ەلدىك ءىستىڭ ۇيىتقىسى – بەرەكە-بىرلىك

تاۋەلسىزدىگىمىزدى الىپ, ەڭسەمىزدى تىكتەگەلى دە شيرەك عاسىرعا تاياپ قال­دى. وسى ۋاقىت ىشىندە كەڭ-بايتاق جەرى, بەرەكەلى ەلى بار وتانىمىزدى تورتكىل دۇنيە تۇگەل تانىدى دەسەك, ار­تىق ايتقاندىق ەمەس. تاعىلىم­دى ىستەرىمىزدى دە كورىپ-ءبىلىپ وتىر. ءاسى­رەسە, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەمەل سايا­ساتىنا وراي, ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنداعى جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالار از ەمەس. ونىڭ جەتىستىگى دە, كەي تۇستاردا جەتىلدىرە تۇسەتىن تۇستارى دا بارشىلىق. مۇنىڭ ءبارى وركەنيەت كوشىندە وزگە جۇرتتارمەن تەڭ دارەجەدە بولۋعا باعىتتالعان ءىس ەكەنى بەلگىلى. مەملەكەت دامۋىنداعى پرە­زي­دەنتتىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفور­ما­سىنىڭ, سونىڭ اياسىندا جۇزەگە اسى­رىلۋعا ءتيىس «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ ءجون-جوسىعى بولەك. وندا الەمدەگى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ باعىتىنداعى بارلىق ءىس-شارالار تولىق كورسەتىلگەن. ماسەلەن, «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ 76, 77, 78, 79-قادامدارىندا ءبىلىم بەرۋ, وقۋ جۇيەسىندە, اسىرەسە, جوو-لاردا اعىلشىن تىلىندە وقىتۋعا كەزەڭ-كەزەڭمەن كوشۋ ناقتىلانعانى بەلگىلى. سونىڭ ءبىر دايەگى, تاياۋدا ءبىلىم بەرۋدى جانە عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلداندى. قازىر وسى باعدارلامانى ورىنداۋدىڭ ءار­بىر قادامى ويلاستىرىلۋدا. وعان قاتىستى الداعى ۋاقىتتا اتقارىلاتىن جۇمىستار حالىق الدىندا ءالى رەسمي تۇردە جاريالانعان جوق. دەگەنمەن, ماعان وسى باعدار­لا­مانىڭ مىندەت-ماقساتتارىنىڭ كەيبىر تۇستارى جايلى سۇراقتار كوپ­تەپ ءتۇسىپ جاتىر. سونىڭ كوپشىلىگى قازاق ءتىلى, ونىڭ كەلەشەگىنە قاتىستى وي-بايلامدار ەدى. بۇعان بەرەر جاۋابىمدى قىسقاشا ايتسام, باعدارلامادا قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن شەكتەۋ­گە, نەمەسە كەيبىر ازاماتتار ايتىپ جۇرگەندەي, ونىڭ قولدانۋ اياسىن تارىلتۋ تۋرالى قانداي دا ءبىر ماقسات اتىمەن جوق. مەن ءىس باسىنا قازاق ءتىلى – بابالار ءتىلىنىڭ, ءوزىمنىڭ انا ءتىلىم­نىڭ بەدەلىن ءتۇسىرىپ, جۇمىس ءتىلى­نەن شەتتەتەيىن دەگەن ويمەن كەلگەنمىن جوق. اتالعان باعدارلامانىڭ نەگىزگى ماقساتى – پرەزيدەنت ۇسىنعان «ءماڭ­گىلىك ەل» يدەياسىن ورىنداۋعا باستايتىن, وعان نەگىز قالايتىن پلاتفورما جاساۋ. ويتكەنى, «ماڭگىلىك ەل» ءبىلىمى زامان تالابىنا ساي, الەمدەگى عىلىم مەن تەحنيكانىڭ, جالپى الەم وركەنيەتىنىڭ جاڭالىعىن ەركىن ءبىلىپ, ەركىن يگەرە, قولدانا الاتىن قازاقستاننىڭ ماڭگىلىك قوعامىن قۇرۋعا ارنالعان. سونىمەن قاتار, قوعامدا ساپالى ءبىلىم الۋدىڭ ءمۇم­كىندىگى بارشاعا بىردەي بولۋى كور­سەتىلگەن. ال قازىر بىزدەگى ءبىلىم جۇيەسىندە مۇنداي تەپە-تەڭدىك جوق. