قۇبىلىس

* جامبىل − 170 « ۇلى ابايدىڭ قۇرداسى, كوزى تىرىسىندە گومەر اتانعان الىپ اقىن اتامىز جامبىل دۇنيەگە ەكى رەت تۋىپ كەلگەن ادام: توعىز اي, توعىز كۇندە انا قۇرساعىنان تۋدى, توقسان جاسقا كەلگەندە زامان قۇرساعىنان تاعى ءبىر تۋدى. انادا الالىق جوق قوي, قاي بالاسىن بولسا دا مەرزىمدى كۇنى جارىق دۇنيەگە اكەلەدى. قازاقتىڭ گومەرىن تۋعىزۋ ءۇشىن زامان توقسان جىل تولعاتتى. كونە گرەك گومەرىنىڭ قايدا تۋعانىنا وسى كۇنگە دەيىن جەتى شاھار تالا­سادى. قاي ەلدەن تۋعانى دا وسى كۇنگە دەيىن داۋلى, قازاق گومەرىنىڭ تۋعان ەلى − ۇلى ءجۇز − ەكەي. تۋعان توپىراعى − جامبىل تاۋىنىڭ باۋرايى», – دەپ ۇلى جىراۋدىڭ فەنومەندىك سىرىن تەك پەن توپىراقتان, ۋاقىت پەن كەڭىستىكتەن تاباتىن عاباڭنىڭ – ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «فەنومەن-فەنيكس» ماقالاسىندا وسىنداي تاماشا جولدار بار. ...1936 جىل جاكەڭنىڭ داڭقىن شار­تاراپقا اسقاقتاتىپ جاتتى. ول الماتىدا وتكەن قازاق اقىن­دا­رىنىڭ رەسپۋبليكالىق ءبىرىنشى سلەتىندە ايگىلى «تۋعان ەلىم» جىرىن ايتىپ, وسى جىلدىڭ كوك­تەمىندە تۇڭعىش رەت ءماس­كەۋدە وتكەن قازاق ادەبيەتى مەن ونەرى­نىڭ ونكۇندىگىنە قاتىسىپ قايتتى. جاكەڭ تۋرالى س.سەيفۋلليننەن باس­تاپ, م.اۋەزوۆكە دەيىن, ولاردان كەيىن دە قانشاما كورنەكتى تۇلعالار قالام تەر­بەدى. ءبارى دە جامبىلدىڭ اقىندى­عىن, جىرشىلىعىن, اسىرەسە, سۋىرىپسالما ايتىسكەرلىگىن عىلىمي دايەكتەر­مەن, جان-جاقتى تالداپ, جەرىنە جەتكى­­زىپ اي­تىپ كەتكەن. ول تۋرالى قانشاما اقىن-جازۋشىلار ادەمى ەستەلىكتەر اي­تىپ, اسقاقتاتا جىر توكپەدى. ال قارا­سوزبەن جا­زىلعان دۇنيەلەر ءوز الدىنا. البەتتە, جامبىل تۋرالى پروزالىق شى­عارمالاردى جازعان اۆتورلاردىڭ شىعارماشىلىق قارىمىن اۋەزوۆپەن سالىستىرا المايمىز. ەگەر مۇحاڭ دارىنداس جازۋشى تۋىپ, جامبىل ءومىر سۇرگەن ور­تا مەن تاريحي جاعدايلاردىڭ تەرەڭىنە بويلاي السا, وندا جەتىسۋ جەرىنىڭ «اباي جولىنداعىداي» ۇلكەن پولوتنوسى ءسوز جوق ومىرگە كەلەر ەدى. وعان جاكەڭنىڭ ءومىر دەرەگى مەن جەتىسۋدىڭ قيلى-قيلى تاريحتارى تالاي ماعلۇماتتار بەرەتىنىنە كۇمان جوق. بۇلاي بولعاندا, جاكەڭ جونىندەگى تاريحي اقتاڭداقتاردىڭ كەيبىرىنە نۇكتە دە قويىلار ما ەدى... 1938 جىلى «ارداقتى جاكە» اتتى شاعىن ماقالاسىندا: «كارىلىك جەڭبەگەن سەنى ءولىم جەڭبەيدى. سەنىڭ اتىڭ ۇلى زا­مان­نىڭ ۇمىتىلماس اتىنىڭ ءبىرى ەكە­نىندە كۇمان جوق», دەپ اعىنان جا­رىل­عان مۇحتار اۋەزوۆ تەك ادىلەتتى ايت­­قان. تا­­­­لانت­قا تا­لانتتىڭ بەرەر باعاسىندا قان­­شالىقتى ءمۇلت بولمايتىنى ونىڭ اقيقاتقا سۋارىلۋىندا بولسا كەرەك. مۇحاڭ جامبىل داۋىرىنە بۇگىنگىلەر­دەن ءبىر تابان جاقىن تۇرعانىن قاپەرگە الۋىمىز كەرەك. ونىڭ «تاريح پۋتەۆكاسىن بەرگەن ادام», «ارداقتى جاكە», «دجامبۋل ي نارودنىە اكىنى», «دجامبۋل ي نارود­نايا پوەزيا», «حالىقتىڭ عاسىرلىق جىرى», «جامبىلدىڭ ايتىستاعى ونەرى» جانە «ايتىس ولەڭدەرى» اتتى ماقالالارى تەك جامبىلدىڭ جەكە باسىن ماداقتاعان جالاڭ ءسوز ەمەس, جالپى ۇلت ونەرىنىڭ ءوت­كەنى مەن بولاشاعىن سارالاعان باعالى ەڭ­بەكتەرى بولاتىن. ول: «حالىق اقىنى جامبىل, تەك ءوز شىعارمالارىمەن عانا ەمەس, تاريحي-ادەبي زەرتتەۋ تۇرعىسىنان دا, وزگەگە ۇقسامايتىن دارا, وقشاۋ بەت-بەينەسىمەن دە اسا زور قۇبىلىس», دەپ باعالايدى. ال قۇبىلىس دەگەن مارتەبەلى اتاقتى م.اۋەزوۆ كىم كو­رىنگەنگە قوساقتاپ ايتپاعان. جامبىل اتامىزعا تەك مۇحاڭ عانا ەمەس, ونىڭ تالانتتى شاكىرتى ش.ايت­ماتوۆ تا وسىنداي باعا بەرگەن. اتاپ ايتساق: «اۋىزەكى پوەزيانىڭ كونە داستۇرىنە سۇيەنە وتىرىپ, جامبىل جانە ونىڭ قازاق-قىرعىز زامانداستارى شىن مانىندە جاڭارۋ قۇبىلىسىن, ياعني سوۆەت كەزىنىڭ اقىندىق ءداستۇرىن تۋ­عىزدى. ەگەر وسىعان وي سالا قاراساق, مۇنداي قۇبىلىستى − تاريحي ماڭىزى بار جايتتار دەر ەدىم», دەپ م.اۋەزوۆ پىكىرىن قۋاتتاپ قانا وتىرعان جوق, جوعارىداعى عاباڭنىڭ «فەنومەن-فەنيكس» دەگەن تۇجىرىمىمەن دە ۇندەسىپ جاتتى. قايتا تۋ − فەنيكس بولسا, قۇبىلىسىمىز − فەنومەن ەمەس پە؟! جالپى, م.اۋەزوۆتىڭ جامبىل تۋرالى ماقالاسىندا, سويلەگەن سوزدەرىندە, جاساعان باياندامالارىندا, ءتىپتى, كەيبىر ول تۋراسىنداعى از-ماز توقتالا كەتكەن وزگە ەڭبەكتەرىندە بولسىن, بارلىعىندا دا تەوريالىق تۇجىرىم, جاڭا زەرتتەۋشىلىك باعىت-باعدار جاساماي كەتكەن شاقتارى از بولعان. جاكەڭ جونىندە ەستەلىكتەر ايتۋعا اكادەميك-جازۋشىنىڭ تالانتى جەتپەي قالعان جوق. جامبىلدىڭ ءوزىن الدەنەشە رەت كورىپ, ۇيىنەن ل.سوبو­لەۆ ەكەۋى ءدام دە تاتقان بولاتىن 1940 جىلعى ماۋسىم ايىنىڭ باس كەزىندە م.اۋەزوۆ, ل.سوبولەۆ, ءا.تاجىباەۆ ۇشەۋى جامبىلدىڭ جانىندا ءۇش كۇندەي بولىپ قايتادى. ال مۇحاڭ ءۇشىن ءبىر كورۋ, كوزبە-كوز بىرەر مارتە اڭگىمەلەسۋ ەستەلىك قانا ەمەس, تاريحي-كوركەم پوۆەستىڭ وزىنە اينالىپ كەتەتىن قۇبىلىس بولۋى دا عاجاپ ەمەس. جازۋشى جاكەڭنىڭ ادامي بولمىسىن, ارالاس­قان ورتاسىن, ءسوز ساپتاۋى مەن اقىندىق قۋات-كۇشىن ايگىلى «اباي-جولىندا» زور سۇيىسپەنشىلىكپەن كورسەتە وتىرىپ, ونىڭ «سالەم ايت, بارساڭ اباي­عا!» دەيتىن ولەڭىن كەلتىرگەن. وعان دەگەن ۇلى قۇرمەتىن ۇلى جازۋشى وسىلاي ماپەلەپ اكەپ, ءوزىنىڭ داڭقتى ەپوپەياسىنا ەنگىزگەنى جايدان-جاي بولماسا كەرەك. «جامبىلدىڭ ايتىستاعى ونەرى» دەگەن ەڭبەگىندە م.اۋەزوۆ ايتىسكەر سۋىرىپسالما اقىنداردى «اقپا-توكپە» اقىن دەپ قاراستىرادى. اقپا اقىنداردىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى − ەپوس تۋدىرۋشىلار ەكەنى باسا ايتىلادى. جامبىلدى وسى قاتارعا جاتقىزىپ, ونىڭ «وتەگەن», «سۇرانشى», «ساۋرىق» جىرلارىن مىسال عىپ اتاسا, بۇنىمەن قوسا ونىڭ جىرشىلىق قى­رىنا جاتاتىن «كورۇعلى», «ماناس», «شورانى» ايتقانداعى توكپەلىگىن دە دارالاپ اتايدى. كەيدە جامبىلدىڭ سۇرە ايتىستاعى توكپەلىلىگى: «ەۋروپادا بولعان «فابلو» ۇلگىسىن تۋعىزىپ كەتەدى», دەپ ونىڭ ونەرىن­دەگى شىعارماشىلىق تالانتىنىڭ تاعى ءبىر قىرىن كورسەتەدى (فابلو – ءحىى ع. – ءحىV ع. باسىنداعى فرانتسۋز ادەبيەتىندە كەڭ تارالعان كومەديالىق نەمەسە ساتيرالىق مازمۇنداعى شاعىن كولەمدى پوەتيكالىق حيكايات.). حالىق ءوز مۇڭى مەن مۇقتاجدىقتارىن وتكىر ايتاتىن جامبىل سياقتى اقىن­دارىن قاستەرلەپ وتىرعان. ال وعان بۇ­قارانىڭ ءومىر سالتى بالا كۇنىنەن بارلىق شىندىعىمەن كوز الدىنان ءوتىپ, كوكەيىنە قاتتالعان. ءوزى دە اسىپ-تاسىپ جاتپاعان ورتادان شىققان, جامبىلدىڭ جاستىق شاعى «شاعىم» دەيتىن ولەڭىندە بار. سونىمەن قاتار, بالا كۇنىنەن ەل ارالاپ, ويىن-ساۋىق كورىپ, ماقساتتى تۇردە ولەڭ-جىر جاتتاپ, ايتىس-تارتىسقا اۋەس بولعان ونىڭ ءاربىر كۇنى بولاشاق ۇلى اقىننىڭ شىعارماشىلىعىنا ارقاۋ بولىپ قانا قويعان جوق, قالىڭ ەلدىڭ اۋىر تۇرمىسىنا كوزىن قاندىرىپ, كوكىرەگىنە قۇيىپ جاتتى. ونىڭ ەسىمى قانشالىقتى ماڭگى بولسا, ولەڭ-جىرلارى دا سونشالىقتى ءومىر­شەڭ. بۇعان ءوز زامانىندا زاڭعار جازۋشى م.اۋە­زوۆ تە كۇمان كەلتىرمەگەن بولاتىن. ول «حالىقتىڭ عاسىرلىق جىرى» اتتى جىر الىبى جامبىل قازا بولعاندا جازعان شاعىن ماقالاسىندا: «حالىق پوەزياسىنىڭ الىبى بولىپ, جاڭعىرعان جاستىقتىڭ مول سۇلۋ جىرلارىن توككەن جامبىلدىڭ ءوز ءومىرى دە تالاي اسەم ءسوز, ادەمى اڭىز بولۋعا تاتيدى... ءجۇز جىلدىق جاستىعىنىڭ شاعىندا كوڭىلى تىرلىك­كە, ولمەسكە كەتكەن عاسىرلىق جىرىنىڭ ءوزى بولادى», دەپ اتاپ ايتقان بولاتىن جانە ارداقتاپ ءوتتى. ءسوز جوق, ول اڭىز ادام بولدى. راس, اڭىزدىڭ بويىنا جامايتىن ءتۇرلى جاماۋلارى دا كوپ بولادى. قالاي بولعاندا دا ءجۇز جىلدىق عۇمىرىن جامبىل ولەڭگە ارنادى. سوعان ادال قىزمەت ەتتى, ءومىرىن «حح عاسىردىڭ گومەرى» دەگەن ۇلى اتاقپەن اياقتادى. ال بۇنداي ءومىر ۇلت ءۇشىن, سول ۇلتتىڭ ادەبيەتى ءۇشىن ماقتانىش سەزىمىن تۋدىرسا, سايكەسىنشە جەرقوراق جەتەسىزدەردىڭ كۇن­شىلدىگى مەن قىزعانىشىن دا وياتۋعا سەبەپ بولدى. قازاقتىڭ اتاقتى اقىنى, جاكەڭنىڭ تۇڭعىش ادەبي حاتشىسى بولعان ءا.ءتاجى­باەۆتىڭ ەستەلىگىندە مىناداي جولدار بار: «مىنەكي! − دەدى مۇحاڭ سابەڭە قاراپ, ەكى قولىن بىردەي جايىپ, يمپروۆيزاتوردىڭ شەبەرلىگى دەگەن وسى. ەپوستاعى بۇرىن قولدانىلىپ جۇرگەن وبرازداردى قالاي پايدالانادى! مۇدىرمەي اعىتىپ, ءوزىنىڭ بيىك يدەيالى تاماشا جىرىن تاباندا تۋدىرىپ وتىرعاندا, حا­لىق بايلىعى وعان التىنداي قۇيىلىپ, جارقىلداپ جاتقان جوق پا؟ بۇرىنعى ۇلى اقىندار دا وسىلاي سويلەگەن. − ىرزامىسىڭ ولجاڭا! − دەپ سابەڭ ماعان قارادى. − اتاماڭىز, سابە! − دەدىم, قۋانى­شىمدى جاسىرا الماي. − قۇداي جارىل­قادى عوي ءبىزدى... − دۇرىس ايتاسىڭ, قۇداي جارىلقادى دەگەن وسى, − دەپ مۇحاڭ قايتا كوتەرىپ اكەتتى. − بۇل − ءجۇز جىلداردا ءبىر-اق كو­رى­نەتىن قۇبىلىس. گومەر دەۋىمىزگە وسى جاكەڭ عانا سياتىن بولۋعا كەرەك...». بۇل ءسوز ءا.تاجىباەۆتىڭ ۇيىندە ءجا­كەڭدى تۇڭعىش كورىپ, جىرىن تۇڭعىش تىڭداعان كۇنى ايتىلعان بولاتىن. ونى ايتقان, جاكەڭنىڭ «شوڭ» بالاسى م.