«قازاق قىزدارى, سىزدەرگە ايتامىز...»

ەلىمىزدىڭ ار-وجدانى, كەلبەتى بولىپ سانالاتىن قىز بالالاردىڭ ورنى قاشاندا جوعارى. قازاق حالقى قىز بالاسىنا اسا ەرەكشە مەيىرىممەن, ءىل­تيپاتپەن قاراعان. قىز تاربيەسى – ۇلتتىڭ تاربيەسى, تەكتىلىگى, ابىرويى. وكىنىشكە وراي, «قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيىم» دەگەن سان عاسىرلاردان ميراس بولىپ كەلگەن تاماشا تاربيە تەتىگى بۇگىندە ىستەن شىعىپ قالعانداي اسەر بار. قازىرگى تاڭدا قوعامدا كەيبىر ۇياتسىز سىلقىمداردىڭ, اردان بەزگەن «تۇنگى كوبەلەكتەردىڭ», ءوز بالاسىن وپ-وڭاي ولىمگە قيعان بەزبۇيرەك بيكەشتەردىڭ كەسىرىنەن ءبۇتىن «قازاق قىزى» دەگەن عاجاپ اتقا داق ءتۇسىپ تۇرعانى قىنجىلدىرادى-اق. راسىندا, بۇل دابىل قاعاتىن ۇلتتىق ماسەلە. ەستەرىڭىزگە سالا كەتسەك, اعا باسىلىم «ەگە­مەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 5 اقپانداعى سانىندا گۇلايىم شىنتەمىرقىزىنىڭ «قازاق قىزدارى شەكتەن شىعىپ ءجۇر...» دەگەن ماقالاسى جاريالانعان بولاتىن. ۇلتتى ۇلىق ەتەتىن دۇنيەلەردىڭ قادىرى قاشا باستاعان ۋاقىتتا جازىلعان بۇل ماقالا «بەس ساۋساق بىردەي ەمەس قوي» دەيتىن بارشا قازاق قىزدارىنا وي سالعانى انىق. وسى جاريالانىمعا بايلانىس­تى تەك قانا قىز بالالار ءبىلىم الاتىن, ەرتەڭگى ۇلت تاربيەشىلەرىن, شاڭىراق شىراقشىلارىن دايارلاپ شىعاراتىن قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى «قىز جىبەك» كلۋبىندا ءبىر توپ بەلسەندى ستۋدەنتتەر القاقوتان اڭگىمە بارىسىندا كەڭىرەك تالقىلاۋ وتكىزىپ, ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. ەندى جازىلعان جايعا وراي قىزداردىڭ پىكىرلەرىن تىڭدايىق... مارجان احتاەۆا, قاز­مەم­قىزپۋ جاستار ساياساتىن دامىتۋ ءبو­لىمىنىڭ باسشىسى: وتكەننىڭ ەن­شىسىندەگى جاقسى دۇنيەنى كەلەشەكتىڭ كەمەسىنە سالىپ, ۇلتتىڭ ۇلىلىعىن تانىتاتىن يگىلىكتىڭ بارلىعى دا ۇمىت قالماۋى ءۇشىن تاربيەگە ءمان بەرۋ كەرەكتىگىن تۇسىنەمىز. ارينە, بۇرىنعى قازاق تۇرمىسىنداعى كيىم كيىس, سىرت كەلبەت ءدال بۇگىنگى قو­عامدا تولىقتاي ساقتالادى دەپ ايتۋ قيىن. بىراق ۇلتتىق ۇستانىم, مىنەز-ق ۇلىق, يمان مەن يبا – جالپى ادامدىق بولمىس كەز كەلگەن قىز بالانىڭ بويىندا بولۋى ءتيىس. ءبىز «ۇيات بولادى», «اكەڭە ايتام» دەگەن سىندى «ءتايت!» دەيتىن ەسكەرتپەلەرمەن-اق تاربيەنىڭ تىزگىنىن مىقتاپ ۇستاعان انالاردىڭ ۇرپاعى ەكە­نىمىزدى جانە سول ءادىستى بۇگىندە قول­دا­نۋدى ەستەن شىعارىپ العاندايمىز. «ەگەمەن قازاقستان» باسىلىمىنداعى «قازاق قىزدارى شەكتەن شىعىپ ءجۇر» اتتى ماقالا ارقىلى جەتكىزگەن جانايقاي – اۆتوردىڭ ۇلتقا جاناشىرلىعى دەپ بىلەمىن. «وي تۇبىندە جاتقان ءسوز شەر تولقىتسا شىعادى» دەگەن. اتتىلى اي­لىق جول جۇرەتىندەي جەر كولەمىمىزدى ايتقاندا كوڭىلىمىزدى كەرەمەت ماقتانىش قانشالىقتى كەرنەسە, سول ايشىلىق الىس جەردەگى ۇلتتىڭ سۇيەگىنە, بارلىق قا­زاق قىزىنىڭ ارىنا داق بولىپ باسىلاتىنداي سۋىق حاباردى ەستىگەندە سون­شالىقتى كۇيىنەتىنىمىز انىق. سونداي جان تۇرشىگەرلىك اقپاراتتىڭ بارلىعىن دەرلىك ءتىزىپ جازىپ, كوپتىڭ كوكەيىندەگى ويدى ءدوپ باسقان ماقالا ساناسىندا ساڭىلاۋى بار جاستارعا, ولاردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىنا, ومىرگە دەگەن كوزقاراسىنا اسەر ەتسە ەكەن دەيمىن. تازالاعان جەر عانا تازا بولمايدى, كىرلەتپەگەن جەر تازا. وسىنى ۇمىتپا­يىق. سەبەبى, ءبىز قىزدار پەداگوگيكالىق وقۋ ورنىندامىز. «قازاقتىڭ قىزدارى قانداي؟» دەگەندە جۇرتشىلىقتىڭ نازارى ەڭ الدىمەن بىزگە اۋادى. ءبىزدىڭ ءجۇزىمىز جارقىن, ەڭسەمىز تىك, ار-وجدانىمىز تازا بولسا, ساپالى ءبىلىم الۋعا ۇمتىلساق, قاتارلاستارىمىزدان باستاپ ىزىمىزدەن ەرىپ كەلە جاتقان زامانداس اپكە, قۇربى, سىڭلىلەرىمىزدىڭ ءبارىن تەك جاقسىلىققا ۇندەسەك, تامشىداي ۇلەسىمىزبەن تەڭىزدەي يگىلىككە باستارىمىز انىق. جانەركە سەرىكوۆا, جاستار ءىسى جونىندەگى كوميتەت ءتورايىمى: «اششى بولسا دا, شىندىق قىمبات» دەيدى. بۇگىنگى زاماننىڭ زوبالاڭ ارەكەتتەرى مەن جاعا ۇستارلىق جاعدايلار قىزدار اراسىندا كەڭ ەتەك الىپ كەتكەنى كوڭىل قۇلازىتادى. تالاي قىزعالداق قىزدار جات قىلىقتى ادەتكە اينالدىرىپ, جارقىن بولاشاقتى ەمەس, بۇلدىر تۇيىققا, لاي تۇڭعيىققا بەت الىپ بارا جاتقانداي. قىزعا تىيىم جاسايتىن بابالار ءسوزىنىڭ قۇنى ءتۇسىپ, قىرىق ءۇي تۇگىلى, ءتورت ۇيدەن دە تىيىم ەتە المايتىن جاعدايعا تۇسكەن شانىراق شىرعالاڭى جەتىپ جاتىر. ۇلت ۇلىلىعىن جالعاستىراتىن ۇر­پاق الىپ كەلۋشى جانداردى جامان­دىققا جىبەرمەي, مايدا ۇرپاق قالىپ­تاستىرماۋدىڭ جولى مەن سان سۇراققا جەدەل جاۋاپ تاۋىپ, ۋشىققان دەرتتىڭ الدىن الۋ قاجەتتىلىگى قاي-قايسىمىز ءۇشىن دە پارىز. زامان وزگەردى دەگەنمەن, زاماندى جاسايتىن ادام ەكەندىگىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك. كەز كەلگەن ورتادا اردىڭ باعاسىن ويلاۋ كەرەكپىز. كەز كەلگەن جاس كوپشىلىك ورىنداردا, مۋزىكا تىڭداپ, دەمالۋعا, بي كەشتەرىندەگى سا­ۋىق­قا قاتىسار, بىراق ول ىشىمدىك ءىشىپ, شىلىم شەگىپ ەرەكشەلەنۋمەن جالعاسپاۋ كەرەك. زيان ەكەنىن دارىگەر دە, مۇعالىم دە, ءتىپتى, كۇندەلىكتى