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدەگى مەكتەپتەر ءۇش تيپكە بولىنگەن. وقىتۋ تىلدەرى: قازاقشا, ورىسشا, اعىلشىنشا. قازاق مەكتەپتەرىندە وقىعان جاس­تاردىڭ ءارى قاراي ساپالى ءبى­لىم الۋىنىڭ شەكتەۋلى ەكەنىن كو­رىپ وتىرمىز. مىسالى, ءبىزدىڭ ەڭ جو­عارى اعىلشىن تىلىندە ءدارىس بەرەتىن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت, قمەبي, قبتۋ, IT ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە اۋىل جاستارىنىڭ تۇسۋىنە ءبىراز قيىن­شىلىقتاردىڭ بار ەكەنىن ءوزىم كورىپ, كۋا بولدىم. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, بىزدە ورىس تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەر دە بار. ولاردا دا كوپتەگەن قازاقتىڭ ۇل-قىزدارى وقيدى. شىنىن ايتساق, سولاردىڭ كوبى, تىپتەن قازاق بالالارىنىڭ ءوزى ون ءبىر جىل مەكتەپ قابىرعاسىندا ءجۇرىپ, قازاق ءتىلىن دۇرىس بىلمەي, دۇرىس تۇسىنبەي ومىرگە قادام باسادى. بىزدەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە تەپە-تەڭدىك جوق دەگەن بايلامدى – الدا وسىنداي سەبەپتەرگە قاتىستى اي­تۋعا تۋرا كەلدى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, جاستاردىڭ ءبارى ءبىر دەڭگەيدە ساپالى ءبىلىم الۋ ىسىنە تولىق جاعداي جاسالماعان دەۋگە كەلەتىن سەكىلدى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – وسىنداي قايشىلىقتاردى جويىپ, جاس ۇرپاققا, اسىرەسە, اۋىل بالالارىنا بارىنە بىردەي ساپالى, زامان تالابىنا ساي ءبىلىم بەرۋ, بىلىككە باۋلۋ. دالىرەك ايتساق, بولاشاقتا ءۇش تىلدە ساپالى ءدارىس بەرەتىن ءبىر ءتيپتى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن قۇرۋ. وسى ءۇش تىلدە دە ءار بالا ەركىن سويلەپ, ءبىر-ءبى­رىن تۇسىنە ءبىلۋى ءتيىس جانە دە الەم ەلدەرىندەگى وزىق ءبىلىمدى مەڭگەرە ءبىلۋى قاجەت. بۇل ءبىر جىلدىڭ شارۋاسى ەمەس. بىراق, جاھاندانۋ داۋىرىندە ۋاقىتتان ۇتىلماۋ ءۇشىن قازىر ونى بەل شەشىپ باستاۋ كەرەك. بيىلعى جىلى وسى رەفورمالاردىڭ العاشقى قادامى جاسالۋدا دەۋگە بولادى. وسىعان بايلانىستى ەڭ ءبىرىنشى ايتارىم, ازىرشە جالپى قازاق ءتىلىنىڭ ورتا مەكتەپتەگى وقۋ باعدارلاماسى بۇرىنعى قالپىندا پاندىك ساباقتى جالعاستىرا بەرەدى. سونىمەن قاتار, ورىس تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەردە قازاق ءتىلىنىڭ ساعاتتارىن كوبەيتىپ, ونىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ باستى نازاردا ۇستالادى. جاراتىلىستانۋ (حيميا, فيزيكا, بيولوگيا, ينفورماتيكا) پاندەرىن ءۇش تىلدە, ونىڭ ىشىندە قازاق تىلىندە دە جاڭا ادىستەمەمەن وقىتۋ كوزدەلىپ وتىر. سوندىقتان وسى جىلدان باس­تاپ 73 مىڭ مەكتەپ مۇعالىمى جاڭا ادىستەمەگە ساي, ارنايى دايىندىقتان وتەتىنىن ەسكە سالا كەتەيىن. وسى ماقساتتا جانە الەمدەگى وزىق تاجىريبەنى كەڭىنەن قولدانۋ ءۇشىن بيىل 2,5 مىڭ مەكتەپتى كەڭ جولاقتى ينتەرنەت جەلىسىنە قوسامىز. اتالعان ءىس-شارالار ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەكىتكەن باعدارلامادا ناقتى كورسەتىلگەن جانە وعان ءتيىستى قارجى دا قاراستىرىلعان. سونىمەن بىرگە, 73 مىڭ مەكتەپ مۇعالىمىنە جاڭا ادىستەمەنى ۇيرەتەتىن 80 مامان نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىندە ساقاداي ساي دايىن وتىر. 2017 جىلدان باستاپ تاعى 2,5 مىڭ مەكتەپ كەڭ جولاقتى ينتەرنەت جەلىسىنە قوسىلادى. وسىنىڭ ءناتي­جەسىندە قازاقستاندا اقپاراتتىق تەحنولوگيالار مەن جاڭا ادىستەمەلەر ارقىلى جۇمىس ىستەيتىن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى قالىپتاسادى. ياعني, ينتەرنەت جەلىسى بارلىق مەكتەپتەرگە ساپالى ءبىلىمدى اكەلۋگە مۇمكىندىك تۋعىزادى. وسىدان كەيىن عانا كەيبىر جاراتىلىس­تانۋ پاندەرىن تەك اعىلشىن تىلىندە وقىتۋ باستالادى. شامامەن ول 2018 جىلى جۇزەگە اسادى دەپ وتىرمىز. مۇنداي جۇيەلى ىستەر ءوز شەشىمىن تاۋىپ, وقۋشىلار ءازىر بولعاننان كەيىن ۇبت-عا اعىلشىن ءتىلى سۇراقتارىن قوسا باستايمىز. وسىنىڭ ءبارى نە ءۇشىن قاجەت دەگەن سۇراق تۋىنداۋى مۇمكىن. الەمدەگى عىلىم جاڭالىقتارىن قازاق تىلىنە اۋدارۋ كەرەك دەيدى كەيبىر اعايىندار. بىردەن ايتايىن مۇنى مەن دە قول­دايمىن. دۇرىس-اق بولار ەدى. بىراق الەمدە ءبىزدىڭ جاستارعا كەرەك, كۇنىنە مىڭداپ ەمەس ميلليونداپ شىعىپ جاتقان عىلىم مەن ءومىر جاڭالىعىن دەر كەزىندە قازاق تىلىنە اۋدارۋ ءتىپ­تى مۇمكىن ەمەس. وعان قاراجات تا, باس­قا مۇمكىندىكتەر دە جوق. ونىڭ قيىندىعىن ءبىز عانا ەمەس, وركەنيەتتى ەل دەلىنەتىن فرانتسۋزدار دا ءتۇسىنىپ وتىر. بۇرىن فرانتسۋز مەكتەپتەرىندە اعىلشىن ءتىلى وقىتىلمايتىن ەدى. قازىر ونى وقىتۋ زاڭ تۇرىندە بارلىق فرانتسۋز مەكتەپتەرىنە ەنگىزىلدى. بىزگە دە ءتيىمدى جول وسى دەپ ەسەپتەيمىز. قازاق جاستارىنا, اسىرەسە, اۋىل بالا­لارىنا ءوز انا تىلىمەن قاتار, اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتسەك, سوندا عانا ولار وزدەرىنە قاجەتتى ءبىلىمدى الەم كەڭىستىگىنەن دەر كەزىندە جانە ەركىن تابا الادى. ولارعا ەڭ ءتيىمدى جوعارى وقۋ ورىندارىندا, زامانعا ساي ءبىلىم الۋىنا جول اشىلادى. ال قازاق ءتىلى تۋرالى ايتار بولساق, بىزدە انا ءتىلىمىزدى جان-جاقتى, جەدەل, ءتيىمدى ۇيرەتەتىن ادىستەمە قازىرشە كەمشىن. كەيبىر باعدارلاردا جوق دەسە دە بولادى. وزگە ەلدەردە (مىسالى, اعىلشىنداردا, فيندەردە) ءوز حالقىنىڭ ءتىلىن باسقا ۇلتتارعا 4-6 اي ىشىندە ۇيرەتەتىن ءتيىمدى ادىستەمەلەر بار. وسىنداي ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل ادىستەمەلەردىڭ جوقتىعىنان بىزدەر مەكتەپتە قازاق ءتىلىن ايلاپ, جىلداپ وقىتساق تا ءتيىستى ناتيجە شىعارا الماي كەلەمىز. ول تۋرالى جوعارىدا ايتتىم. ون ءبىر جىل وقىپ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرمەۋ ءبىزدى ويلاندىرۋى ءتيىس دەپ سانايمىن. سوندىقتان قازاق ءتىلىن جەدەل مەڭگەرۋدىڭ ادىستەمەسىن جاساۋىمىز كەرەك. وسى ماقساتقا عىلىمدى دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ ماڭىزدى ءبولىمى رەتىندە ءتيىستى قارجى ءبولۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل – وتە كوكەيكەستى ماسەلە. ول مەكتەپتەردە قازاق ءتى­لىن وقىتۋدىڭ ماڭىزىن تەك وعان ءبو­لىنگەن ساعاتتارمەن عانا ولشەپ قويمادى, بەرىلەتىن ءبىلىمنىڭ ساپاسى, ناتيجەسى ارقىلى باعالاۋعا جول اشادى. سوندىقتان قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ تاجىريبەلى ۇستازدارىن شەتەلدەرگە جىبەرىپ, ونداعى ءتىلدى ۇيرەتۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەمەلەرىمەن تانىسىپ, جاقسى كورسەتكىشتەرىن وزىمىزگە اكەلىپ, باياندى ەتۋ جاعى دا كوزدەلۋدە. وسىنداي ناقتى قادامداردىڭ ارقاسىندا تەك قازاقتارعا عانا ەمەس, ەلىمىزدەگى باسقا ۇلت وكىلدەرىنە دە قازاق ءتىلىن جان-جاقتى جەتىلدىرىلگەن ادىستەمە ارقىلى وقىتۋ جۇيەسى ۇسىنىلادى. تاعى ءبىر ۇلكەن ماسەلە, ءبىر زامانداردا الەم حالقى شامامەن 10 مىڭنان اسا تىلدە سويلەسە, بۇگىندە الەم بويىنشا 6,5 مىڭ تىلدە عانا سويلەيدى. ۇلكەن حالىقتاردىڭ ەمەس, سانى از نەمەسە ورتاشا جۇرتتاردىڭ ءتىلى بىرتىندەپ قولدانىستان شىعىپ جاتىر. ال «ماڭگىلىك ەل» بولۋدى مۇرات ەتكەن ءبىز ءوز ءتىلىمىزدى قالاي ساقتاي الامىز, ونىڭ جولدارى قان­داي, باسقا مەملەكەتتەردە وسى تۇرعىدان وزىق ۇلگى بار ما؟ وسىنداي سۇراقتارعا عىلىمي نەگىزدە الىنعان جاۋاپتاردى نەمەسە زەرتتەۋلەردى كورە الماي وتىرمىز. سوندىقتان, قازاق ءتىلىنىڭ جاناشىر عالىمدارىنان ارنايى توپ قۇرىپ, قاراجات ءبولىپ, وسى عىلىمي ىزدەنىستەردى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلۋدە. باستى نيەت – ۇلت ءتىلىن ۇرپاققا بىلدىرۋدە دامىعان ەلدەردىڭ ۇلگىسىن پايدالانا وتىرىپ, ورىستەتۋ. ارينە, ىزدەنىسسىز كوشىرە سالۋ ويدا جوق. زەرتتەپ, زەردەدەن وتكىزىپ بارىپ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ. «ماڭگىلىك ەلدىڭ» ماڭگى تىلىنە اينالدىرۋ. جالپى جۇرتقا, وقىرماندارعا ايتايىن دەگەنىم وسى ەدى. الداعى ۋاقىتتا مينيسترلىكتىڭ ءاربىر قادامى حالىققا جاريا ەتىلىپ وتىرادى. ەلدىك ءىستى ىلگەرىلەتۋ بارىسىنداعى بارلىق جۇمىس بەرەكە-بىرلىك ورنىققان جۇرتتا عانا اتقارىلاتىنى ءمالىم. ءبىز قوزعاپ وتىرعان ويدىڭ نەگىزگى جەلىسى وسىعان تابان تىرەيدى. ەرلان ساعاديەۆ, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى.