«اقيقات, شىندىق دەيتىن بار, بىراق ول ۇنەمى كەشىگىپ جۇرەدى» (باۋىرجان مومىش ۇلى). بۇل ۇلت تاريحىنا دا قاتىستى. اقيقات كەشىككەن جەردە كوپ تۇيتكىل قالادى. بىراق ونى ۋاقىت تولقىنى, زامان كوشى شاڭىن قاعىپ-سىلكىپ اشپاي قويمايدى. قازاق جۇرتى وسىنى قازىر باستان كەشىپ وتىر. قيلى زاماندارداعى تۇيتكىلدەردىڭ ءتۇيىنى شەشىلىپ, تيەگى اعىتىلۋ ۇستىندە. ارقاسۇيەر ءبۇدىرى جوق دەپ كەلگەن بۇراتانا ەل – وسى كۇندەرى ءبۇتىن ەل ەكەنىن كورسەتۋدە. بايتاعىندا وركەنيەتتى ءومىر بولعانىن, قالا سالىپ, التىن ۇستاعانىن, جاقسىسىن سول التىنمەن اپتاپ جەر قوينىنا بەرگەنىن كەيىن ءبىلىپ جاتىرمىز. ونى تاۋەلسىزدىككە دەيىن اڭقاۋسىعاندار اڭىز دەپ سەندىرگىلەرى دە كەلگەن. ايتسە دە, اقيقات ونداي قيتۇرقى قىلىقتى سەرپىپ تاستاپ وتىردى. زيالى جۇرت ونىڭ راس ەكەنىن دالەلدەپ, دۇرمەكپەن جۇرگەندەرگە دۇرە سوعىپ ۇقتىرماسا دا, سۋىرتپاقتان ءجىپ سۋىرعانداي ءتۇسىندىرىپ ءجۇردى. ەندى قاراپ وتىرساق, ءبارى دە ايداي اقيقات ەكەن. وسى سەكىلدى ۇلتقا كەرەك اقيقاتتى جالتارىپ, جالتاقتاماي تۋراسىن ايتىپ كەلە جاتقان ازاماتتاردىڭ قاتارىندا بەلگىلى تاريحشى زاردىحان قينايات ۇلى دا بار.
عالىم زۇلمات جىلدارى تەلىم-تەلىم بولعان قازاقتىڭ ءبىر وكىلى رەتىندە ىرگەلەس جاتقان موڭعوليا جەرىندە تۋىپ-ءوسىپ, سول ەلدىڭ سوڭعى عاسىرلار توعىسىنداعى قالىپتاسۋىنا, ناقتىلاي تۇسسەك, مەملەكەتتىڭ جاڭا اتاۋىن الۋىنا, ءداۋىر تالابىنا ساي قابىلدانعان اتا زاڭىنا ءبىلىم بىلىگىمەن ۇلەس قوسىپ, اۆتورلار قاتارىنان تابىلىپ, بەدەلىنىڭ ارتۋى – حالقىمىزدىڭ قاشاندا قارىم-قابىلەتىنىڭ مىقتى ەكەنىن تانىتقانى انىق. «تاعدىر-اي دەسەيشى, مەن ۇلتىم دا, ۇرانىم دا قازاق بولا تۇرا...», دەپ باستالاتىن ەستەلىگىندە, «...ويىن بالالارىنىڭ ىشىندە جۇرگەندە-اق جات ەكەنىمدى سەزىنە باستادىم. بالالار مەنى «حاساگ» دەپ, باسقالارىن ءوز اتتارىمەن شاقىرادى. مەنىڭ دە ءوز اتىم بار ەمەس پە دەسەم: «سەنىڭ اتىڭ ءبىز ءۇشىن شاقىرۋعا قيىن, ايتا المايمىز دەيدى», دەپ ءتاڭىر جارىلقاپ قازاق ەلى ازاتتىعىن العاندا, «ەل تاۋەلسىزدىگىن جاريا ەتكەن 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندى ءومىرىمنىڭ ەڭ شۋاقتى كۇنى دەپ سانايمىن. بارلىق جاقسىلىق وسى كۇننەن باستالادى. تاۋەلسىزدىك ۇلت ومىرىنە كوپتەگەن جاڭالىقتار اكەلدى. ءبىز كەلگەن كوش تە وسى تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتول تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى. ۋاقىتتىڭ بىزگە بەرگەن مۇمكىندىگى. مۇنداي وقيعاعا تۇلعا بولماي-اق, كۋا بولعانىمىزدىڭ ءوزى ءبىر باقىت», دەگەن عالىم وزگە ەلدەگى جايلى ورنىن, جاقسى تىرلىگىن, لاۋازىمدى قىزمەتىن – ءبارىن دە ىسىرىپ تاستاپ اتاجۇرتىنا تابان تىرەپتى. سودان ۇلت تاريحىنىڭ قاتپار-قاتپار اقتاڭداقتارىن سارالاۋعا وزىندىك بايلام پايىمىمەن, قارىم-قابىلەتىمەن, تەگەۋرىندى تەرەڭ بىلىمىمەن جەلىكپەي, جەلپىنبەي, اسىپ-تاسپاي ناقتى تۇيىندەرگە تابان تىرەپ, ساپتاعى ساربازداي ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقانىنا كۋامىز. قازاق تاريحىن ءتۇپ تامىرىنان تۇگەندەپ, بۇرمالانعان تۇستارىن بۇلتارتپايتىن دايەكتەرمەن تارازىلاي وتىرىپ قىرۋار ەڭبەكتەر جازعان تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زاردىحان قينايات ۇلىن اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– ءسىز كاسىبي تاريحشى بولعان سوڭ اڭگىمەگە توتەسىنەن كەلىپ, تاريح تولقىندارىنان باستاساق. تاريح دەگەن نە؟ جانە شىن تاريح پەن وتىرىك تاريحتىڭ ارا جىگى قانداي؟
– مەحانيكا عىلىمى (ارحيمەد) ءىىى عاسىردا, الگەبرا ء(ال-حورەزمي) ءىح عاسىردا پايدا بولسا, تاريح – ادامزاتپەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان ەجەلگى عىلىم. ولاي بولاتىنى, تاريح – حالىقتىڭ ءوز ءومىربايانى, وتكەن مەن قازىرگىنىڭ اراسىنداعى ۇزىلگەندى جالعاپ, ءبىر-بىرىمەن تىلدەستىرەتىن قۇرال. تاريح دەگەنىمىز – حالىقتىڭ بولمىس, تىرلىگىنىڭ ايناسى, ءومىرىنىڭ وشپەيتىن ءىزى, اتا-بابالاردىڭ ۇرپاققا قالدىرعان وسيەتى, ەستىگە قالدىرعان ەستەلىگى, كەلەشەككە تاعزىم قاعيداسى ىسپەتتى حالىقتىڭ ناعىز كيەلى كىتابى. بۇل ميسسيانى تاريحشى قاۋىم اتقارادى. تاريحشىنىڭ قولىنداعى باستى قارۋى – دەرەك. تاريحشى اۋەلى ءوزى ەمەس, دەرەكتى سويلەتۋ كەرەك. ول ءۇشىن تاريحشى عاسىرلار قويناۋىنداعى قورىمداردى قازىپ مايىتكە قول تيگىزەدى, تاۋ-تاستى ارالاپ اتا-بابالاردىڭ ءىزىن شالادى, ارحيۆ اقتارىپ وتكەنمەن دە, قازىرگىلەرمەن دە تىلدەسەدى, قولعا تۇسكەن ماتەريالداردى اناليز, سينتەز ارقىلى ساراپتان وتكىزىپ لوگيكالىق وي تۇيەدى. تاريحتىڭ وبەكتيۆتىك فاكتورلارىن سۋبەكتيۆتىك فاكتورلاردان اجىراتۋعا تىرىسادى. تاريحشى ءبىر دەرەكتىڭ جەتەگىندە كەتپەي, ونى باسقاداي ونداعان دەرەكتەرمەن سالىستىرىپ شىندىقتى اجىراتۋعا مىندەتتى. وسىنداي قىرۋار ەڭبەكتەن تاريح تۋادى.
ال تاريحتىڭ قىر-سىرىن يگەرمەگەن ادامعا تاريح جازۋ وڭاي شارۋا سياقتى كورىنەدى دە, كوڭىلىندە جۇرگەن قيال-حيكايالارىن قينالماي-اق جازا بەرەدى. وسىدان كەلىپ جالعان تاريح جاسالادى. جالعان تاريح وتىرىگىمەن-اق شىن تاريحتان وزگەشەلەنىپ تۇرادى. تاريحي دەرەكتەرمەن ەتەنە تانىسپاعان, تاريحي مەتودولوگيا, عىلىمي ەتيكانى مەڭگەرمەگەن اۆتورلار ءوز جازعانىنان وزگە «شىندىقتى» مويىندامايدى. ولاي ەمەس دەسەڭ, ايقايعا باسىپ, قولداۋ ىزدەپ جوعارى, تومەن حاتتار جازادى, اقىرى ادامداردىڭ جەكە باسىنا تيىسە باستايدى. ويتكەنى, قولىندا كولدەنەڭ تارتار ارگۋمەنتى, دەرەگى جوق.
– سوندا نە ىستەۋ كەرەك؟
– مەنىڭ ويىمشا, ولارمەن ايتىسىپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق. ۋاقىت تەزىنە قالدىرساق, ەرتەڭ-اق تاريح شاڭىنا كومىلىپ قالىپ قويادى.
– قازىر اتا شەجىرەسىن جازۋشىلار كوبەيدى. ولارعا تاريحشىنىڭ كوزقاراسى قالاي؟
– ارينە, شەجىرەنىڭ ءجونى باسقا. اركىم-اق اتا شەجىرەسىن جازۋعا قۇقىلى. شىن شەجىرە جالپى ۇلتتىق تاريحقا جۇك بولا الادى. الەم ەلدەرىندە شەجىرەسىن ۇرپاقتان-ۇرپاققا مىڭ جىل جالعاپ كەلە جاتقان اۋلەتتەر كەزدەسەدى. سول سياقتى ءبىزدىڭ شەجىرەشىلەر دە جازعانىن باسپاعا الا جۇگىرۋگە اسىقپاي بايىپتاپ, ساقتاپ ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاپ بەرىپ وتىرسا, ول جىلدار وتە كەلە تاريحتىڭ قۇندى ماتەريالىنا اينالادى.
– زاردىحان قينايات ۇلى, ءوزىڭىز تاريحي ءبىلىمدى قايدان الدىڭىز؟ تاريحتىڭ قاي سالاسىمەن اينالىساسىز؟ باستى ەڭبەكتەرىڭىز؟
– مەن موڭعوليا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىن ءبىتىردىم. 1987 جىلى ماسكەۋدە تاريحتان دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادىم. موڭعوليادا جۇرگەندە تاريحتىڭ تەوريالىق ماسەلەلەرىمەن اينالىستىم. قازاق, موڭعول, ورىس تىلدەرىندە جارىق كورگەن 15 مونوگرافيا, 200-دەن اسا عىلىمي ماقالالارىم بار. اتاجۇرتقا ورالعان سوڭ (1994 ج.) ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ قابىرعاسىندا قازاق مەملەكەتتىلىگى تاريحىمەن شۇعىلداندىم. وسى تاقىرىپتا ءۇش جوباعا جەتەكشىلىك ەتتىم. ناتيجەسىندە 2006 جىلى قازاق جانە ورىس تىلىندە «قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحى» اتتى العاشقى مونوگرافيانى جارىققا شىعاردىق. ءوز باسىم كوبىنەسە اق وردا مەملەكەتىنىڭ تاريحى توڭىرەگىندە زەرتتەۋلەر جۇرگىزدىم. جوباعا جاس تاريحشىلار دا قاتىستى. اق وردا مەملەكەتى تۋرالى مونوگرافيالىق ءۇش ەڭبەگىم جارىق كوردى. جاس عالىم قانات وسكەنبايدىڭ مونوگرافياسى قازان قالاسىندا باسىلىپ شىقتى. ناتيجەسىندە, اق وردا قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ العاشقى ۇلگىسى (پرووبراز) دەگەن كونتسەپتۋالدىق عىلىمي پىكىر قالىپتاستى. قازاقتىڭ جەر اۋماعى, ەتنيكالىق قازاق قاۋىمى, اسكەري-ساياسي قۇرىلىمى, بيلىك ديناستياسى اق وردا داۋىرىندە قالىپتاستى. اسكەرى الاش مىڭى, مەملەكەتى الاش ۇلىسى, حانى (ورىس حان) الاش حانى اتانعان تۇستارى بار. اق وردا التىن وردانىڭ قاراشاڭىراعى, سوندىقتان ونىڭ ەڭسەسى قاشاندا التىن وردادان دا بيىك تۇرادى. ل.ن.گۋميلەۆ «زولوتايا وردا بىلا حيمەروي, توگدا كاك بەلايا وردا ستالا يادروم وبرازوۆانيا نوۆوگو ساموستوياتەلنوگو ەتنوسا كازاحستان», دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك.
– اق وردا مەن قازاق حاندىعىنىڭ تاريحي بايلانىسى قانداي؟
– تىكەلەي. ەكەۋىن ءبىر مەملەكەت دەۋگە بولادى. قازاق حاندىعى اراعا 30-40 جىل سالىپ اق وردانىڭ شاڭىراعىن قايتا كوتەرۋى بولىپ تابىلادى. كەرەي مەن جانىبەك حاندار ورىس حاننىڭ شوبەرەلەرى. حالقى – سول الاش-قازاق جۇرتى. ساياسي, اسكەري, مادەني قۇندىلىقتارى ءبىر-بىرىنەن ۇزىلمەي جالعاسىپ جاتىر. وتكەن جىلى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ وتكەنىمىز يگى شارا بولدى. ەندىگارى قازاقتا مەملەكەت بولماعان دەپ ەشكىم ايتا قويماس. بىراق قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ باستاۋىن اق وردا, تىپتەن ءۇيسىن, قاڭلىعا دەيىن جالعاستىرىپ قاراستىرۋعا مۇمكىندىك بار. بۇل كەلەشەكتىڭ ءىسى.
– قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى تويلاندى. رۋح كوتەرىلدى, ۇلت سەرگىدى. بىراق قازاقتىڭ وتكەنگە كەتكەن ەسەسى كوپ. سول كەتكەن ەسەسىن ماڭگىلىك ەل بولىپ قايتارامىز دەپ جاتىرمىز. بۇل تۋرالى ءسىز نە دەيسىز؟
– ۇلتتىڭ, حالىقتىڭ ءوسۋ, ورلەۋ نەمەسە قۇلدىراۋ كەزەڭدەرى بولادى. ۇلتتىڭ ورلەۋ كەزەڭى باستالعاندا قايتىپ قۇلدىرامايتىنداي كورىنەتىن ءبىر وپتيميستىك سەزىم پايدا بولادى (بۇل ل.ن.گۋميلەۆتىڭ ءسوزى). «ماڭگىلىك» دەگەن وسىنداي ءبىر ءور كەزەڭنىڭ تۋىندىسى. الەمدە بۇل تۋرالى دەرەك كوپ. ۋتوپيست ت.كامپانەللا ءوزىنىڭ «كۇن قالاسىنىڭ» ماڭگىلىگىنە سەنگەن. ريمدىكتەر شارىقتاپ تۇرعان شاعىندا ءوز استاناسىن «ماڭگىلىك قالا» دەپ قاقپا تۇرعىزعان, ال كوكتۇركتەر ءوز مەملەكەتىن «ماڭگى ەل» دەپ اتادى. بىراق, وكىنىشكە وراي, مۇنىڭ ءبارى دە ماڭگىلىك بولا المادى. العاشقى تۇرك قاعاناتى بار-جوعى 78 جىل (552-630 جج.) سالتانات قۇردى. گيتلەردىڭ مىڭ جىلدىق رەيحىنىڭ تاعدىرى توعىز جىلدا اياقتالدى. بۇگىن ريم قايدا؟ «كۇن قالا» قايدا – ءبارى دە جوق. ويتكەنى, ءار نارسەنىڭ باستاۋى, شارىقتاۋى جانە قۇلدىراۋ شەگى بولادى. بۇل دەگەن تانىمدىق, ديالەكتيكالىق زاڭدىلىق, ونى اينالىپ ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. ەندەشە, ماڭگىلىكتىڭ كىلتى – ۇلت بولىپ ۇيىسۋدا, بولاتتاي بەرىك بىرلىكتە, الاۋىزدىقتان اۋلاق جۇرۋدە, جۇمعان جۇدىرىقتاي بولىپ توپتاسۋدا دەپ بىلەمىن.
– ءبىز قازاق وركەنيەتى دەگەندى كوپ ايتامىز. قازاق وركەنيەتى قايسى دەسە مىناۋ دەپ ناقتى ءبىر ۇعىممەن ايتار دالەلىڭىز قانداي؟
– ب.ز.د. ءVىى عاسىردان ب.ز. ءحىى عاسىرىنا دەيىن قازاق دالاسى باتىستان-شىعىسقا, شىعىستان-باتىسقا جىلجىعان ۇلى كوشتەردىڭ ترانسەتنيكالىق الاڭى بولدى. اتالعان كەزەڭدە بۇل دالادا تۇركتىك 16 ۇلىس, ەل سالتانات قۇردى. بارلىعى دا وسىندا ءوز مادەنيەتىن جاسادى. التىن, كۇمىس, قولا اقشالار سوعىلدى. ءزاۋلىم سارايلار, مەشىت, مەدرەسەلەر سالىندى. جازۋ مادەنيەتى دامىدى. قازاقستان قازىر وسى وركەنيەتتىڭ جالعىز مۇراگەرى. ارحەولوگيالىق قورى جاعىنان قازاقستان الدىڭعى ەلدەردىڭ قاتارىندا. ساق داۋىرىنە جاتاتىن التىن ادامدار بىرىنەن كەيىن ءبىرى تابىلىپ جاتىر. التاي, جەتىسۋ, شۋ, تالاس, سىر بويى ەرتە جانە ورتا عاسىرلاردىڭ جەراستى مۋزەيى ىسپەتتى. سۋياب, تاراز, بالاساعۇن, سىعاناق, ساۋران, مەركە قاتارلى 70-تەن اسا ءىرى قالالاردىڭ ورنى جاتىر. مۇنىڭ ءبارى دە قازاققا تيەسىلى. ال ءحVى-ءحىح عاسىرلارداعى قازاق مادەنيەتى جاۋھارلارىنىڭ الدىڭعى قاتارىنا مەن قازاقتىڭ جىر ءداستۇرىن جاتقىزار ەدىم.
– وسىلاردى ءبىز حالىقتىڭ تاريحي ساناسىنا سىڭىرە الدىق پا؟ تاريحي سانا, تاريحي جاد دەگەن نە؟
– وي, سانا – تانىمنىڭ بەلسەندى ەلەمەنتتەرى. تاريحي سانا دەگەن تاريحي ءبىلىمنىڭ سۇزگىدەن ءوتىپ ادام ساناسىندا جيناقتالعان وي پىكىر. ونى ەسكە ساقتاۋدى جاد دەيدى. تاريحي سانا ادامداردى العا جەتەلەيدى, ءوزىن جانە ۇلتىن تانىپ بىلۋگە ىقپال ەتىپ وتىراتىن تۇراقتى قۇرال. ونى ادامداردىڭ جادىنان شىعارۋ وڭاي ەمەس. كەڭەستىك يدەولوگيا ادامداردىڭ ۇلتتىق, تاريحي ساناسىن جادىنان شىعارۋ ءۇشىن ادامداردىڭ ساناسىنا كوممۋنيستىك ترانسفورماتسيا جاسادى. ناتيجەسىندە ۇلتىن ۇمىتقان ماڭگۇرتتەر پايدا بولدى. شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «بوراندى بەكەتىندە» ءوزىنىڭ اتىن, زاتىن ۇمىتقان ۇل جەلماياعا مىنگەن اناسىن تانىماي, ونى اتادى. سوندا جەلماياسىنان قۇلاپ بارا جاتقان نايمان انا: «قايدان شىققانىڭدى, ءوز اتىڭدى ۇمىتپا! اكەڭ سەنىڭ دونەنباي, دونەنباي!» دەپ اقىر دەمى تۇگەسىلەدى ەمەس پە!
كەڭەستىك يدەولوگيا ءبىزدىڭ حالىقتى تۋرا وسىنداي حالگە دۋشار ەتتى.
تەك قازاقتىڭ قايماقتارى الاشورداشىلار ءولىم جاڭعىرىعىنا كەتىپ بارا جاتىپ «الاشىم, قازاعىم, قازاقتىعىڭدى ۇمىتپا!» دەپ ارتىنا ۇران تاستاپ كەتتى.
– الاش دەمەكشى, بيىل الاشوردا قوزعالىسىنا 100 جىل, الاش كوسەمى ءا.بوكەيحاننىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولادى. الاش تۋرالى پىكىرىڭىز قانداي؟
– الاشوردا قوزعالىسى جاي ءبىر باس كوتەرۋ ەمەس. الاششىلار بۇل قيمىلعا ساياسي تەرەڭ ءبىلىم, تەوريالىق دايىندىقپەن كەلدى. قازاققا رەسپۋبليكا ۇعىمىن وسىلار اكەلدى. رەسپۋبليكانىڭ العاشقى ءانۇرانىن جاسادى, ۇلتتىق قارۋلى قول جاساقتادى. حالىقتى ازاتتىققا شاقىردى. بۇل ابىلاي ورىنداي الماعان ارمان ەدى عوي. بىراق ءبىز الاش ارىستارىن ءوز دارەجەسىندە ۇلىقتاپ ءجۇرمىز بە؟ ءاي, قايدام.
– الاش ۇعىمى بارشا تۇرك حالىقتارىنا ورتاق پا؟
– ورتاق ەمەس. الاش تەك قازاقتىق قۇبىلىس. الاش اتاۋى اق وردا داۋىرىندە قالىپتاسقان قازاق اتاۋىنىڭ بالاماسى. كوكتۇركتەر داۋىرىندە (VI-ءىح عع.) تۇرك ارالىق مىقتى بىرلىك بولماعان. ال قوجابەرگەن جىراۋدىڭ «بابا ءتىلى» داستانىنداعى «التى الاش» تۋرالى ۇرانى جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى سۇرقيا زاماندا كورشىلەس تۇرك تەكتەس حالىقتاردى بىرلەسۋگە, كومەككە شاقىرعان ۇران عانا. وندا ەتنيكالىق نەگىز جوق. الاش اتاۋى قازاق, نوعايلىدا عانا بار. ال قىرعىز, تاتار, باشقۇرتتا الاش دەگەن اتاۋدىڭ ءوزى جوق. ال «التى الاش» دەپ جۇرگەنىمىز اق وردانىڭ اسكەرى الاش مىڭدىعىنىڭ اعاسى التى بەكتىڭ اتىمەن بايلانىستى (قادىرعالي جالايىرعا ءۇڭىلىڭىز).
– الاش ارىستارى ۇلت ءتىلى دەپ ەدى. تاۋەلسىزدىك تۇسىندا سول ۇلت ءتىلى كەيدە «وگەي ۇلداردىڭ» (عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ءسوزى) ورەسىزدىگىنەن ءالى دە ءورىسىن كەڭەيتە الماي وتىر-اۋ دەسەك, ءسىز وسىعان نە دەر ەدىڭىز؟
– الدا دا ەسكە سالدىم. الاش ارىستارىنىڭ ارمانداعاندارىنىڭ ءبارى ورىندالىپ جاتىر دەپ ايتا المايمىن. ارينە, سولاردىڭ ءبىرى – ءتىل. كەڭەستەر ءداۋىرىنىڭ سوڭىنا قاراي ءتىلىمىز ولمەشى حالگە جەتتى. ەگەمەندىك الدىق, ەندى ءتىلىمىز ءوز تۇعىرىنا قونادى دەپ سەندىك. بىراق شيرەك عاسىر وتسە دە, قازاق ءتىلى تۇعىرىنا قونا الماي كەلەدى.
– كەزىندە موڭعوليادا لاۋازىمدى قىزمەت اتقارىپسىز, موڭعوليا دەموكراتتارىنىڭ ءبىرى ەكەنسىز...
– ءسوز توركىنىن ءتۇسىندىم. مەنىڭ موڭعوليادا وتكىزگەن جەكە ءومىربايانىمنىڭ بۇگىنگى قازاققا قاجەتى شامالى شىعار. ونىڭ ءبارىن ايتا بەرگىم كەلمەيدى. ارينە, موڭعوليادا جاماندىق كورگەنىم جوق. بىراق مەن ءۇشىن ونداعى ات ۇستىندە اسقاقتاپ جۇرگەن سول ءبىر جىلداردان گورى اتاجۇرتىمدا قازاق اراسىندا الشاڭ باسىپ جۇرگەن قاراپايىم تۇرمىسىم قىمبات دەپ ويلايمىن. تۇيسىگى بار ادامعا ءوز وتانىڭ, ءوز ەلىڭنەن ارتىق نە بار! مەن ءۇشىن باقىت تا, بايلىق تا, قۇرمەت تە وسى. ۇلتىما, جۇرتىما ادال قىزمەت ەتۋ ىزگى نيەتىم.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».
«اقيقات, شىندىق دەيتىن بار, بىراق ول ۇنەمى كەشىگىپ جۇرەدى» (باۋىرجان مومىش ۇلى). بۇل ۇلت تاريحىنا دا قاتىستى. اقيقات كەشىككەن جەردە كوپ تۇيتكىل قالادى. بىراق ونى ۋاقىت تولقىنى, زامان كوشى شاڭىن قاعىپ-سىلكىپ اشپاي قويمايدى. قازاق جۇرتى وسىنى قازىر باستان كەشىپ وتىر. قيلى زاماندارداعى تۇيتكىلدەردىڭ ءتۇيىنى شەشىلىپ, تيەگى اعىتىلۋ ۇستىندە. ارقاسۇيەر ءبۇدىرى جوق دەپ كەلگەن بۇراتانا ەل – وسى كۇندەرى ءبۇتىن ەل ەكەنىن كورسەتۋدە. بايتاعىندا وركەنيەتتى ءومىر بولعانىن, قالا سالىپ, التىن ۇستاعانىن, جاقسىسىن سول التىنمەن اپتاپ جەر قوينىنا بەرگەنىن كەيىن ءبىلىپ جاتىرمىز. ونى تاۋەلسىزدىككە دەيىن اڭقاۋسىعاندار اڭىز دەپ سەندىرگىلەرى دە كەلگەن. ايتسە دە, اقيقات ونداي قيتۇرقى قىلىقتى سەرپىپ تاستاپ وتىردى. زيالى جۇرت ونىڭ راس ەكەنىن دالەلدەپ, دۇرمەكپەن جۇرگەندەرگە دۇرە سوعىپ ۇقتىرماسا دا, سۋىرتپاقتان ءجىپ سۋىرعانداي ءتۇسىندىرىپ ءجۇردى. ەندى قاراپ وتىرساق, ءبارى دە ايداي اقيقات ەكەن. وسى سەكىلدى ۇلتقا كەرەك اقيقاتتى جالتارىپ, جالتاقتاماي تۋراسىن ايتىپ كەلە جاتقان ازاماتتاردىڭ قاتارىندا بەلگىلى تاريحشى زاردىحان قينايات ۇلى دا بار.
عالىم زۇلمات جىلدارى تەلىم-تەلىم بولعان قازاقتىڭ ءبىر وكىلى رەتىندە ىرگەلەس جاتقان موڭعوليا جەرىندە تۋىپ-ءوسىپ, سول ەلدىڭ سوڭعى عاسىرلار توعىسىنداعى قالىپتاسۋىنا, ناقتىلاي تۇسسەك, مەملەكەتتىڭ جاڭا اتاۋىن الۋىنا, ءداۋىر تالابىنا ساي قابىلدانعان اتا زاڭىنا ءبىلىم بىلىگىمەن ۇلەس قوسىپ, اۆتورلار قاتارىنان تابىلىپ, بەدەلىنىڭ ارتۋى – حالقىمىزدىڭ قاشاندا قارىم-قابىلەتىنىڭ مىقتى ەكەنىن تانىتقانى انىق. «تاعدىر-اي دەسەيشى, مەن ۇلتىم دا, ۇرانىم دا قازاق بولا تۇرا...», دەپ باستالاتىن ەستەلىگىندە, «...ويىن بالالارىنىڭ ىشىندە جۇرگەندە-اق جات ەكەنىمدى سەزىنە باستادىم. بالالار مەنى «حاساگ» دەپ, باسقالارىن ءوز اتتارىمەن شاقىرادى. مەنىڭ دە ءوز اتىم بار ەمەس پە دەسەم: «سەنىڭ اتىڭ ءبىز ءۇشىن شاقىرۋعا قيىن, ايتا المايمىز دەيدى», دەپ ءتاڭىر جارىلقاپ قازاق ەلى ازاتتىعىن العاندا, «ەل تاۋەلسىزدىگىن جاريا ەتكەن 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندى ءومىرىمنىڭ ەڭ شۋاقتى كۇنى دەپ سانايمىن. بارلىق جاقسىلىق وسى كۇننەن باستالادى. تاۋەلسىزدىك ۇلت ومىرىنە كوپتەگەن جاڭالىقتار اكەلدى. ءبىز كەلگەن كوش تە وسى تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتول تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى. ۋاقىتتىڭ بىزگە بەرگەن مۇمكىندىگى. مۇنداي وقيعاعا تۇلعا بولماي-اق, كۋا بولعانىمىزدىڭ ءوزى ءبىر باقىت», دەگەن عالىم وزگە ەلدەگى جايلى ورنىن, جاقسى تىرلىگىن, لاۋازىمدى قىزمەتىن – ءبارىن دە ىسىرىپ تاستاپ اتاجۇرتىنا تابان تىرەپتى. سودان ۇلت تاريحىنىڭ قاتپار-قاتپار اقتاڭداقتارىن سارالاۋعا وزىندىك بايلام پايىمىمەن, قارىم-قابىلەتىمەن, تەگەۋرىندى تەرەڭ بىلىمىمەن جەلىكپەي, جەلپىنبەي, اسىپ-تاسپاي ناقتى تۇيىندەرگە تابان تىرەپ, ساپتاعى ساربازداي ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقانىنا كۋامىز. قازاق تاريحىن ءتۇپ تامىرىنان تۇگەندەپ, بۇرمالانعان تۇستارىن بۇلتارتپايتىن دايەكتەرمەن تارازىلاي وتىرىپ قىرۋار ەڭبەكتەر جازعان تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زاردىحان قينايات ۇلىن اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– ءسىز كاسىبي تاريحشى بولعان سوڭ اڭگىمەگە توتەسىنەن كەلىپ, تاريح تولقىندارىنان باستاساق. تاريح دەگەن نە؟ جانە شىن تاريح پەن وتىرىك تاريحتىڭ ارا جىگى قانداي؟
– مەحانيكا عىلىمى (ارحيمەد) ءىىى عاسىردا, الگەبرا ء(ال-حورەزمي) ءىح عاسىردا پايدا بولسا, تاريح – ادامزاتپەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان ەجەلگى عىلىم. ولاي بولاتىنى, تاريح – حالىقتىڭ ءوز ءومىربايانى, وتكەن مەن قازىرگىنىڭ اراسىنداعى ۇزىلگەندى جالعاپ, ءبىر-بىرىمەن تىلدەستىرەتىن قۇرال. تاريح دەگەنىمىز – حالىقتىڭ بولمىس, تىرلىگىنىڭ ايناسى, ءومىرىنىڭ وشپەيتىن ءىزى, اتا-بابالاردىڭ ۇرپاققا قالدىرعان وسيەتى, ەستىگە قالدىرعان ەستەلىگى, كەلەشەككە تاعزىم قاعيداسى ىسپەتتى حالىقتىڭ ناعىز كيەلى كىتابى. بۇل ميسسيانى تاريحشى قاۋىم اتقارادى. تاريحشىنىڭ قولىنداعى باستى قارۋى – دەرەك. تاريحشى اۋەلى ءوزى ەمەس, دەرەكتى سويلەتۋ كەرەك. ول ءۇشىن تاريحشى عاسىرلار قويناۋىنداعى قورىمداردى قازىپ مايىتكە قول تيگىزەدى, تاۋ-تاستى ارالاپ اتا-بابالاردىڭ ءىزىن شالادى, ارحيۆ اقتارىپ وتكەنمەن دە, قازىرگىلەرمەن دە تىلدەسەدى, قولعا تۇسكەن ماتەريالداردى اناليز, سينتەز ارقىلى ساراپتان وتكىزىپ لوگيكالىق وي تۇيەدى. تاريحتىڭ وبەكتيۆتىك فاكتورلارىن سۋبەكتيۆتىك فاكتورلاردان اجىراتۋعا تىرىسادى. تاريحشى ءبىر دەرەكتىڭ جەتەگىندە كەتپەي, ونى باسقاداي ونداعان دەرەكتەرمەن سالىستىرىپ شىندىقتى اجىراتۋعا مىندەتتى. وسىنداي قىرۋار ەڭبەكتەن تاريح تۋادى.
ال تاريحتىڭ قىر-سىرىن يگەرمەگەن ادامعا تاريح جازۋ وڭاي شارۋا سياقتى كورىنەدى دە, كوڭىلىندە جۇرگەن قيال-حيكايالارىن قينالماي-اق جازا بەرەدى. وسىدان كەلىپ جالعان تاريح جاسالادى. جالعان تاريح وتىرىگىمەن-اق شىن تاريحتان وزگەشەلەنىپ تۇرادى. تاريحي دەرەكتەرمەن ەتەنە تانىسپاعان, تاريحي مەتودولوگيا, عىلىمي ەتيكانى مەڭگەرمەگەن اۆتورلار ءوز جازعانىنان وزگە «شىندىقتى» مويىندامايدى. ولاي ەمەس دەسەڭ, ايقايعا باسىپ, قولداۋ ىزدەپ جوعارى, تومەن حاتتار جازادى, اقىرى ادامداردىڭ جەكە باسىنا تيىسە باستايدى. ويتكەنى, قولىندا كولدەنەڭ تارتار ارگۋمەنتى, دەرەگى جوق.
– سوندا نە ىستەۋ كەرەك؟
– مەنىڭ ويىمشا, ولارمەن ايتىسىپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق. ۋاقىت تەزىنە قالدىرساق, ەرتەڭ-اق تاريح شاڭىنا كومىلىپ قالىپ قويادى.
– قازىر اتا شەجىرەسىن جازۋشىلار كوبەيدى. ولارعا تاريحشىنىڭ كوزقاراسى قالاي؟
– ارينە, شەجىرەنىڭ ءجونى باسقا. اركىم-اق اتا شەجىرەسىن جازۋعا قۇقىلى. شىن شەجىرە جالپى ۇلتتىق تاريحقا جۇك بولا الادى. الەم ەلدەرىندە شەجىرەسىن ۇرپاقتان-ۇرپاققا مىڭ جىل جالعاپ كەلە جاتقان اۋلەتتەر كەزدەسەدى. سول سياقتى ءبىزدىڭ شەجىرەشىلەر دە جازعانىن باسپاعا الا جۇگىرۋگە اسىقپاي بايىپتاپ, ساقتاپ ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاپ بەرىپ وتىرسا, ول جىلدار وتە كەلە تاريحتىڭ قۇندى ماتەريالىنا اينالادى.
– زاردىحان قينايات ۇلى, ءوزىڭىز تاريحي ءبىلىمدى قايدان الدىڭىز؟ تاريحتىڭ قاي سالاسىمەن اينالىساسىز؟ باستى ەڭبەكتەرىڭىز؟
– مەن موڭعوليا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىن ءبىتىردىم. 1987 جىلى ماسكەۋدە تاريحتان دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادىم. موڭعوليادا جۇرگەندە تاريحتىڭ تەوريالىق ماسەلەلەرىمەن اينالىستىم. قازاق, موڭعول, ورىس تىلدەرىندە جارىق كورگەن 15 مونوگرافيا, 200-دەن اسا عىلىمي ماقالالارىم بار. اتاجۇرتقا ورالعان سوڭ (1994 ج.) ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ قابىرعاسىندا قازاق مەملەكەتتىلىگى تاريحىمەن شۇعىلداندىم. وسى تاقىرىپتا ءۇش جوباعا جەتەكشىلىك ەتتىم. ناتيجەسىندە 2006 جىلى قازاق جانە ورىس تىلىندە «قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحى» اتتى العاشقى مونوگرافيانى جارىققا شىعاردىق. ءوز باسىم كوبىنەسە اق وردا مەملەكەتىنىڭ تاريحى توڭىرەگىندە زەرتتەۋلەر جۇرگىزدىم. جوباعا جاس تاريحشىلار دا قاتىستى. اق وردا مەملەكەتى تۋرالى مونوگرافيالىق ءۇش ەڭبەگىم جارىق كوردى. جاس عالىم قانات وسكەنبايدىڭ مونوگرافياسى قازان قالاسىندا باسىلىپ شىقتى. ناتيجەسىندە, اق وردا قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ العاشقى ۇلگىسى (پرووبراز) دەگەن كونتسەپتۋالدىق عىلىمي پىكىر قالىپتاستى. قازاقتىڭ جەر اۋماعى, ەتنيكالىق قازاق قاۋىمى, اسكەري-ساياسي قۇرىلىمى, بيلىك ديناستياسى اق وردا داۋىرىندە قالىپتاستى. اسكەرى الاش مىڭى, مەملەكەتى الاش ۇلىسى, حانى (ورىس حان) الاش حانى اتانعان تۇستارى بار. اق وردا التىن وردانىڭ قاراشاڭىراعى, سوندىقتان ونىڭ ەڭسەسى قاشاندا التىن وردادان دا بيىك تۇرادى. ل.ن.گۋميلەۆ «زولوتايا وردا بىلا حيمەروي, توگدا كاك بەلايا وردا ستالا يادروم وبرازوۆانيا نوۆوگو ساموستوياتەلنوگو ەتنوسا كازاحستان», دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك.
– اق وردا مەن قازاق حاندىعىنىڭ تاريحي بايلانىسى قانداي؟
– تىكەلەي. ەكەۋىن ءبىر مەملەكەت دەۋگە بولادى. قازاق حاندىعى اراعا 30-40 جىل سالىپ اق وردانىڭ شاڭىراعىن قايتا كوتەرۋى بولىپ تابىلادى. كەرەي مەن جانىبەك حاندار ورىس حاننىڭ شوبەرەلەرى. حالقى – سول الاش-قازاق جۇرتى. ساياسي, اسكەري, مادەني قۇندىلىقتارى ءبىر-بىرىنەن ۇزىلمەي جالعاسىپ جاتىر. وتكەن جىلى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ وتكەنىمىز يگى شارا بولدى. ەندىگارى قازاقتا مەملەكەت بولماعان دەپ ەشكىم ايتا قويماس. بىراق قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ باستاۋىن اق وردا, تىپتەن ءۇيسىن, قاڭلىعا دەيىن جالعاستىرىپ قاراستىرۋعا مۇمكىندىك بار. بۇل كەلەشەكتىڭ ءىسى.
– قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى تويلاندى. رۋح كوتەرىلدى, ۇلت سەرگىدى. بىراق قازاقتىڭ وتكەنگە كەتكەن ەسەسى كوپ. سول كەتكەن ەسەسىن ماڭگىلىك ەل بولىپ قايتارامىز دەپ جاتىرمىز. بۇل تۋرالى ءسىز نە دەيسىز؟
– ۇلتتىڭ, حالىقتىڭ ءوسۋ, ورلەۋ نەمەسە قۇلدىراۋ كەزەڭدەرى بولادى. ۇلتتىڭ ورلەۋ كەزەڭى باستالعاندا قايتىپ قۇلدىرامايتىنداي كورىنەتىن ءبىر وپتيميستىك سەزىم پايدا بولادى (بۇل ل.ن.گۋميلەۆتىڭ ءسوزى). «ماڭگىلىك» دەگەن وسىنداي ءبىر ءور كەزەڭنىڭ تۋىندىسى. الەمدە بۇل تۋرالى دەرەك كوپ. ۋتوپيست ت.كامپانەللا ءوزىنىڭ «كۇن قالاسىنىڭ» ماڭگىلىگىنە سەنگەن. ريمدىكتەر شارىقتاپ تۇرعان شاعىندا ءوز استاناسىن «ماڭگىلىك قالا» دەپ قاقپا تۇرعىزعان, ال كوكتۇركتەر ءوز مەملەكەتىن «ماڭگى ەل» دەپ اتادى. بىراق, وكىنىشكە وراي, مۇنىڭ ءبارى دە ماڭگىلىك بولا المادى. العاشقى تۇرك قاعاناتى بار-جوعى 78 جىل (552-630 جج.) سالتانات قۇردى. گيتلەردىڭ مىڭ جىلدىق رەيحىنىڭ تاعدىرى توعىز جىلدا اياقتالدى. بۇگىن ريم قايدا؟ «كۇن قالا» قايدا – ءبارى دە جوق. ويتكەنى, ءار نارسەنىڭ باستاۋى, شارىقتاۋى جانە قۇلدىراۋ شەگى بولادى. بۇل دەگەن تانىمدىق, ديالەكتيكالىق زاڭدىلىق, ونى اينالىپ ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. ەندەشە, ماڭگىلىكتىڭ كىلتى – ۇلت بولىپ ۇيىسۋدا, بولاتتاي بەرىك بىرلىكتە, الاۋىزدىقتان اۋلاق جۇرۋدە, جۇمعان جۇدىرىقتاي بولىپ توپتاسۋدا دەپ بىلەمىن.
– ءبىز قازاق وركەنيەتى دەگەندى كوپ ايتامىز. قازاق وركەنيەتى قايسى دەسە مىناۋ دەپ ناقتى ءبىر ۇعىممەن ايتار دالەلىڭىز قانداي؟
– ب.ز.د. ءVىى عاسىردان ب.ز. ءحىى عاسىرىنا دەيىن قازاق دالاسى باتىستان-شىعىسقا, شىعىستان-باتىسقا جىلجىعان ۇلى كوشتەردىڭ ترانسەتنيكالىق الاڭى بولدى. اتالعان كەزەڭدە بۇل دالادا تۇركتىك 16 ۇلىس, ەل سالتانات قۇردى. بارلىعى دا وسىندا ءوز مادەنيەتىن جاسادى. التىن, كۇمىس, قولا اقشالار سوعىلدى. ءزاۋلىم سارايلار, مەشىت, مەدرەسەلەر سالىندى. جازۋ مادەنيەتى دامىدى. قازاقستان قازىر وسى وركەنيەتتىڭ جالعىز مۇراگەرى. ارحەولوگيالىق قورى جاعىنان قازاقستان الدىڭعى ەلدەردىڭ قاتارىندا. ساق داۋىرىنە جاتاتىن التىن ادامدار بىرىنەن كەيىن ءبىرى تابىلىپ جاتىر. التاي, جەتىسۋ, شۋ, تالاس, سىر بويى ەرتە جانە ورتا عاسىرلاردىڭ جەراستى مۋزەيى ىسپەتتى. سۋياب, تاراز, بالاساعۇن, سىعاناق, ساۋران, مەركە قاتارلى 70-تەن اسا ءىرى قالالاردىڭ ورنى جاتىر. مۇنىڭ ءبارى دە قازاققا تيەسىلى. ال ءحVى-ءحىح عاسىرلارداعى قازاق مادەنيەتى جاۋھارلارىنىڭ الدىڭعى قاتارىنا مەن قازاقتىڭ جىر ءداستۇرىن جاتقىزار ەدىم.