اقپارات الاتىن ينتەرنەت تە ايتىپ جاتىر. تەك قۇلاق اسساق بولعانى. سارا جۇنىسبەك, جاستار ءىسى ءجو­نىندەگى كوميتەت حاتشىسى, 2-كۋرس ستۋدەنتى: كەز كەلگەن ماسەلەنى ءار قى­رىنان قاراۋ كەرەك. قازىر جالعىزباستى انالار, ەكىگە ايىرىلعان وتباسىلار وتە كوپ. اكەسىز وسكەن ەر بالالار قىزداردىڭ الدىنداعى جاۋاپتىلىقتى سەزىنبەي, ومىرگە تىم جەڭىل قارايتىن شىعار. اكە­نىڭ قامقورلىعىنان بولەك, ەر ازامات ەتىپ وسىرەتىن, ۇلگى بولاتىنداي تۇلعالىق قاسيەتىن سەزىنبەگەن جىگىتتەر قىزداردى ويىنشىقتاي كورەتىن شىعار؟ بالكىم, اكەسىز وسكەن, وتباسىندا اتا-انانىڭ تۇر­­مىستىق قارىم-قاتىناسىن كورمەگەن قىزدار تۇرمىس قۇرۋ, وتباسىلى بولۋ وپ-وڭاي دەپ قارايتىن شىعار؟ كوپ جاعدايدا ەشكىمگە سىر بىلدىرمەي جۇرگەنىمەن, ەرتە ەسەيگىسى كەلىپ, ەلىكتەيتىن شىعار؟ دەگەنمەن, سان ساۋالدىڭ بارلىعىنىڭ جاۋابى تاربيەگە تىرەلەتىنى انىق. اتا-اجەسىنىڭ دە, اكە-شەشەسىنىڭ دە تاربيەسىن كورىپ, تولىق وتباسىندا مەيىرىممەن وسكەن بالالاردان وعاش قىلىق شىقپايتىنىنا سەنەمىن. بىزدە تاربيەنىڭ وسى جاعى اقساپ جاتقانداي. سەبەبى, الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى وڭاي تا­نىسۋ, رومانتيكا كۇتكەن جىلدام كەزدەسۋ, ەشتەڭەنىڭ بايىبىنا بارماۋ – جاس­تاردىڭ جاۋى, وسى. «قىزدى اۋىلدىڭ يتتەرى قاباعان كەلەدى» دەگەندەي, اتا-انالاردا تالاپ كۇشتى بولۋى كەرەك. ولارعا كوز قۋانىشتارى قايدا بارعانى, نە ىستەگەنى جايىندا ەسەپ بەرىپ تۇرۋ كەرەك جانە بۇل تالاپ بولەك وتاۋ قۇرىپ, جەكە وتباسىلى بولعانشا ءاردايىم ورىندالۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. قازىنا نۇرماحانوۆا, «قىز جىبەك» كلۋبىنىڭ ءتورايىمى: قازاق قىزى دەگەندە قوس بۇرىمىمەن, بۇرمەلى كويلەگىمەن, جۇزىندە يبا مەن ۇيات تابى بار ارۋدى ەلەستەتەتىنبىز. ال قازىر شە؟ ۇلت­تىق كيىمدى ەمەس, جالپى كەلبەتتى الايىق. ءبىز ناعىز قازاق قىزىن ساقتاي الدىق پا؟ بىزگە قاراپ جاقسىنىڭ جالعاسى دەپ قۋانا الا ما؟ وسى سۇراقتار قىزداردى قاتتى مازالاۋى ءتيىس. مەنىڭشە, قىز تاربيەسىنە قاتىستى اشىق جۇمىس ىستەيتىن ورتالار كەرەك. ماسەلەن, ءبىزدىڭ «قىز جىبەك» كلۋبى وسىنداي ماقساتتان قۇرىلدى ەمەس پە؟! ناعىز قازاق قىزىن قالىپتاستىرۋدا بىرىمىزگە ءبىرىمىز اسەر ەتۋ ءۇشىن باس قوسىپ, پىكىر الماسىپ, ونەگەلى ايەل تۇلعالار­مەن كەزدەسىپ, اقىلدارىن تىڭداپ, تولعان­دىرىپ جۇرگەن سۇراقتاردى ورتاعا سالىپ, بىرگە جۇمىس اتقارىپ جاتىرمىز. ارۋدىڭ اتىنا كىر كەلتىرمەسىن دەگەن تىلەكپەن ءجۇرمىز. سوندىقتان, بۇل وزەكتى