ارۋ استانانىڭ جاھاندىق ارەناداعى ايتۋلى ەستافەتاسى ەندى بۇكىلالەمدىك كورمەلەر الاڭى – ەكسپو-2017-گە ۇلاسادى. 2012 جىلعى 22 قاراشادا پاريجدە وتكەن دۇنيەجۇزىلىك دودادا 2017 جىلعى ەكسپو كورمەسىن وتكىزۋ قۇقىعىن جەڭىپ العان كۇننەن باستاپ تاۋەلسىز قازاقستان ۇلى شاراعا دايىندىق اياسىنداعى ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ جوبالارىن باستاپ كەتتى. جاقىندا ەلوردادا الەمنىڭ 102 مەملەكەتىنىڭ وكىلدەرى قاتىسقان فورۋم ءوتىپ, دايىندىق بارىسى تاعى پىسىقتالدى. حالىقارالىق كورمەلەر بيۋروسىنىڭ باسشىلىعى ازىرلىككە جوعارى باعا بەردى. قازىردىڭ وزىندە «استانا ەكسپو-2017» كورمەسىنە قاتىساتىندىعىن الەمنىڭ 75 مەملەكەتى مەن 14 حالىقارالىق ۇيىمى راستادى. ونىڭ ىشىندە 43 حالىقارالىق قاتىسۋشىمەن كەلىسىمشارتقا قول قويىلدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىس ودان ءارى جالعاسۋدا. ءبىز بۇگىن ەل گازەتى – «ەگەمەن قازاقستاندا» ارنايى «ەكسپو-2017 قوناعى» اتتى ايدار اشىپ, ەلورداداعى كورمەگە قاتىساتىن مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردى تانىستىرۋ ءۇردىسىن باستايمىز.
ازەربايجان جانە بوليۆيا
ازەربايجان رەسپۋبليكاسى – ازيا مەن ەۋروپا ارالىعىندا, شىعىس كاۆكازدا ورنالاسقان مەملەكەت. ول سولتۇستىكتە رەسەيمەن, سولتۇستىك-باتىسىندا گرۋزيامەن, وڭتۇستىك-باتىسىندا ارمەنيا جانە تۇركيامەن, وڭتۇستىگىندە يرانمەن, شىعىسىندا كاسپي تەڭىزى ارقىلى قازاقستانمەن شەكتەسەدى. جەر اۋماعى 86,6 مىڭ شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى. حالقىنىڭ سانى 9,5 ميلليون ادام, استاناسى – باكۋ قالاسى. حالقىنىڭ 83 پايىزى ازەربايجاندار. مەملەكەتتىك ءتىلى – ازەربايجان ءتىلى, حالقى نەگىزىنەن يسلام ءدىنىن ۇستانادى.
ازەربايجاننىڭ جەر بەدەرىنىڭ ۇشتەن ەكىسىن ۇلكەن جانە كىشى كاۆكاز تاۋلارى, قاراباح جانارتاۋلىق تاۋلى ءۇستىرتى جانە تالىش تاۋلارى الىپ جاتىر. ەڭ بيىك جەرى – ءبازاردۇزى (4466 مەتر). ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى VII عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارى ميديا مەملەكەتى قۇرىلىپ, ونىڭ قۇرامىندا وڭتۇستىك (يراندىق) ازەربايجاننىڭ, كەيىنىرەك, انتروپاتەنا اتالعان كىشى ميديا وبلىستارى كىردى. بۇل مەملەكەت 150 جىلعا دەيىن ءومىر ءسۇردى. كەيىن انتروپاتەنا سوزىنەن قازىرگى «ازەربايجان» (گرەكشە, سوزبە-ءسوز اۋدارعاندا «وت ساقتاۋشىلار ەلى») دەگەن اتاۋ شىقتى. 17 عاسىردىڭ 30-جىلدارىنىڭ اياعىندا ازەربايجان يراننىڭ قول استىنا قارادى. 1723-35 جىلدارى ازەربايجاننىڭ كاسپي جاعالاۋىنداعى وڭىرلەرىن رەسەي جاۋلاپ الدى. 1805-1813 جىلدارى جانە 1826-1828 جىلدارى ورىس-يران سوعىستارى بارىسىندا سولتۇستىك ازەربايجان رەسەيگە قوسىلدى. 1917 جىلى قاراشادا ازەربايجاندا كەڭەس ۇكىمەتى ورنادى. 1991 جىلعى 30 تامىزدا ازەربايجاننىڭ جوعارعى كەڭەسى 1918 جىلعى شارت نەگىزىندە مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ جونىندە دەكلاراتسيا, ال 1991 جىلى 18 قازاندا «ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى جونىندە» كونستيتۋتسيالىق شارت قابىلدادى. دەربەس مەملەكەت رەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىمەن 1992 جىلى 27 تامىزدا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتتى.
ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگىزگى زاڭى – 1995 جىلى 12 قاراشادا قابىلدانعان كونستيتۋتسيا. مەملەكەت باسشىسى – پرەزيدەنت. زاڭ شىعارۋشى جوعارعى ورگانى – تۇراقتى پارلامەنت ء(مىللى ءماجىلىس, 125 دەپۋتاتتان تۇرادى). ازەربايجان مەملەكەتى اكىمشىلىك جاعىنان 59 اۋدانعا بولىنەدى, سونىمەن قاتار, قۇرامىنا ناحچىۆان اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى ەنەدى.
ازەربايجان يندۋستريالى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى بار كوپ سالالى ەل. جەرى مۇناي مەن تابيعي گازعا باي. سونىمەن بىرگە, بىرقاتار قازبا بايلىقتارى بار. ەل ەكونومكاسىندا مۇناي-گاز, ماشينا جاساۋ, مەتالل وڭدەۋ, حيميا جانە مۇناي حيمياسى ونەركاسىپتەرى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ ماماندانۋ سيپاتى وتىن ەنەرگەتيكا كەشەنىنىڭ دامۋىمەن سيپاتتالادى. ەلدىڭ ماشينا جاساۋ كاسىپورىندارى كەڭەس داۋىرىنەن بەرى مۇناي مەن گاز وندىرىسىنە قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار, ءبىرىنشى كەزەكتە بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارىن شىعارادى. ازەربايجان يمپورتىندا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى, ال ەكسپورتىندا ەنەرگەتيكالىق شيكىزات باسىم. قازاقستان مەن ازەربايجاننىڭ ساۋدا اينالىمىنىڭ جالپى كولەمى 300 ميلليوننان استام اقش دوللارىن قۇرايدى. قازاقستاندا ازەربايجان رەسپۋبليكاسىمەن بىرلەسكەن 34 كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى.
ازەربايجان توپىراعىندا ادامزات وركەنيەتىنە وزىندىك ۇلەستەرىن قوسقان تالاي-تالاي اتاقتى ۇلاندار ومىرگە كەلگەن. تاريح شەجىرەسىندە ەسىمى فيرداۋسيمەن قاتار اتالاتىن ازەربايجاندىق اقىن نيزامي ءحىى عاسىردا وشپەس ءىز قالدىردى. نيزامي گياندجەۆي ءىلياس يبن ءجۇسىپ ازەربايجاننىڭ گياندجە قالاسىندا تۋىپ, ءومىر سۇرگەن. وسى ورايدا, ورتاعاسىرلىق ۇلى اقىن جانە ويشىل مۋحاممەد ءفيزۋليدىڭ ەسىمىن دە ەرەكشە اتاپ وتكەن ورىندى. سونىمەن بىرگە, مۋزىكا الەمىندە وشپەس ءىز قالدىرعان ۆاگيف مۋستافا-زادە, كارا كاراەۆ, ۋزەير گادجيبەكوۆ, ءمۇسلىم ماگوماەۆ جانە باسقالاردى ايتۋعا بولادى.
