تاريحتان تاعىلىم – وتكەنگە تاعزىم

ەتنوستىق الۋاندىلىق – ەلىمىزدىڭ ءالسىز تۇسى ەمەس, ونىڭ بايلىعى كەشە, 1 ناۋرىز كۇنى قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى – ەل­باسىنىڭ كىتاپحاناسىندا مەم­لەكەت باسشىسى نۇرسۇل­تان نازارباەۆ­تىڭ قا­تى­سۋى­مەن العىس اي­تۋ كۇنى­نە ارنال­عان ءىس-شا­را ءوتتى. وعان قازاق­ستان حال­قى اس­سام­بلەيا­سىنىڭ, «نۇر وتان» پار­تياسىنىڭ, ەتنوما­دەني ءبىر­لەس­تىكتەردىڭ مۇشە­لەرى, عى­لىمي جانە شىعار­ما­شىلىق زيالى قاۋىم وكىلدەرى, جاس­تار قاتىستى. شارا بارىسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ بارشا قازاقستان حالقىن مەرەكەمەن قۇتتىقتادى. «بىلتىر قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سەسسياسىندا اي­تىل­عان مەنىڭ ۇسىنىسىم جۇرتشى­لىقتان كەڭىنەن قولداۋ تاپتى. سول ءىس-شارادا ەلدەگى ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى ءبىر-بىرىنە جانە قا­زاق حالقىنا العىس تاقىرىبىن قوز­عادى. بيىلعى قاڭتاردا مەن ءتيىستى جارلىققا قول قويدىم. ال­عىس ايتۋ كۇنى – ەندى ۇلتتىق كۇن­تىز­بەدەگى ەڭبەك كۇنى, وتباسى كۇنى سياقتى وزگە دە مەرەكەلەردىڭ قاتارىنداعى جاڭا داتا. مەن بۇل مەرەكە قازىرگى ۋاقىتتا اسا قاجەت ءبىزدىڭ قوعامداعى سەنىمدى, كەلىسىم مەن دوستىقتى بۇرىنعىدان دا نىعايتا تۇسەتىنىنە سەنىمدىمىن», – دەدى مەملەكەت باسشىسى. سونىمەن قاتار, قازاقستان پرەزيدەنتى تاريحىمىزدىڭ كوپ­تە­گەن بەتتەرى بيىك مورالدىق قۇن­دىلىقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە العىس­پەن بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «ءبىزدىڭ بابالارىمىز حالىقتىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىر سىناقتارعا توتەپ بەرەتىن كۇش-قۋات دارىتقان تۋعان جەرگە جانە تاعدىرىنا ريزا سەزىمدە بولعان. ولار اسكەري شاپقىنشىلىق جىلدارىندا, قۋاڭشىلىق نەمەسە جۇت كەزىندە كومەككە كەلگەن جاقىندارىنا, تۋىستارى مەن كورشىلەرىنە ءاردايىم العىس ايتقان. حح عاسىرداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە جەر اۋدارۋ سياقتى قايعى-قاسىرەت جىلدارى ميلليونداعان ادام ءبىر-بىرىنە كورسەتكەن كومەگى مەن قولداۋى ءۇشىن ريزاشىلىق تانىتتى. بۇل بارىنان ايرىلعان ادامدارعا تىرشىلىك جاساۋعا, ءۇمىتىن قايتا جالعاۋعا, ءومىردى قايتا باستاۋعا كۇش بەردى», – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. بۇدان كەيىن مەملەكەت باسشىسى سول قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىنىڭ كۋاگەرلەرى مەن ولاردىڭ ۇرپاق­تارى قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەرىندە كورگەن قامقورلىق پەن قوناقجايلىلىقتى قازىر ايرىقشا جىلىلىقپەن ەسكە الاتىنىن ايتتى. «ولار كەزىندە وزدەرىنە دە وڭاي بولماعانىنا قاراماستان, قازاقتاردىڭ قايىرىمدىلىعى ءۇشىن, سول