جايلاردى نازاردان تىس قال­دىر­ماي, ماقالادا كوتەرىلگەن كەرەعار دۇنيەلەردى بارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە تالقىلاۋىمىز كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى, ءبىزدىڭ «قىز جىبەك» كلۋبىنىڭ يدەياسى كوپتەگەن وڭىرلەرگە ترانسفورماتسيالانىپ, سول جەرلەردە وسى اتتاس كلۋبتار جۇمىس ىستەپ جاتقانىن بىلەسىزدەر. سول كلۋبتارمەن بىرىگىپ, اتالعان مەرەزدى سىلىپ تاستاۋ ءۇشىن كۇرەسۋىمىز قاجەت. بىزدە قوعام ەمەس, ادام وزگەرگەن. ءويت­كەنى, قوعامدى جاسايتىن ادام. كەز كەلگەن ادام وزىنە شاڭ جۋىتقىسى كەلمەيدى. كەشكە دەيىن قاراعانى ينستاگرام, «قالاي ازامىن» دەپ باققانى تارازىداعى كيلوگرامم, جاساندى كىر­پىك, تاتۋاج جاساپ, قىسقا كويلەك كيىپ قىدىرۋدى ويلاعان سىلقىمدار جەتەرلىك. سول سياقتى جىگىتتەر دە بار. قوعامداعى جايتتاردى ەستىپ ءوز قان­داستارىمدى جامان اتقا قيمايمىن. ءبىز ەلىكتەمەيتىنگە ەلىتىپ, ۇقسايتىن جان­­عا ۇمتىلماي جۇرگەن سياقتىمىز. بارلىعىنا ءبىر جاۋاپ: ءححى عاسىر. زامان­دى ءبىز جاسايمىز. وسى كەزدە جامان اتى­مىزبەن ساقتالماۋ ءۇشىن, ادام دەگەن اتقا لايىق بولۋ ءۇشىن ارزان ويىن-كۇلكىمەن التىن ۋاقىتتى ولتىرگەنشە, ءبىلىم جولىن قۋايىق. باعيلا اعايدار, «پاراساتتى نلو» پىكىر-سايىس كلۋبىنىڭ ءمۇ­شەسى: جاڭالىقتاردا, الەۋمەتتىك جەلى­لەردە قاپتاعان قازاق قىزدارىنىڭ قىل­مىسىن قوپارا بەرگەندەردى ۇلتىنىڭ بولاشاعىنا نەمقۇرايلى قارايتىن ادام دەپ باعا بەرەمىن. ويتكەنى, تۇزەتۋگە تىرىسۋ, كۇرەسۋ دەگەنىمىز كىناسىن بەتكە با­­سۋ ەمەس-ءتى. قىز بالاسى بولعاندىقتان ءار قازاقتىڭ قىزىن اقتاۋعا, تۇسىنۋگە تىرىسامىن. قولىندا قۇرالى بار ەكىنىڭ ءبىرى داتتاپ, قارالاپ جازا بەرگەننەن قوعامداعى بۇل قارا داق وشپەيدى. ءبىز الدىن الۋدى ويلاۋىمىز كەرەك. عالامتور دەگەن عاجايىپتىڭ كە­رى اسەرى بار. اقپاراتتى تەز الۋعا ءمۇم­كىندىك بەرەتىن ينتەرنەتتە الەۋ­مەتتىك جەلى­لەردىڭ جۇمىسى كۇشتى. اتا-انالار ءبىر ءسات بولسىن, ۆيرتۋالدى الەمدە نە بولىپ جاتىر دەپ ويلانىپ كورۋ كەرەك. قىزىمەن اشىق اڭگىمە جۇرگىزبەگەننەن كەيىن, نەنىڭ دۇرىس, نەنىڭ بۇرىس ەكەندىگىن ءوزى شەشپەككە ۇمتىلعان جاستار دۇرىس جولدان تايىپ جاتىر ما دەپ دە ويلايمىن. اكە مەن ۇلدىڭ, شەشە مەن قىزدىڭ اراسىندا سىرلاس قارىم-قاتىناس بولسا, كەز كەلگەن دۇنيەنى اقىلداسۋ ارقىلى شەشە السا, وتباسىلىق ماسەلە جالپاق جۇرتقا جايىلماس ەدى, ءتىپتى, وكىندىرەر وقيعالار دا بولماس ەدى. قازاقتا ەر ازامات قىز بالاسىنان ءبىر ساتى جوعارى تۇرعان. جوعارى