇمىت­كەر­دىڭ ءوز ءسوزىن تىڭداۋدى, سونداي-اق سۇراق قويۋدى باسى ارتىق ساناعان ارىپتەستەرى كانديداتۋرانى تالقى­لاۋعا ءبىر-اق كوشتى. دەپۋتات شاۋقات وتەمىسوۆ ءوز سوزىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ پارلامەنت الدىنا جاڭا ءمىن­دەتتەر قويىپ وتىرعانىن, وسى ءمىن­دەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ, بىرلەسە جۇمىس جاسايتىن ءسات تۋىپ تۇرعانىن جەتكىزدى. دەپۋتاتتىڭ پىكىرىنشە, پالاتا توراعاسىن سايلاۋ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. «باق­تىقوجا سالاحاتدين ۇلى ءىزمۇحام­بەتوۆ قاي كەزەڭدە بولسا دا, قانداي قىزمەت اتقارسا دا ءوزىن ءبى­لىكتى جەتەكشى, تاجىريبەلى ۇيىم­داستىرۋشى جانە جاۋاپتى ساياساتكەر رەتىندە كورسەتە ءبىلدى. ونىڭ جۇمىس تاجىريبەسىندە پارلامەنت ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت اتقارعانى دەپۋتاتتار ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى جايت. بۇل ءبىزدىڭ پالاتانىڭ جۇ­مىسىن ناقتى جانە ءتيىمدى جولمەن ۇيىمداستىرۋعا نەگىز بولاتىنى ەش كۇمان تۋعىزبايدى», – دەدى ش.وتەمىسوۆ. قازاقستان كوممۋنيستىك حالىق پارتياسىنان دەپۋتات ۆلاديسلاۆ كوسارەۆ ءوز سوزىندە وتكەن سايلاۋ ەلدەگى ساياسي كۇشتەردىڭ بىرلىگىن كورسەتكەنىن ايتا كەلە, كەڭ اۋ­قىم­دى ساياسي پىكىر الۋاندىعى بار كەزدە بىرلىك پەن ماقساتتىلىق تانى­تۋ ەلدىڭ ءبىرتۇتاس دامۋ جولىن­دا ەكەنىن اڭعارتاتىنىن اتاپ كورسەتتى.  ول ارىپتەستەرىن بيلىك پەن حالىق­تىڭ بىرلىگىن نىعايتا وتىرىپ, الداعى اسقارالى بيىكتەردى با­عىن­دىرۋعا شاقىردى. توراعالىققا ۇسى­نىلىپ وتىرعان باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆتىڭ ەڭبەك­قور­لىعىن, ءىستىڭ ادامى ەكەنىن جاقسى بىلەتىنىن جەتكىزىپ, ونىڭ كانديداتۋراسىن قولدايتى­نىن مالىمدەدى. «اق جول» دەموكراتيالىق پارتياسى اتىنان ءسوز العان ازات پەرۋاشەۆ باقتىقوجا سالا­حات­دين ۇلى ءوندىرىس سالاسىندا, مەم­لەكەتتىك باسقارۋ سالاسىندا دا ولشەۋسىز ەڭبەك ەتكەن تۇلعا ەكەنىن ايتا كەلىپ, «اق جول» فراك­تسيا­سى ونىڭ كانديداتۋراسىن قول­دايتىنىن جەتكىزدى. قازاقستان حال­قى اسسامبلەياسى سايلاعان رومان كيم دە باقتىقوجا سالا­حات­دين­ ۇلىنىڭ ءوندىرىستىڭ قىر-سىرىن جە­تىك بىلەتىن, سونداي-اق, جەرگى­لىكتى جانە ورتالىق باسقارۋ ورگاندارىندا ۇزاق جىل قىزمەت اتقارعان مەملەكەتشىل تۇلعا,  پارلامەنت قىزمەتىنەن دە جان-جاقتى حاباردار ەكەندىگىن نازارعا سالدى. ۇلتارالىق كەلىسىمدى نىعاي­تۋداعى ۇلەسىن دە  ەرەكشە باعا­لاي­تىنىن ايتا كەلىپ, ونىڭ باسشى­لىعىمەن پارلامەنت ءما­جىلىسى زاڭدىق تۇرعىدان ەلبا­سىنىڭ  بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسىن جانە باسقا دا ستراتەگيالىق باع­دارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋ­عا سەنىمدى ەكەنىن ءبىلدىردى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ارىپتەستەرىن ب.