كەزدەگى تىيىمدارعا قارا­ماستان, باتىل ءارى رياسىز كومەگى ءۇشىن العىس ايتادى. قازاقتار دا باۋىرلاستارعا تۋعان ولكەگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ءۇشىن, جەرىمىزدىڭ تۇرلەنۋىنە قوسقان ۇلەسى ءۇشىن, ۇلتتىق مادەنيەتكە, تىلگە جانە داستۇرگە دەگەن قۇرمەتتەرى ءۇشىن العىس بىلدىرەدى», – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى. بۇل كۇنى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇگىندە ەلىمىزدىڭ كوپەت­نوس­تىلىق تاريحىنان ساباق الۋ قاجەت­تىگىنە دە نازار اۋداردى. «حح عاسىردا قازاقستاندا كوپەت­نوستى حالىق قالىپتاستى. ستولى­پين رەفورماسى كەزىندەگى شارۋا­لاردى قونىستاندىرۋ بارىسىن­دا قازاقستانعا رەسەيدەن, ۋك­راي­نا مەن بەلارۋستەن 1 ميلليون­نان استام ادام كەلدى. 1930-جىلدارداعى ۇجىمداستىرۋ كەزىن­دە بۇرىنعى كسرو-نىڭ ورتا­لىق وڭىرلەرىنەن تاركىلەۋگە تۇسكەن 250 مىڭ شارۋا جەر اۋدارىلدى. وسى ۋاقىتتارى ونەركاسىپ نىساندارىنىڭ قۇرىلىسىنا 1,2 ميلليون ادام كەلدى. ستالين رەجىمى كەزىندە تۇتاستاي ءبىر حالىقتار – 800 مىڭعا جۋىق نەمىس, 102 مىڭ پولياك, 507 مىڭ سولتۇستىك كاۆكاز حالىقتارىنىڭ وكىلدەرى, 18,5 مىڭ كورەي وتباسى قازاقستانعا جەر اۋدارىلدى. ولاردى جۇك ۆاگوندارىنا تيەپ, قاقاعان قىستا اشىق دالاعا اكەلىپ تاستادى. ول كەزدەرى مۇندا تەك قازاقتار عانا تۇراتىن. وزدەرى جوقشىلىقتا وتىرسا دا قازاق وتباسىلارى ولاردى ۇيلەرىنە كىرگىزدى. سولاردىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ ءۇي بولاتىن», – دەدى مەملەكەت باسشىسى. قازاقستان پرەزيدەنتى وسىلاي دەي كەلە, ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە ەلىمىزدە 11 ارناۋ­لى لاگەر – الجير, قارلاگ, ستەپ­لاگ, داللاگ, پەسچانلاگ, كا­مىشلاگ, جەزقازعانلاگ, اقتوبە, پەت­روپاۆل, كەگىر جانە وسكەمەن لاگەر­لەرى قۇرىلعانىن, ولاردا مىڭ­داعان تۇتقىن وتىرعانىن ايتتى. «سولاردىڭ كوپشىلىگى تۇتقىننان بوساعان سوڭ كەتكەن جوق, وسى جەردە تۇراقتاپ قالدى», – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزگە ءتۇرلى كەزەڭدەردە كوپ ادام كەل­گەنىن اتاپ ءوتتى. «سوعىس كەزىندە قازاقستان ەۆاكۋاتسيالانعان 350 مىڭ ادامدى قابىلدادى. 1950-جىلدارى تىڭ يگەرۋگە 1,5 ميل­ليون ادام كەلدى, جابىق اسكەري نى­سانداردا 150 مىڭ مامان جانە ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى جۇمىس ىستەدى. حح عاسىردىڭ باسىنان باستاپ قازاقستانعا بارلىعى 5,6 ميلليون ادام قونىستاندى. جەر­گىلىكتى حالىقتىڭ سانى ول كەزدەرى 6 ميلليوننىڭ شاماسىندا بولاتىن. قىلمىستىق سيپاتتاعى ستا­ليندىك ۇجىمداستىرۋ سالدارىنان 1,5 ميلليون ادام اشتان قى­رىلدى. تاعى ميلليوننان اسا ادام ءوزىن جانە بالالارىن امان ساقتاۋ ءۇشىن بۇرىنعى كسرو اۋماعىنان كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. قازاقتارعا