بوليۆيا رەسپۋبليكاسى – رەسمي اتاۋى كوپۇلتتى بوليۆيا مەملەكەتى – وڭتۇستىك امەريكانىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان. بوليۆيا سولتۇستىگىندە جانە سولتۇستىك-شىعىسىندا – برازيليامەن, وڭتۇستىك-شىعىسىندا – پاراگۆايمەن, وڭتۇستىگىندە – ارگەنتينامەن, وڭتۇستىك-باتىسىندا جانە باتىسىندا – چيلي جانە پەرۋمەن شەكارالاسادى. استاناسى – سۋكرە, ەڭ ءىرى قالالارى – سانتا-كرۋس-دە-لا-سەررا, كوچابامبا, ەل-التو. مەملەكەتتىك رەسمي تىلدەرى – يسپان ءتىلى, كەچۋا, ايمارا, گۋاراني جانە تاعى باسقا 33 ءتىل. حالىق سانى – 9,9 ميلليون ادامدى قۇرايدى. ەلدىڭ ۇلتتىق-ناسىلدىك قۇرامى – ءۇندىستەر (نەگىزىنەن كەچۋا جانە ايمارا) 55 پايىزدى, مەتيستەر 30 پايىزدى, اقتار – 15 پايىزدى قۇرايدى. حالىق ۇستاناتىن نەگىزگى ءدىن – كاتوليك (95 پايىز) ءدىنى بولىپ تابىلادى. مەملەكەت ءتۇرى – سوتسياليستىك, پرەزيدەنتى – ەۆو مورالەس. بوليۆيانىڭ جەر كولەمى 1 098 580 شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى. ول الەمدە جەر كولەمى بويىنشا 27-ءشى ورىندى يەلەنەدى. مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق اقشاسى – بوليۆيانو.
1532-1538 جىلدارى قازىرگى بوليۆيا مەملەكەتىنىڭ اۋماعىن فرانسيسكو پيساررو مەن ديەگو دە المەگرو باستاعان يسپاندىق كونكيستادورلار جاۋلاپ الدى. 1825 جىلى 6 تامىزدا بوليۆيا رەسپۋبليكاسى يسپانيادان ازاتتىعىن الىپ, تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. بوليۆيالىقتار 1825 جىلدان باستاپ بۇگىنگە دەيىن تاۋەلسىز مەملەكەت ورناتۋ جولىندا 200-دەن استام كوتەرىلىستەر مەن توڭكەرىستەردى باستان كەشىردى.
بوليۆيا 1879 جىلدان بەرى تەڭىز جاعالاۋىمەن شەكتەسپەيدى. ويتكەنى, سول جىلى ەكىنشى تىنىقمۇحيتتىق سوعىس سالدارىنان ول ءوزىنىڭ جاعالاۋلىق انتوفاگاستا ايماعىن چيليگە بەرۋگە ءماجبۇر بولدى. قازىر بوليۆيا اتلانت مۇحيتىنا تەك پاراگۆاي وزەنىمەن عانا شىعا الادى. بوليۆيا تەرريتورياسىندا كەرەمەت ەكولوگيالىق ايماقتار قونىس تەپكەن. ەلدىڭ باتىسىندا – اند تاۋلى ايماعى, شىعىسىندا – امازوندىق تروپيكالىق ورماندار مەن چاكو ايماقتارى الىپ جاتىر. ەلدىڭ ەڭ بيىك تاۋلى ايماعى – ورۋرودا ورنالاسقان ساحاما (6542 مەتر) وشكەن جانارتاۋى ورنالاسقان. بوليۆيا مەن پەرۋ شەكاراسىن ءبولىپ جاتقان تيتيكاكا كولى الەمدەگى ەڭ بيىكتە ورنالاسقان كەمە جۇزەتىن سۋ ايدىنى بولىپ ەسەپتەلەدى. دۇنيەجۇزىندەگى ەڭ ۇلكەن سورتاڭ – ۋيۋني تۇزدى ءشولى 12 مىڭ شارشى شاقىرىم اۋماقتى الىپ جاتىر. بۇل شولدەگى تۇزدى سورتاڭنىڭ قالىڭدىعى 10 مەترگە دەيىن جەتەدى.
كوپۇلتتى بوليۆيا مەملەكەتى تۋرالى ايتقاندا ۇلى توڭكەرىسشى ەرنەستو چە گەۆارا, اقىن ادەلى سامۋديو, ساياساتكەر ەۆو مورالەستىڭ ەسىمدەرى ەرىكسىز ويعا ورالادى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