اۋەزوۆ ەدى. ابەكەڭنىڭ سول ەستەلىگىندە تاعى دا مىناداي جولدار بار: «جاكەڭ اققۋ مىنەزدەس ەكەن, − دەدى ءبىر جولى مۇحاڭ, − كول دە وزىنىكى, كوك تە وزىنىكى ەكەنىن جاقسى ءتۇ­سىنەدى. بۇل − مۇحاڭنىڭ اۋزىنان سيرەك ەستى­لەتىن ماقتاۋ». * * * جاكەڭمەن كوزىنىڭ تىرىسىندە ەكى رەت جولىعىپ, ولەڭ-جىر, داستاندا­رىن كوپ تىڭداپ, جازىپ الىپ, ءوزىنىڭ قازاق ادەبيەتى جونىندەگى ءبىرىنشى كىتابىنا «جاباي باتىرى» مەن قۇلمامبەتپەن ايتىسىن قوس­قان قازاقتىڭ داۋىلپاز اقىنى ساكەن سەيفۋلليننىڭ جامبىلتانۋعا قوسقان قو­ماقتى ۇلەسى بار. ايتسە دە, ول جا­زىپ العان جىر-داستانداردىڭ ءبارى دە باسپا بەتىن كوردى دەگەنگە تولىق ءدا­لەل جوق. ونى جامبىلتانۋشىلار دا جوققا شىعارمايدى. ن.تورەقۇلوۆ كەل­تىرگەن كەنەننىڭ اڭگىمەسىنە قاراعاندا, جامبىلدان جازىپ العان ساكەننىڭ جازبالارى از بولماعان سياقتى. ول بىلاي دەپ ەسكە الادى: «جاكەڭ سىلتەي بەردى, سىلتەي بەردى. ساكەن دە جازعىش ەكەن, قا­عازدىڭ ءبىراز بەتىن اۋدارىپ تاستادى». جالپى, ساكەن سەيفۋللين جامبىل ەسىمىمەن جيىرماسىنشى جىلداردان تانىس ءارى اقىنمەن م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ع.مۇستافيندەرگە قارا­عاندا ەرتەرەك ارالاسقان. ونى جاكەڭمەن تانىستىرعان ۇلى جىراۋدىڭ شىن جا­ناشىرلارى – وراز جاندوسوۆ پەن شامعالي سارىباەۆ ەدى. شامعاليدىڭ 1924 جىلعى «تەرمە» جۋرنالىندا جاريالاعان جام­بىلدىڭ ولەڭدەرى, جىر-داستاندارى تۋرالى ايتقان مالىمەتتەرى مەن قۇندى مۇ­را­لارى اقىندى قاتتى قىزىقتىرادى. جانە جامبىل ەسىمىن ساكەن دە العاش ەستيدى, ءباسپاسوز بەتى دە تۇڭعىش رەت تاسقا باسىپ جازادى. جامبىلدىڭ باسپاسوزدە تانىلۋى, مىنە, وسىلاي باستالعان... وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ساكەن جام­بىل جونىندە ۇلكەن ەڭبەك جازىپ, ەستەلىك قالدىرا الماسا دا, ونىڭ ەسىمىن ادەبيەت تاريحىنىڭ التىن تاقتاسىنا قاشاپ جاز­عان قازاق قالام قايراتكەرىنىڭ ءبىرى بولدى. ال ساكەن تۋرالى جامبىلدىڭ مىناداي ءسوزى بار: «...انا ءبىر جىلى ساكەن كەلىپ قوناق بولعاندا, كوپ ولەڭ ايتقىزدى. جازىپ الدى. سوندا ولەڭىڭ وتكىر ەكەن دەگەن بولاتىن. وي, ول دا ءبىر العىر اقىن ەدى عوي, شىركىن!..». ساكەن دە ءوز ۋاقىتىندا جامبىل تۆور­چەستۆوسىنىڭ قۇندىلىعى مەن جينالىپ جاريالانۋى تۋرالى: «جامبىل جىرلارى تەڭىز تۇبىندە شاشىلىپ جات­قان مارجان سىقىلدى. ونى جيناپ الىپ, حالقىنىڭ قولىنا بەرۋ − ءبىزدىڭ ارقايسىمىزدىڭ ازا­ماتتىق بورىشىمىز», دەپ ەسكەرتكەن بولاتىن. * * * «1936 جىلى مەن ۇلى وتان سوعىسى باستالۋدىڭ ەكى اراسىندا جاكەڭ 10000 جولدان ارتىق جىر شىعاردى», – دەپ جازادى س.مۇقانوۆ ءوز ەستەلىگىندە. ءارى قاراي وقيىق: « ۇلى وتان سوعى­سى­نىڭ تاقىرىبىنا سوعىستىڭ ءتورت جى­­لىندا جاكەڭ 3000 جولدان ار­تىق جىر شىعاردى. حالقىمىزدىڭ وتان­شىلدىق نامىسىن كۇشەيتە تۇسۋدە, سوۆەت ادامدارىنىڭ ەلدەگى, مايدانداعى تاماشا ەرلىكتەرىن سيپاتتاۋدا جاكەڭنىڭ بۇل جىرلارىنىڭ تاريحي ماڭىزى اسا زور», دەگەندە سابەڭ جالاڭ ستاتيستيكانى سوعىپ وتىرعان جوق. بۇلار جاكەڭنىڭ: «ەلبىرەپ ەكى اياعىم دىرىلدەيدى, كوز جەتپەي تۇرارىما, تۇرماسىما», دەپ 90-نان اسىپ كەتكەندە جىرلاعان جىر جولدارىنىڭ ناقتى