تۇر­عاندىعىنىڭ بەلگىسى, تەكتىلىگىنىڭ تەڭى رەتىندە قىز بالاسىن قادىرلەي ءبىلۋى دەر ەدىم. ەرلەرىمىز تەكتىلىكتەن ايىرىلماسىن, جوعارى تۇرعان ساتىسىنان ءتۇسىپ قال­ماسىن. ارداق ءازىمحان, «پاراساتتى نلو» پىكىر-سايىس كلۋبىنىڭ پرە­زيدەنتى: ماقالادا ايتىلعان جايتتار ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامدا بولىپ جاتىر. ءبىز سىرتتاي باقىلاۋشى عانا ەمەسپىز, سول قوعامنىڭ مۇشەسىمىز. وكىنىشتىسى سول, كىنالى دە, ايىپتاۋشى دا ءوز وتانداستارىمىز, ءوز قازاعىمىز, قان­داستارىمىز. ەستىگەندە شوشىدىق. بۇعان بالا-شاعا ءۇشىن دەپ تاڭ اتقاننان كەش باتقانعا دەيىن نان تاۋىپ ءجۇر­گەن اكە-شەشەنىڭ, الدە مەكتەپتەگى مۇ­عالىمنىڭ قايسىسىن كىنالايمىز؟ جوق, ءبىر ادامنىڭ موينىنا ارتا سالۋمەن, وزىمىزدەن الىستاتۋمەن ماسەلە شەشىلە قويمايدى. «تاربيە – تال بەسىكتەن» دەيدى ەمەس پە, ءسابي كەزىنەن تاربيە بەرىلسە, كوڭىل بولىنسە, مۇمكىن بۇل جاعدايلار بولماس پا ەدى. ءتىپتى, بولماعاندا, ءوزىڭدى ءوشى­رەتىن ەمەس, وسىرەتىن ورتانى, دوستاردى دۇرىس تاڭداۋ كەرەك شىعار. «اقىلدى قىز بىلىمگە ءجۇ­گىنەر, اقىماق قىز سوزگە ىلىنەر» دەگەندەي, قازاق قى­زىن ابىرويسىزدىقتان ساقتاۋعا كۇش سالايىق. بۇل وقيعالاردان ساباق الىپ, اپكە-سىڭلىلەرىمىزبەن, قۇربىلارىمىزبەن ەتەنە جاقىن, ءومى­رىمىزدىڭ جاقسى بولۋىنا سەبەپشى بولايىق. مىنە, وسىنداي پىكىرلەرىن ورتاعا سالعان قىزدار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋ­دەنتتەرى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى بۇل ماقالانى دەر كەزىندە جاريالاپ وتىر» دەگەن توقتامعا كەلىپ, تىعىرىقتان شىعۋ جولدارىن قاراستىردى. جاستاردىڭ پايىمداۋىنشا, ۇلىن نارعا, قىزىن ارعا بالاعان الاش جۇرتىنىڭ الدىندا تۇرعان وسىناۋ ۇلكەن قاۋىپتىڭ الدىن الۋ ءار وتانداسىمىزدىڭ مىندەتى. تال­قىلاۋدى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «ايەل – بەسىك يەسى. دەمەك, ايەلدىڭ جايى تۇزەلمەي, بەسىگىمىز تۇزەلمەيدى, بەسىگىمىز تۇزەلمەي – ەلىمىز تولىق تۇزەلمەيدى» دەگەن پىكىرىمەن قو­رى­تىندىلاعان ستۋدەنتتەر ۋنيۆەر­سيتەتتىڭ «قىز جىبەك» كلۋبى سە­كىلدى ءتۇرلى وبلىستاردا اشىلعان قىزدارعا ارنالعان ورتالىقتارداعى قۇربىلارىن قىز تاربيەسىنە قاتىستى شۇعىل تالقىلاۋلار ۇيىمداستىرۋعا, اعارتۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرۋعا شا­قى­رۋىن ءبىز دە قۇپ كوردىك. ال, ءسىز نە اي­تا­­سىز, ارداقتى وقىرمان, قالىڭ كوپشىلىك؟..  جازىپ العان قورعانبەك امانجول, «ەگەمەن قازاقستان».  الماتى.