جويىلىپ كەتۋ قاۋپى تۋدى. ءبىزدىڭ كوپەتنوستىلىعىمىز وسىلايشا قولدان جاسالدى. بىراق مۇندا ءبىزدىڭ جەرىمىزگە ەركىنەن تىس كەلگەن ادامداردىڭ ەش كىناسى جوق. ءبىز تاۋەلسىزدىكتىڭ جاڭا داۋىرىندە بارلىق ەتنوستاردى ءبىرتۇتاس, ۇيىسقان حالىققا اينالدىرا بىلدىك. بۇگىندە بۇل – ءبىزدىڭ ەڭ باستى ارتىقشىلىعىمىز. ءبىزدىڭ كۇشىمىز دە وسىندا. مە­نىڭ تاپسىرمام بويىنشا, تاريحى­مىزدىڭ وسى پاراقتارى استانا­داعى جاڭا ۇلتتىق تاريح مۋزەيى­نىڭ ەكسپوزيتسيالارىندا كورىنىس تاباتىن بولادى», – دەدى قازاق­ستان پرەزيدەنتى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ سول كەزەڭنىڭ توتاليتارلىق ماشيناسىنان بارلىعى جاپا شەككەنىن اتاپ ءوتتى. «ءبىز جىل سايىن ساياسي قۋ­عىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇر­باندارىن ەسكە الۋ كۇنىن اتاپ وتەمىز. بۇگىندە ءبىز – 100-دەن اسا ەتنوس جانە 17 كونفەسسيا وكىلدەرى تاتۋلىق پەن كەلىسىمدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بىرە­گەي ەلمىز. ءبىز بىرگە قالالار مەن كەنتتەر سالىپ, ەگىن ەگىپ, يندۋس­تريانى دامىتىپ, جول سالىپ جاتىرمىز, وتباسىن قۇرىپ, بالا ءتار­بيە­لەۋدەمىز. تابىستارىمىزعا بىرگە قۋانىپ, ەڭ قيىن ساتتەردە ءبىر-ءبى­رىمىزگە قولداۋ كورسەتىپ كەلەمىز. مەنىڭ تاپسىرماممەن اسسام­بلەيانىڭ بۇكىل ەلدەگى بارلىق قايى­رىمدىلىق شارالاردىڭ ۇيلەس­تىرۋشىسى رەتىندەگى ءرولى ۇلت جوس­پارى اياسىندا زاڭنامالىق تۇر­عىدان بەكىتىلدى. اسسامبلەيا تاري­حى – ءبىزدىڭ دوستىعىمىز بەن تۇ­راق­تىلىعىمىزدىڭ تاريحى. العىس ايتۋ كۇنى ءبىزدى بۇرىن­عىدان دا جاقىنداستىرا تۇسە­تىنىنە سەنىمدىمىن», – دەدى مەملەكەت باسشىسى. قازاقستان پرەزيدەنتى تاتۋلىق پەن كەلىسىمدە بىرلەسىپ ءومىر ءسۇرۋ سالتى, اسىرەسە, جاھاندىق ەكو­نوميكالىق داعدارىس جاعدايىندا كوشى-قون حاوسى باستالعان, ەتنوسارالىق جانە الەۋمەتتىك قاق­تىعىستار ۋشىققان بۇگىنگى تاڭدا ەلى­مىزدىڭ ەڭ قىمبات تاجىريبەسى ەكەنىنە نازار اۋداردى. «ءبىزدىڭ بىرەگەي ەتنوسارالىق كەلىسىم تاجىريبەمىزدى نەعۇرلىم كوپ ەل پايدالاناتىن بولسا, سوعۇرلىم الەم دە قاۋىپسىز بولا تۇسەتىنىنە سەنىمدىمىن. ءبىز – ىنتىماعى جاراسقان كەرەمەت حالىق مەكەندەيتىن عاجايىپ ەلمىز. تاتۋلىق پەن كەلىسىمنىڭ قازاق­ستاندىق تاجىريبەسى نەگىزىندە ءبىز­دىڭ بولاشاعى ءبىرتۇتاس ۇلت قا­لىپتاسۋدا. سوندىقتان, ءبىز قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇ­رىلعان 1 ناۋرىزدى العىس ايتۋ كۇنى رەتىندە ءادىل تاڭدادىق. بۇل كۇندى ايرىقشا قايىرىمدىلىق اكتسيالارىمەن, مۇقتاج جاندار مەن جاقىندارعا قولداۋ كورسەتۋ ارقىلى اتاپ ءوتۋ ماڭىزدى. وسىعان بايلانىستى اسسامبلەيانىڭ ارناۋلى قورىن قۇرىپ, سول ارقىلى قولداۋ كورسەتكەن ءجون بولار ەدى. ءاربىر اۋىلدا, اۋداندا, قالا مەن وبلىستا الەۋمەتتىك ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان قوعامدىق شارالار ايرىقشا مانگە يە», – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ەلباسى بۇگىندە قازاقستانىڭ الدىندا زور مىندەتتەر تۇرعانىن اتاپ ءوتتى. «مەنىڭ حالىققا جول­داۋىمدى, «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ ءجۇ­رىپ جاتىر. ءبىز «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىن ىسكە اسىرۋدامىز. سوندىقتان مەن ءبۇ­گىن بىرلىك پەن كەلىسىمگە, دوستىق پەن ءوزارا تۇسىنىستىككە دەگەن قۇل­شى­نىسى ءۇشىن بۇكىل قازاقستان حال­قىنا زور ريزاشىلىعىمدى ءبىل­دىرگىم كەلەدى. ءار ۇيدە تاتۋلىق, جاقسىلىق جانە بەرەكە بولسىن. العىس ايتۋ كۇنى ەلىمىزدىڭ ەڭ اي­شىقتى, اركىمنىڭ دە جۇرەگىنە جاقىن مەيرام بولاتىنىنا سەنىم­دىمىن», – دەدى قازاقستان پرە­زي­دەنتى. شارا بارىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى كونستيتۋتسيا مەن ەل زاڭ­ناماسىندا ۇلتتىق جانە ءدىني ەرەك­شەلىگىنە قاراماستان, بارلىق ازا­ماتتاردىڭ تەڭدىگى كورىنىس تاپ­قانىنا نازار اۋداردى. «زاڭنىڭ وسى ەرەجەلەرىن مۇلتىكسىز ورىنداۋ كەرەك, ولاردى قالاۋىنشا الدەكىمدەرگە تۇسىندىرۋگە جول بەرۋگە بولمايدى. مۇندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا ەرەكشە ءرول جۇكتەلەدى. مەن ورىن العان كەيبىر قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا بايلانىستى بۇل تۋرالى ايتتىم دا. ءبىز ءۇش تۇعىرلى ءتىل باعىتىن ۇستانىپ وتىرمىز جانە بۇل – الدەبىرەۋدىڭ قالاۋى ەمەس, ۋاقىتتىڭ تالابى. مەملەكەتتىك ءتىلدى, مەملەكەت قۇراۋشى ەتنوستىڭ ءتىلىن بىلۋگە ءبىز مىندەتتىمىز. سوندىقتان دا ءبىز قازاقشاعا بالالاردى مەكتەپتەن باستاپ ۇيرەتىپ جاتىرمىز. ءبىز اعىلشىن ءتىلىن دە بىلۋگە ءتيىسپىز, ويتكەنى, ول – عىلىمنىڭ, يننوۆا­تسيا مەن اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ ءتىلى. ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس ءتىلى رەتىندە ورىس ءتىلىن دە ءبىلۋ ماڭ­ىزدى. بالالارىمىزعا بۇل قاجەت», – دەدى مەملەكەت باسشىسى. سونداي-اق, نۇرسۇلتان نازار­باەۆ قازاقستاننىڭ ءال-اۋقا­تى, قو­عامدىق كەلىسىم, تۇراقتىلىق پەن بىرلىك – وتانىمىزدىڭ باقىتتى بولاشاعىنىڭ كەپىلى ەكەنىن ايتتى. « ۇلى دالا ەلىنىڭ پەرزەنتتەرى مادەنيەتتەر الۋاندىعىن, ءتۇرلى ەتنوستار مەن كونفەسسيالار وكىل­دەرىنىڭ قۇندىلىقتارىن انا ءسۇتى­مەن بىرگە بويعا سىڭىرگەن. تاريح جانە بابالار ءبىزدى وسىعان ۇيرەت­تى. ەتنوستىق الۋاندىلىق – ءبىز­دىڭ ەلدىڭ ءالسىز تۇسى ەمەس, ونىڭ باي­لىعى», – دەدى قازاقستان پرەزي­دەنتى. بۇل كۇنى مەملەكەت باسشىسى العىس ايتۋ كۇنىنە ارنالعان «تا­ريح­تان تاعىلىم – وتكەنگە تاعزىم» ەكسپوزيتسياسىن كوردى. ءلايلا ەدىلقىزى, «ەگەمەن قازاقستان». سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.