دەرەگى. ەگەر مۇنداي يگىلىكتى ءىس بەرى ايتقاندا, 20-جىلداردا قولعا الىنىپ, حاتتالعاندا ءبىزدىڭ ادەبي مۇرامىزعا جامبىل قوسقان جىرلاردىڭ كولەمى قازىرگىدەن دە قوماقتىراق بولۋى ءتيىس ەدى. جانە جاكەڭ جىرلاعان كوپتەگەن جىر-ولەڭدەردىڭ بەلگىسىز بوپ قالۋىنا جول بەرمەگەن دە بولار ەدى. البەتتە, جاڭا عانا پاتشالىق بوداندىقتان باسىن ازات ەتىپ, كوممۋنيستىك جاڭا بوداندىقتىڭ باستاۋىنداعى ءتۇرلى سوعىستار مەن رە­فور­­مالاردىڭ ءولىارا كەزەڭىندە ءومىر سۇرگەن قازاقستان حالىق اقىندارىن ءدال ءبىزدىڭ زامانىمىزداعىداي ەسكەرىپ-ەلەۋگە مۇر­شاسى بولعان جوق. ايتسە دە, ءاليحان, ساكەن, سماعۇل, حالەل, احمەت, مۇحتار, ءسابيت سياقتى سول كەزدەگى جاس ۇلتشىلدار وزدەرى باسقارىپ وتىرعان گازەت-جۋرنال­دار, قوعامدىق مەكەمەلەر ارقىلى حالىق مۇراسىن تەز جانە مۇمكىندىگىنشە مول جيناۋ ماقساتىندا ءتۇرلى قاۋلىلار شىعارىپ, وزدەرى دە سوعان تىكەلەي ارالاسىپ جاتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە, احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ «ادەبيەت تانىتقىشى» (1926), مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «ادەبيەت تاريحى» (1927), حالەل دوسمۇحامەدوۆتىڭ «الامانى» (1928), ساكەن سەيفۋلليننىڭ «قازاقتىڭ ەسكى ادەبيەت نۇسقالارى» (1931), ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «حح عاسىر با­سىنداعى ادەبيەت» (1932) سياقتى ەڭبەكتەرى دۇنيەگە كەلدى. مۇنىڭ ءبارى دە اتالعان اۆتورلاردىڭ ولمەس, وشپەس قۇندى ەڭبەكتەرى بولاتىن. مىنە, وسىنداعى ءسا­كەن­نىڭ كىتابىنا جامبىلدىڭ ءبىراز دۇنيە­لەرى ەنگىزىلدى. جامبىلتانۋدا ش امعالي سارىباەۆتىڭ «فول­­كلوردىڭ بىلگىرى» دەگەن ماقالا­سىنىڭ ورنى بولەك. شامعالي سارىباەۆ جاكەڭمەن تۇڭ­عىش جۇزدەسىپ, ونىڭ اۋزىنان ءبىرشاما دۇنيەلەردى جازىپ العان كورنەكتى عالىم, ادەبيەت نۇسقالا­رىن جي­ناس­تىرۋشى جانە ونىڭ جامبىلتانۋعا قوسقان ەرەن ۇلەسى – العاش مالىمەت بەرۋشى عانا ەمەس, اۋەلگى باعالاۋشىسى, ىزدەۋشىسى, ناسيحاتتاۋشىسى بولعاندىعىندا. شامعالي سارىباەۆ ايتادى: «مەن جامبىل اقىندى 1922 جىلى 9 يۋندە ۇزىناعاشتا بولعان قوسشى ۇيىم ءمۇ­شەلەرىنىڭ مەرەكەسىندە كوردىم. سول مەرەكەدە جامبىل كوپ جاس اقىنداردىڭ ۇستازى سياقتى كورىندى. جامبىل جاباەۆ سول جىلى 68-دە ەدى (جىلى قويان). كوپ ولەڭدەر ايتۋشى ەدى. جامبىل جاسى ۇلعايعان ادام بولسا دا, جاڭا تۇرمىسپەن بىرگە ورلەپ كەلە جاتقان ەل اقىنى. جام­بىلدىڭ بۇرىن-سوڭعى ولەڭ­دەرىن جيناپ الۋ كەرەك. جامبىلدىڭ ەرتە ۋاقىتتاعى ولەڭدەرىنىڭ بىرقاتارلارى مىنالار ەدى:

1. كورۇعلى (15 كۇن ۇدايىمەن ايتادى دەسەدى).
2. ەرنازار-بەكەت.
3. ءسۇيىنباي مەن قاتاعاننىڭ ايتىسى.
4. سادىر پاتشا مەن جامبىل پاتشا­نىڭ ايتىسى.
5. تەزەك پەن ءسۇيىنباي.
6. جامبىلدىڭ ء(وزىنىڭ) قۇلمامبەتپەن ايتىسى.
7. شالتاباي داستانى.
8. ابىلاي حاننىڭ بۇقار جىراۋمەن ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسىن ارالاعانى.
9. شەجىرەلەر.
10. ءارتۇرلى تەرمەلەر.

