اتبەگىلىك ونەر ورنەكتەرى

جۇتىنعان جۇيرىك ءمىنىپ, جۇل­قىن­عان قىراندى قولعا قوندىرعان بابالار ۇلگىسىن جانداندىرۋ جولىندا وسى كۇندەرى ۇمتىلىس تا, تالپىنىس تا بار. قازاق ءداستۇرىن جاڭعىرتۋدى نيەت ەتكەن بەلدى دە بەلگىلى ازاماتتار ءبىراز يگىلىكتى ءىستىڭ باسىن قايىرىپ كەلەدى. دەگەنمەن, كەيدە سوزدە بولعانمەن ىستە ىركىلىپ, بىتپەيتىن ءتۇرلى سىلتاۋلاردى كولدەنەڭدەتىپ ەرتەڭگى كۇننىڭ ەنشىسىنە ىسىرىپ جاتقان جۇمىستار دا جوق ەمەس. قالاي دەسەك تە ۇلتقا قاجەت قۇندىلىقتى كومبەگە تاياپ قالعان كونە كوزدەر باردا جاڭعىرتىپ, ۋاقىت تالابىنا قاراي جاڭارتىپ بىتىرمەسەك, جاھاندانۋ زامانىندا وركەنيەت ءورىسى بىزدە ەمەس, وزگەلەردە دەگەن كەيبىر جاستاردىڭ ونى قاجەتسىنە قويۋى ەكىتالاي. وسىنداي كۇماندى سۇراق كەيدە كەڭىردەككە كەپتەلەتىنى دە راس. وسى ۇلت جادىگەرلەرىنىڭ ءتۇپتىڭ-تۇبىندە قاجەت بولاتىنىن اناۋ كەڭەس داۋىرىندە كۇن كەشكەن, بىراق ۋاقىتتان وزا تۋىپ, ءداۋىردىڭ بۇگىنىن ەمەس, كەلەشەگىنە كوز تىككەن ساڭلاق اكادەميك الكەي مارعۇلان تاريحتىڭ تەرەڭ قاتپارىن تاس پەن تاۋدى كەزە ءجۇرىپ, حالىق شە­جىرەسى ىسپەتتەس فولكلورىمىزدى تالداي وتىرىپ, اراسىندا ساياتشىلىعىمىزدى دا تۇگەندەگەن ەكەن. سونىڭ ءبىر دالەلىندەي, 2014 جىلى وتانىمىزدىڭ ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ باستاماسىمەن شىققان «سايات قۇس­تارى»دەگەن كەلىستى كىتابى قولعا ءتيدى. سول جاۋھار دۇنيەنىڭ العى ءسوزىن پروفەسسور تۇرسىن جۇرتباي جازىپ, جاۋاپتى رەداكتورلىقتى بەكەن قايرات ۇلى اتقارعانى بار. ەندى مىنە, ادەمى بەزەندىرىلگەن, «جەلىدە ق ۇلىن جۋساسا, كەرمەدە تۇلپار بۋسانسا... ور قويانداي قا­باقتى, قيعان قامىس قۇلاقتى, سارىمساقتاي ازۋلى, ساپتىاياقتاي ەرىندى, قيداسىن كارى جىلىكتى, ومىراۋى ەسىكتەي, ويىندى ەتى بەسىكتەي, تابانى جالپاق تارلاندى, تاڭبالاپ مىنەر مە ەكەن­بىز», دەپ اقتامبەردى جىراۋ جىر­لاعانداي, قازاقتىڭ اتبەگىلىگى تۋرالى ادىستەمەلىك وقۋلىق كىتابى دا جارىق كورىپ وتىر. اۆتورى – بەكەن قايرات ۇلى. العى ءسوزىن بەلگىلى ازامات قاي­رات ساتىبالدى ۇلى جازىپ, جيناقتىڭ قۇرىلىمىنا توقتالىپ, سوڭىندا: «بۇل كىتاپتىڭ باستى ەرەكشەلىگى – عىلىمي-تەوريالىق جالاڭ بايانداۋ ەمەس, تاجىريبەلى وقۋ قۇرالى رەتىندە جازىلۋىندا. اتبەگىلىك ونەرمەن اينالىسۋعا نيەت ەتكەن ازاماتتار ءۇشىن پايدالى بولارىنا سەنىمدىمىز», دەپ ءتۇيىن جاسايدى. ۇلتتىڭ تەك تامىرىن, ءداستۇر-سالتىن ءبىر كىسىدەي بىلەتىن, ءسوز توركىنىن الىستان ۇعا­تىن بەكەن قايرات ۇلى كىتاپتىڭ العاشقى بولىمىندە جىلقىنىڭ سىرتقى كەلبەتى, ىشكى اعزالارىن, ءجۇرىس-تۇرىسىن بايان ەتسە, ەكىنشى بولىمىندە جىلقى مۇشەلەرىنە جەكە-جەكە توقتالادى. جۇيرىكتى تانۋ تاسىلدەرى, بۇل جولداعى قازاق سىنشىلارىنىڭ كورەگەندىگى تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلەدى. ارعى-بەرگى داۋىرلەردەگى قازاق سىنشىلارىن تۇگەندەپ, تولىباي مەن كۇرەڭبايدى, ابايدى, وزگە دە كوڭىلى سارالاردى تىلگە تيەك ەتىپ, ولاردىڭ اسىل قاسيەتتەرىن كەيىنگىگە ۇلگى ەتەدى. قازاق سىنشىلارىنىڭ كورەگەندىگىنە كوزىڭدى جەتكىزەدى. ال ءۇشىنشى ءبولىم, جۇيرىك پەن جورعانى باپتاۋعا ارنالسا, ءتور­تىنشى ءبولىم جىلقىنىڭ ءتۇسى مەن ەن-تاڭباسىنا, جابدىقتارىنا, جايىلىمىنا, جاسىن انىقتاۋعا, قازاق جەرىندەگى جىلقى تۇرلەرىنە, جىلقى ونىمدەرىنە تەرەڭدەپ با­رىپ, جۇيەلى ءسوز قوزعايدى. سوڭعى بولىمدە جىلقى اۋرۋلارى, جىل­قىعا قاتىستى بۇرىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن تىڭ سوزدەر, جاڭا تەرميندەر, وزگە دە تاقىرىپتار جەلى تارتادى. بولاشاقتا وسى قۇن­دى اتاۋلار مەن تەرميندەردى اينالىسقا قوسساق, قازاق ءسوزىنىڭ باعى اشىلىپ, اتبەگىلىك ونەردىڭ ءسوز الەمىندەگى اياسى كەڭي تۇسەدى دە­گەن ءۇمىت زور. بۇل ادىستەمەلىك ەڭبەكتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, تورتكىل دۇنيەدەگى جىلقى اتاۋلىنىڭ سانى, ونىڭ قاي ەلدەردە (اقش-تا 10 ميلليوننان اسا, قىتايدا 7 ميلليونعا تاياۋ, مەكسيكادا 6,5 ميلليون... قازاقستاندا 1,5 ميلليون) مولىنان ەكەنى دە كورسەتىلگەن. سو­نىمەن قاتار, اتبەگىلىككە قا­تىستى قازاقتىڭ اتالى سوزدەرى باتىرلار جىرىنداعى كەلىستى ولەڭ ورنەكتەرىن, سول سەكىلدى «سەن ماعان ءمىنىپ جۇرگەن اتىڭدى كورسەت, مەن سەنىڭ كىم ەكەنىڭدى ايتىپ بەرەيىن», «جىلقىنى التىن سارايدا ۇستاعاننان جۇيرىك بولمايدى, ول ناعىز اتبەگىنىڭ باپتاۋى ارقاسىندا تۇلپار بولادى», دەپ كەلەتىن اعىلشىن, دات ماتەلدەرىن, «ات ۇستىندە تۋىپ قازاق ءسابيى, ات ۇستىندە ايتىلادى ءالديى... ات قازاقتىڭ اۋاسى دا دالاسى, اتسىز ءبىر كۇن تۇرا المايدى بالاسى!», دەپ جىرلاعان پولياك اقىنى گ.زەلينسكيدىڭ داس­تانىنان ۇزىندىلەردى دە بەرىپ وتىرعان. اۆتوردىڭ تاعى ءبىر تابىسى, ءبارىن ءوزىم بىلەم دەمەي, دەرەك كوز­دەرىن قايدان العانىن, اۆتورلارى كىم ەكەنىن, قانداي تانىمدىق ادەبيەتتەردى پايدالانعانىن, ءتىپ­تى, قاراپ شىققان الەۋمەتتىك جە­لىلەردى دە كورسەتىپ وتىرعان. سونى­مەن, ۇلتتىق جاۋھارلارىمىز تاعى ءبىر ەڭبەكپەن, ياعني اتبەگىلىك ونەردى جان-جاقتى جازعان تولىمدى كىتاپپەن تولىعىپ وتىر. سۇلەيمەن مامەت, «ەگەمەن قازاقستان».