ءىزمۇ­حام­بەتوۆتىڭ كانديداتۋراسىن قول­داۋعا شاقىردى. ءسويتىپ, جاسىرىن داۋىس بە­رۋ ناتيجەسىندە VI شاقى­رىلىم پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى لاۋازىمىنا باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ ءبىراۋىزدان سايلاندى. ال پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جا­ڭا­دان سايلانعان توراعاسى باق­تى­قوجا ىزمۇحامبەتوۆ سەنىم كور­­سەتكەن ارىپتەستەرىنە العىسىن جەت­كىزدى. «مەن مۇنى وزىمە كور­سەتىلگەن ۇلكەن سەنىم جانە مەن ءۇشىن جوعارى جاۋاپكەر­شى­لىك دەپ تۇسىنەمىن. وتكەن ساي­لاۋ ءبىزدىڭ بىرلىگىمىز بەن توپتاس­قا­نى­مىزدى كورسەتتى. قازاق­ستان­دىقتار ەلباسىنىڭ ەلىمىزدى دامىتۋ اياسىندا ۇسىنعان ستراتە­گيا­لىق باعىتتىڭ دۇرىستىعىن جانە مۇقيات وي ەلەگىنەن وتكىز­گەن­دىگىن ءتۇسىندى, وعان سەنەدى. سايلاۋ­شىلاردىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان بەلسەندىلىگى دە وسىنى كورسەتتى دەپ ويلايمىن. بۇگىن قازاقستاندا كوپپارتيالى پارلامەنت ءداستۇرى قالىپتاسقانىن سەنىممەن ايتا الامىز. ەكىنشى سايلاۋ قاتارىنان ءۇش پارتيا حالىقتىڭ سەنىمىنە يە بولىپ وتىر. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ارقىلى ءبىزدىڭ كوپۇلتتى حالقىمىزدىڭ  ءارتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى  ماجىلىسكە ەندى. پارلامەنتتىڭ پىكىر الۋاندىعى بەرىك ورنىعىپ كەلە جاتقانىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى دەموكراتيانىڭ بەلگىسى دەپ ءبىلۋىمىز كەرەك», – دەدى ءماجىلىس توراعاسى ءوز سوزىندە. ءارى قاراي ول بيىل قازاقستان ءۇشىن مەرەيلى جىل ەكەنىن نازارعا سالا كەلە: «ءبىز ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىن تويلاعالى وتىرمىز. وسى ۋاقىت ىشىندە ەلىمىزدە ەلەۋلى ۇلكەن ىستەر جۇزەگە استى, سونىمەن قاتار, ءالى دە جاسايتىن قىزمەتتەرىمىز كوپ. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, ءبىز حالىقتىڭ كوكەيكەستى پروبلەمالارىن انىقتاپ, ولاردى شەشۋگە بارىنشا جاردەمدەسۋىمىز كەرەك. ەلىمىزدى قۇقىقتىق, الەۋ­مەتتىك, دەموكراتيالىق مەملە­كەت رەتىندە ورنىقتىرۋ جولى­مەن العا قاراي ىلگەرىلەتە بەرۋىمىز ءۇشىن دەپۋتاتتارعا ەرەكشە جاۋاپ­كەرشىلىك جۇكتەلەدى. VI سايلانعان پارلامەنت وسى سەنىمدى اقتايدى دەپ سەنەمىن», – دەدى. جاڭادان سايلانعان ءماجىلىس توراعاسى ءارى قاراي, جالپى وتى­رىستىڭ تىزگىنىن ءوز قولىنا الىپ, كۇن تارتىبىندەگى كەلەسى ماسەلەگە كوشتى. ول, ارينە, توراعانىڭ ورىنباسارلارىن سايلاۋ-تۇعىن. ب.ىزمۇحامبەتوۆ ءوزىنىڭ دەپۋتاتتىق قۇقىعىن پايدالانا وتىرىپ, توراعانىڭ ەكى ورىنباسارى  لاۋازىمدارىنا ۆلاديمير بوجكو مەن گۇلميرا يسىمباەۆانى ۇسىندى.  