جامبىل سىندى تالانتتار حالىق فول­كلورىن ەلىنىڭ وسكەنىنە قاراپ ءور­لەتىپ وتىراتىن تارلاندار», دەپ جازدى. جالپى, جاكەڭنىڭ شىعارماشىلىعى جونىندەگى «اتتەگەن-اي» دەگىزەتىن تۇس ونىڭ توڭكەرىسكە دەيىنگى دۇنيەلەرىنىڭ جينالماي, ۇمىتىلعان كۇيىندە قالۋى ەكەنىن كورنەكتى جازۋشى ءا.نۇرپەيىسوۆ تە وكىنىشپەن ايتقان. ابەكەڭ: «حالىق ءسوزىنىڭ التىن قويماسى جامبىل كوكى­رەگىندەگى قازىنانى تۇگەلدەپ الىپ قالا الماعانىمىز, اسىرەسە, رەۆوليۋتسياعا دەي­ىن­گى تۆورچەستۆوسىنىڭ ەتەك-جەڭىن جيا الماي قالعانىمىز وكىنىشتى-اق. سوناۋ 1936 جىلى موسكۆادا وتكەن قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ العاشقى ونكۇندىگىنەن شاتتانىپ قايتقان ۇلى اقىننىڭ ءوزى­­­­نىڭ تەتەلەسى كەنەن اقساقالعا «كورۇعلى» جى­­­­­­­رىنىڭ ءوزى تولعايتىن نۇسقاسىن التى كۇن بويىنا شابىتتانا جىرلاپ, اقىرى شەتىنە شىعا الماي قويىپتى. ال اتاقتى داستاننىڭ سول جامبىل ايتقان نۇسقاسى قايدا, اقىننىڭ قاي كىتابىنا كىرىپ, قاي عالىمنىڭ ارحيۆىندە ساقتاۋلى؟..» دەپ جامبىلتانۋداعى كەيبىر شەتىن جايتتارعا نازار اۋدارتادى. ابەكەڭ دە جاكەڭدى وزىنە ۇستاز, ارداق تۇتىپ قانا قويماي, ءوزىن­شە زەردەلەپ, وزىنشە ۇلىقتايدى. ونى «جاڭا زاماننىڭ سىپىرا جىراۋى» دەپ اتاعان. وتە تاۋىپ ايتىلعان تەڭەۋ. ن.تيحونوۆتىڭ «اقىنداردىڭ اتاسى» دەگەن ەسسەسى قانداي, شىركىن! ول قارا­سوز­بەن جازىلعان عاجاپ جىر عوي!.. ورىستىڭ اتاقتى قالامگەرى تبيليسيدە وتكەن شوتا رۋستاۆەليدىڭ تويىندا جام­بىلدى تۇڭعىش رەت كورگەندەگى اسەرىن قانداي تەبىرەنىسپەن جازسا, مىنە, بۇگىن مەن دە سونى وقىپ وتىرىپ, وسى ءبىر ادە­مى ەسسەنى ەرتەڭ دە وقىسام, كەۋدەمدى ءدال قازىرگىدەي شاتتىق كەرنەيتىنىنە سەنىم­دىمىن. مەن ن.تيحونوۆتى اكەمدەي جاقسى كورىپ كەتتىم. ول مەنىڭ بابامدى, مەن كورمەگەن تاتەمدى بارلىق بولمىسىمەن, مىنەزىمەن, قاسيەتىمەن, دارىن-تالانتىمەن وزىمە جانە وزگەگە تامىلجىتا ايتقان ەكەن, قايتا-قايتا وقي بەرگىڭ كەلەدى. جامبىل تبيليسيگە قازاقتىڭ توق­ساننان اسقان كارى شالى ەمەس, سول قازاق­تىڭ ءوزى, ونەرى, رۋحى, ءتىلى مەن ءدىلى بوپ بارىپ كەلدى. سول كۇنى زالدا وتىرعان قازاقتىڭ ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ كوزىنە جاس الماعانى كەمدە-كەم. ءيا, جاكەڭنىڭ شاتىر-شۇتىر مىنەزى دە بار عوي. مىناداي دا قىزىق وقيعا بولعان ەكەن. م.قاراتاەۆ پەن ت.جاروكوۆ ەكەۋى ەكى جاقتاپ, جاكەڭە: «تبيليسيدە دومبىرامەن بىردەڭە ايتاسىز عوي», دەپ ادەتتەگىدەي تىقاقتاي باستاسا كەرەك. سوعان قيتىعىپ قالعان تاتەم: «جوق! وقىعان وزدەرىڭ سويلەي بەرىڭدەر!» دەپ شورت كەسىپتى. ال قازاقستاننان بارعان دەلەگاتتاردا زارە جوق. ونى م.قاراتاەۆ بىلاي دەپ جازادى: «بايقاسام, الدىڭعى قاتاردا بلوكنوتى مەن قارىنداشىن ازىرلەپ وتىرعان تايىردىڭ قولى ءدىر-ءدىر ەتەدى». ءارى قاراي, م.قاراتاەۆ ن.تيحونوۆ كورگەن سول ءساتتى بىلايشا ەسكە الادى: «اقىن دومبىراسىن قولعا العان كەزدە زال ءىشى تىنا قالدى... اۋەلى تاماعىن كەنەپ, قاناتىن قومداعان قىرانداي از-كەم قۇنجىڭداپ, ەكى يىعىن بۇلكىلدەتىپ, دومبىراسىن قاعىپ-قاعىپ جىبەردى. سونان سوڭ, ءسوزسىز ءۇنىن سوزىپ ءبىر قايىردى دا, نوسەر جاڭبىر سەكىلدى ءسوز بۇرشا­عىن توگە جونەلدى. قاراسام, جاكەڭ­نىڭ ءبۇي­­­رەك بەتىنە كۇرەڭىتىپ قان جۇگىرىپ, ماڭدايىنان شىپ-شىپ تەر شىعىپ تۇر ەكەن. اقىننىڭ ساۋساعىمەن بىرگە جاۋ­ىرىنى دا ويناقشىپ, جىر تاسقىنىن بارعان سايىن ۇدەتە ءتۇستى. قارت ءدۇلدۇلدىڭ تالاي شابىسىن كورىپ ەدىم, بىراق بۇل سەكىلدى شابىتپەن, بۇل سەكىلدى قۇشىرلانا دا قۇلشىنا سىلتەگەنىن كورۋىم ءبىرىنشى رەت. تۇيدەك-تۇيدەك تۇسكەن تەڭەۋ مەن وبرازدار, ءۇستى-ۇستىنە توپەلەگەن ارىندى ولەڭ شۋماقتارى باسقا تۇگىل ءبىزدىڭ ءوزىمىزدى تاڭعالدىردى. ءبىر زامات الدا وتىرعان كەنەن مەن تايىرعا كوزىم ءتۇسىپ كەتىپ ەدى – ەكەۋىنىڭ دە كوزىنەن جاس اعىپ وتىر ەكەن. جولدا ايتىلعان اڭگىمەلەر بەكەر كەتپەپتى. كوبىن ءىلىپ, كوبىن ۇعىپ قالىپتى ساق قۇلاق جىرشى». م.قاراتاەۆ سيپاتتاعان سول كۇنى كە­نەن مەن تايىر شاتتىقتان كوزىنە جاس الىپ جىلاپ وتىرسا, سىرت كوز ن.تيحو­نوۆ­تىڭ كورگەنىن, كوڭىلگە تۇيگەنىن دە كوز الدىمىزعا ەلەستەتىپ كورەيىكشى. بۇل بىزگە ءوزارا سالىستىرۋ ءۇشىن قاجەت. شىندىق پەن جالعاندىقتىڭ اراجىگىن اجىراتۋ ءۇشىن كەرەك. سول ءساتتى ن.تيحونوۆ بىلايشا سيپات­تايدى. «كەنەت ونىڭ (جامبىلدىڭ – ۋ.ق.) ءوزى پايدا بولدى. تۇپ-تۋرا سولاي, سىرتتان كەلدى دەپ تە, ورىندىقتان تۇردى دەپ تە ايتا المايسىڭ, شاۋىپ كەلگەن بەتىندە اساۋ تۇلپاردان قارعىپ ءتۇسىپ, پايدا بولعانداي, ەكپىنىمەن پرەزيديۋم مۇشەلەرىن ىعىستىرا جارىپ ءوتىپ, جارق ەتتى. ول مىنبەگە بارعان جوق, قۇمارتا كوز تىگىپ, سىلتىدەي تىنا قالعان بۇكىل زالدى ءبىر شولىپ شىقتى دا, قۇلاشىن سەرمەپ قالىپ, سۋ قۇيعان گرافين مەن ستاقاندارى بار پودنوستى, اينالاسى قوبىراعان قاعازعا تولى ءداۋ سيا ساۋىتتى ستولدىڭ شەتىنە قاراي ىسىرىپ تاستادى. شىنىندا دا, قازىر جاسالاتىن عالاماتىنا ورالعى بولاتىن قاجەتسىز نارسەدەي تىم-تىراقاي جاعالاي قۋىپ تاستادى. پرەزيديۋم مۇشەلەرى دە ەكى جاققا ى­عىسىپ, ستول باسىندا ويعا شومىپ اس­قار تاۋداي اقىن جامبىل عانا قالدى… جام­بىل بىلەۋ-بىلەۋ قوشقىل قان تامىرلارى تورلاعان ەتسىز ءامىرلى قولىن العا سەرمەپ, جيىلعانداردى تىنىشتىققا شاقىردى. جاق سۇيەگى شىعىڭقى جالپاق بەتىندە پاراساتتى بايسالدىلىق ۇيىعان, تەك ەكى كوزىنىڭ ۇشقىنى ەكى ساڭىلاۋدان سەبەلەگەن ساۋلەدەي… تولقىندانىپ ەر­كىن توگىلگەن ساقالى تاڭ شاپاعىمەن شاعىلىسقان قۇلاما تاۋ سۋىنداي. وسىناۋ زالدا ول پايدا بولىسىمەن ۋاقىتتىڭ ءوزى تىنا قالعان ءتارىزدى. ءۇيدىڭ جارلارى كەرى سەرپىلىپ, كوز الدىمىزعا باسقا ءبىر دۇنيەنىڭ كەلبەتىن الىپ كەلگەندەي… اقىننىڭ وكتەم دە ءور داۋىسى زالدى جاڭعىرتا ساڭق ەتتى دە, بىرتە-بىرتە قالىقتاپ بارىپ, قىرىل ارالاس كومەي بۇرقىلعا كوشە كەلە, ءبىر كەزدە قوڭىراۋداي سىڭعىرلاپ قويا بەردى. ول ۇندەردى شاڭق ەتكەن قىران ساڭقىلى ءبولىپ جىبەردى». ەكى جازۋشى دا جاكەڭنىڭ سول كۇنگى ارىنداعان شابىتىن جاي سوزبەن جازا المايدى. ونىڭ دا سەبەبى بار, حالىقتىڭ عاسىرلىق يمپروۆيزاتسياسىنىڭ قۇدىرەت كۇشى دە سوندا – ونى كورگەندە, ونى تىڭ­داعاندا ارقالانباي, شابىتتانباي تۇرا المايسىڭ. سەنى جىراۋ ءوز الەمىنە ماگنيتتەي تارتىپ اكەتىپ, ۋاقىت پەن كەڭىستىكتەن ءبىر ساتتە, ءبىر ساتكە اجىراتىپ تاستايدى. اقپا-توك­پە اقىننىڭ نوسەردەي قۇيعان قۇدىرەتتى جىرىنىڭ كوركەم الەمىنىڭ ءتىلى بىرەۋ عانا – ول ونەر­دىڭ ءتىلى. ول ءناسىل, ۇلت تاڭدامايدى. ول ءتىل – جالپىادامزاتتىڭ ءتىلى, جالپاق الەمگە تۇسىنىكتى ءتىل. ونىڭ ءمىردىڭ وعىنداي تاپقىر, ءتام­­سىل سوزدەرىنە تاڭىرقاپ باس شاي­قاعان ادام­داردىڭ سوڭى دا, باسى دا ن.