ۇسىنىس ءماجىلىس دەپۋتاتتارى تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, ەكەۋى دە ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ سايلاندى. جالپى وتىرىستىڭ كۇن ءتار­تىبىندەگى ءۇشىنشى ماسەلە – پار­لامەنتتىڭ ۇكىمەتكە سەنىم ءبىلدىرۋى تۋرالى ماسەلە ەدى.  دەپۋتات تاتيا­نا ياكوۆلەۆا اتالعان ماسەلە­نى تالقىلاپ جاتپاي-اق, بىردەن داۋ­ىسقا قويۋ جونىندەگى ۇسىنى­سىن ءبىلدىردى. ءسويتىپ,  داۋىس بەرۋ ناتيجەسىندە 96 دەپۋتات جاق­تاپ, 4 دەپۋتات قارسى بولىپ, 7 دەپۋ­تات قالىس قالىپ, باسىم كوپشى­لىك داۋىسپەن ۇكىمەتكە سەنىم ءبىل­دىرىلدى. سونىمەن, كارىم ءماسىموۆ باسقاراتىن ۇكىمەت قىزمەتىن جالعاستىرا بەرەتىن بولادى. ءوز كەزەگىندە ءسوز العان پرە­مەر-مينيستر ك.ءماسىموۆ الدىمەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارىن جاڭا عانا سەنىم مانداتىن العان ۇكىمەت قۇرامىنىڭ اتىنان قۇتتىق­تاي­تىنىن جەتكىزدى. «ۇكىمەت سول سە­نىمدى اقتاۋ جولىندا جۇ­مىس ءىس­تەيتىن بولادى. بۇگىن پار­لامەنت­تىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىنىڭ اشى­لۋىن­دا مەملەكەت باسشىسى ەلى­مىز­دىڭ الدىندا تۇرعان ماڭىزدى ءمىن­دەتتەردى جان-جاقتى اتاپ كور­سەت­تى. ەلباسى تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ جانە حالىقتىڭ ءال-اۋقا­تىن  ارتتىرۋ جولىندا بىرلەسە ات­قا­­راتىن جۇمىسىمىزعا ساتتىلىك تىلەي­مىن», – دەدى كارىم قاجىم­قان ۇلى. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ اتاپ وتكەنىندەي, ۇكىمەت قازىرگى ۋاقىت­تا 100 ناقتى قادام ستراتەگيالىق جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋدى قولعا الىپ وتىر. «دەپۋتاتتار مەن ۇكى­مەت­تىڭ تىعىز جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا «100 ناقتى قادامدى» جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان بىرقا­تار زاڭ جەدەل تۇردە قابىلداندى. پار­لامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ اراسىن­داعى ءتيىمدى بايلانىستار – پرەزي­دەنتتىك جوسپارلاردىڭ ءساتتى ىسكە اسۋىنىڭ كەپىلى», – دەدى ك.ءما­سىموۆ. پرەمەر-مينيستر ءوز ءسوزىن­دە الەمدىك ەكونوميكاداعى داع­دارىس كەزىندە  ۇكىمەتتىڭ الدىنا مەملەكەت باسشىسى جاڭا, جاۋاپ­كەرشىلىگى جوعارى مىندەتتەردى قويىپ وتىرعانىن, ال ۇكىمەتتىڭ ەلدىڭ دامۋىنا باعىتتالعان ەكونوميكالىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋعا بارلىق كۇش-جىگەرىن سالاتىنىن شەگەلەي ايتتى. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جالپى وتىرىسىنىڭ كۇن ءتارتى­بىندەگى ءتورتىنشى ماسەلە تومەنگى پالاتانىڭ تۇراقتى كوميتەت­تەرىنىڭ سانى مەن اتاۋى جونىندە بولدى. V سايلانعان پارلا­مەنت ماجىلىسىندە دە 7 تۇراق­تى كوميتەت جۇمىس ىستەگەن ەدى. ولار: اگرارلىق ماسەلەلەر كومي­تەتى, الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتى, زاڭناما جانە سوت-قۇقىق­تىق رەفورما  كوميتەتى, قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتى, حالىق­ارالىق ىستەر,  قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتى, ەكولو­گيا ماسەلەلەرى جانە تابيعات­تى پايدالانۋ كوميتەتى, ەكونو­ميكا­لىق رەفورمالار  جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتى. دەپۋتات مايرا ايسينا ءماجى­لىستىڭ تۇراقتى كوميتەتتەرىنىڭ سانى مەن اتاۋىن سول قالپىندا  وزگەرىسسىز قالدىرۋدى ۇسىندى. بۇل ۇسىنىس دەپۋتاتتار تاراپىنان تولىقتاي  قولداۋ تاپتى. كەلەسى كەزەك, ياعني كۇن ءتار­تى­بىندەگى كەزەكتى ماسەلە  تۇراق­تى كوميتەت توراعالارىن ساي­لاۋعا قاراي ويىستى. ءماجىلىس ءتور­اعاسى ب.ىزمۇحامبەتوۆ كوميتەت توراعالىعىنا كانديداتۋرالار­دى ءوزى ۇسىندى. سونىمەن, اگرار­لىق ماسەلەلەر كوميتەتىنىڭ ءتورا­عاسى قىزمەتىنە ساپارحان وما­روۆ, الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كو­ميتەتىنىڭ ءتورايىمى قىزمەتىنە گۇلنار ىقسانوۆا, زاڭناما ءجا­نە سوت-قۇقىقتىق رەفورما  كومي­تەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە نۇر­لان ءابدىروۆ, قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى قىزمەتىنە گۇلجان قاراقۇسوۆا, حالىقارالىق ىستەر,  قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە ماۋلەن اشىمباەۆ, ەكولوگيا ءما­سەلەلەرى جانە تابيعاتتى پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىز­مەتىنە گلەب ششەگەلسكي, ەكونو­ميكالىق رەفورمالار  جانە ءوڭىر­لىك دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعا­سى قىزمەتىنە رومان سكليار  ءبىراۋىز­دان سايلاندى. جالپى وتىرىستىڭ كۇن ءتارتى­بىندەگى قالعان باسقا ماسەلەلەر بويىنشا دا تيەسىلى شەشىمدەر قابىلدانىپ, پارلامەنت ءماجى­لى­سىنىڭ دەپۋتاتتارى العاشقى جال­پى وتىرىستى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىنە ارنادى. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ العاش­قى جالپى وتىرىسى جەتىلىك­تەر جىمداسقان جيىن بولدى. ءاڭ­گى­مەنىڭ القيسساسى 107 دەپۋتات سايلانۋىمەن ادىپتەلسە, كۇن تارتىبىنە 7 ماسەلەنىڭ ەنۋىمەن ورنەكتەلدى. ونىڭ سىرتىندا ءماجىلىستىڭ تۇراقتى 7 كوميتەتىن, 7 كوميتەتتىڭ 7 توراعاسىن قايدا قوياسىز. «ءبارىن ايت تا ءبىرىن ايت», باقتىقوجا ءىزمۇ­­حام­بەتوۆ ءماجىلىستىڭ جەتىنشى توراعاسى! نەگىزى, جەتى سانى قازاق ءۇشىن جاقسى سان سانالادى عوي. ەندە­شە, جەتىلىك ۇيلەسىم تاپقان ءماجى­لىستىڭ جاڭا قۇرامىنان ەلىمىزدى جەتىستىككە جەتەلەيتىن ساپالى زاڭدار كۇتەمىز. عابيت ىسكەندەر ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».