تيحونوۆ ەمەس. وعان: ل.سوبولەۆ, پ.كۋزنەتسوۆ, د.سنەگين, م.تۇرسىن-زادە, ت.سىدىقبەكوۆتى قوسىڭىز. بۇعان, جامبىلدىڭ قاتارلاس, زامانداس اقىندارىن ايتپاعاندا, ءوزىمىزدىڭ مۇحاڭ, سابەڭ, عاباڭ, ءابدىلدا, تايىر, عالي, ساپار­عالي, قالماقان, مۇقامەتجان, مالىك, باۋىرجان, نۇرعيسانى, ت.ت. قوسىڭىز. ءتىزىم تىم ۇزاققا كەتەدى. ال وسى جاكەڭ ايتقان جىر تۋرالى سوزدەردە قانشاما تۇجىرىمدى ويلار مەن پىكىرلەر جاتىر. ونەر تۋرالى وقىماعان دالا اكادەميگىنىڭ عىلىمي ويلارى, قازىرگى تەوريالىق ستيلمەن ايتساق, جىردىڭ تۋىن, ونىڭ كوتەرەتىن جۇگىن, نىسانىن, قوعامدىق ءمانى مەن ماڭىزىن قازاقتىڭ قاراپايىم تىلىمەن تۇسىنىكتى عىپ ايتىپ تۇرعان جوق پا؟ مىنە, ءبىزدىڭ كوكىرەگى قا­زىنا, مي قاتپارلارى وزگەشە جەتىلگەن, ونەردى ومىردەن الىپ, ءومىردى ونەرگە اينالدىرعان دالا فيلوسوفتارىنىڭ تەوريالىق تۇجى­رىمدامالارى وسىلاي قالىپتاسقان. ال ن.تيحونوۆتىڭ تاماشا ەسسەسىندە مىناداي تياناقتى تۇجىرىمداما بار. ول: «جامبىل– پوەزيانىڭ ەڭ اسىل قا­سيەتىن قاستەرلەپ ساقتاۋشى ولەڭ ءسوز­دىڭ ءپىرى ەدى, سول اسىل قاسيەت پەن ادامنىڭ جۇپتاسۋى, جۇپتاسقاندا دا, تابيعاتتىڭ كوز ۇيرەنگەن ءبىر قۇبىلىسى ءتارىزدى, كادىمگى جەل مەن كۇن, كۇن مەن ءتۇن ءتارىزدى تۇگەل ءسىڭىسىپ كەتكەن جان ەدى», دەيدى. بۇل ءسوز – ءسوز. ساراڭ, تالانتقا مۇراتتاس بو­لا المايتىن جانداردىڭ اۋزىنان مۇنداي سوزدەر شىقپايدى. بۇل – ەستەت-جازۋشىنىڭ اۋزىنان عانا توگىلەتىن ادەمى سوزدەر. سون­دىقتان دا, ادام بويىنان ەستەتيكالىق قۇندىلىق ىزدەيتىن, ءوزى دە ونى اسەمدىكپەن تاني الاتىن كىسىنىڭ قالامىنان عانا وسىنداي عاجاپ ەسسەلەر تۋادى. * * * ءار زاماننىڭ ءوز «باتىراشى» بولادى. سول ۋاقىتتا دا كۇدىكشىلدىكتىڭ كۇڭكىل كۇبىرى ماسكەۋگە دەيىن جەتەدى. الگىندەي اقىندىق ازاپپەن جىر تۋ­دىرعان جامبىلدى جامانداپ, ورتا­لىققا شاپقىلاعان, ارىزدانعان وزگە ەمەس, ءوزىمىزدىڭ اعايىن عوي. ءوزىمىز ايتپايتىن, ايتا المايتىن سوزدەردى, كەرەك بولسا ءوزى­مىزگە وزگەلەر ايتىپ تۇرسا دا, اباي ايت­قانداي: «بەرىپ كەلسە ءبىر ارىز بۇتىپ-شاتىپ, ەلدى الىپ, ەدىلدى الىپ ەسىرەدىنىڭ» جەلىگىمەن جامبىلعا ءبىراز قيانات جاسالدى. اقىرى, جامبىلدىڭ اقىندىعىن ەندى جەتپەگەندەي, ماسكەۋدىڭ الدىندا اقتاپ الۋ كەرەك بولدى. ايىپتالۋشى – اقىن جامبىل, قارالاۋشى – انونيم, قور­عاۋشىلار: مۇحتار اۋەزوۆ, ءابدىلدا تاجىباەۆ, سوت – لەونيد سوبولەۆ بولدى. بۇل قازاقتىڭ كەساپاتى... ل.سوبولەۆ قازاقستانعا كەلىپ, ءبىر اپتا جامبىل جاباەۆتىڭ قاسىندا بولادى. ولەڭىن تىڭدايدى, تاقىرىپتار بەرىپ جىرلاتادى. كەيىن ل.سوبولەۆ: «مەن قازاق بولسام, تەك جامبىلمەن عانا بىرگە بولار ەم, اۋزىنان شىققان ءسوزىن جا­زا بەرەر ەم, جازا بەرەر ەم...» دەپ ىشكى سىرىن دا جايىپ سالادى. ءيا, كورگەندى, ونەر­پاز جۇرتتىڭ, ۋنيۆەرسيتەتتەرى مەن عىلىمىنىڭ ىرگەتاسى ابدەن قالىپتاسقان, ادەبيەتى الەمدىك اۋقىمداعى ۇلى ورىس حال­قىنىڭ ءبىلىمدى, مادەنيەتتى بالاسى وسىلاي سويلەيدى. ال قازاقتىڭ كۇنشىلدەرى قازىر دە ۇلى جامبىلعا اۋىز سالعىلارى كەلەدى. بىراق تىستەرى باتپايدى. ويتكەنى, جامبىل – «فەنومەن-فەنيكس». ول – قۇبىلىس! ءۋاليحان قاليجانوۆ, م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. الماتى.