– وسىلاردى ءبىز حالىقتىڭ تاريحي ساناسىنا سىڭىرە الدىق پا؟ تاريحي سانا, تاريحي جاد دەگەن نە؟
– وي, سانا – تانىمنىڭ بەلسەندى ەلەمەنتتەرى. تاريحي سانا دەگەن تاريحي ءبىلىمنىڭ سۇزگىدەن ءوتىپ ادام ساناسىندا جيناقتالعان وي پىكىر. ونى ەسكە ساقتاۋدى جاد دەيدى. تاريحي سانا ادامداردى العا جەتەلەيدى, ءوزىن جانە ۇلتىن تانىپ بىلۋگە ىقپال ەتىپ وتىراتىن تۇراقتى قۇرال. ونى ادامداردىڭ جادىنان شىعارۋ وڭاي ەمەس. كەڭەستىك يدەولوگيا ادامداردىڭ ۇلتتىق, تاريحي ساناسىن جادىنان شىعارۋ ءۇشىن ادامداردىڭ ساناسىنا كوممۋنيستىك ترانسفورماتسيا جاسادى. ناتيجەسىندە ۇلتىن ۇمىتقان ماڭگۇرتتەر پايدا بولدى. شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «بوراندى بەكەتىندە» ءوزىنىڭ اتىن, زاتىن ۇمىتقان ۇل جەلماياعا مىنگەن اناسىن تانىماي, ونى اتادى. سوندا جەلماياسىنان قۇلاپ بارا جاتقان نايمان انا: «قايدان شىققانىڭدى, ءوز اتىڭدى ۇمىتپا! اكەڭ سەنىڭ دونەنباي, دونەنباي!» دەپ اقىر دەمى تۇگەسىلەدى ەمەس پە!
كەڭەستىك يدەولوگيا ءبىزدىڭ حالىقتى تۋرا وسىنداي حالگە دۋشار ەتتى.
تەك قازاقتىڭ قايماقتارى الاشورداشىلار ءولىم جاڭعىرىعىنا كەتىپ بارا جاتىپ «الاشىم, قازاعىم, قازاقتىعىڭدى ۇمىتپا!» دەپ ارتىنا ۇران تاستاپ كەتتى.
– الاش دەمەكشى, بيىل الاشوردا قوزعالىسىنا 100 جىل, الاش كوسەمى ءا.بوكەيحاننىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولادى. الاش تۋرالى پىكىرىڭىز قانداي؟
– الاشوردا قوزعالىسى جاي ءبىر باس كوتەرۋ ەمەس. الاششىلار بۇل قيمىلعا ساياسي تەرەڭ ءبىلىم, تەوريالىق دايىندىقپەن كەلدى. قازاققا رەسپۋبليكا ۇعىمىن وسىلار اكەلدى. رەسپۋبليكانىڭ العاشقى ءانۇرانىن جاسادى, ۇلتتىق قارۋلى قول جاساقتادى. حالىقتى ازاتتىققا شاقىردى. بۇل ابىلاي ورىنداي الماعان ارمان ەدى عوي. بىراق ءبىز الاش ارىستارىن ءوز دارەجەسىندە ۇلىقتاپ ءجۇرمىز بە؟ ءاي, قايدام.
– الاش ۇعىمى بارشا تۇرك حالىقتارىنا ورتاق پا؟
– ورتاق ەمەس. الاش تەك قازاقتىق قۇبىلىس. الاش اتاۋى اق وردا داۋىرىندە قالىپتاسقان قازاق اتاۋىنىڭ بالاماسى. كوكتۇركتەر داۋىرىندە (VI-ءىح عع.) تۇرك ارالىق مىقتى بىرلىك بولماعان. ال قوجابەرگەن جىراۋدىڭ «بابا ءتىلى» داستانىنداعى «التى الاش» تۋرالى ۇرانى جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى سۇرقيا زاماندا كورشىلەس تۇرك تەكتەس حالىقتاردى بىرلەسۋگە, كومەككە شاقىرعان ۇران عانا. وندا ەتنيكالىق نەگىز جوق. الاش اتاۋى قازاق, نوعايلىدا عانا بار. ال قىرعىز, تاتار, باشقۇرتتا الاش دەگەن اتاۋدىڭ ءوزى جوق. ال «التى الاش» دەپ جۇرگەنىمىز اق وردانىڭ اسكەرى الاش مىڭدىعىنىڭ اعاسى التى بەكتىڭ اتىمەن بايلانىستى (قادىرعالي جالايىرعا ءۇڭىلىڭىز).
– الاش ارىستارى ۇلت ءتىلى دەپ ەدى. تاۋەلسىزدىك تۇسىندا سول ۇلت ءتىلى كەيدە «وگەي ۇلداردىڭ» (عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ءسوزى) ورەسىزدىگىنەن ءالى دە ءورىسىن كەڭەيتە الماي وتىر-اۋ دەسەك, ءسىز وسىعان نە دەر ەدىڭىز؟
– الدا دا ەسكە سالدىم. الاش ارىستارىنىڭ ارمانداعاندارىنىڭ ءبارى ورىندالىپ جاتىر دەپ ايتا المايمىن. ارينە, سولاردىڭ ءبىرى – ءتىل. كەڭەستەر ءداۋىرىنىڭ سوڭىنا قاراي ءتىلىمىز ولمەشى حالگە جەتتى. ەگەمەندىك الدىق, ەندى ءتىلىمىز ءوز تۇعىرىنا قونادى دەپ سەندىك. بىراق شيرەك عاسىر وتسە دە, قازاق ءتىلى تۇعىرىنا قونا الماي كەلەدى.
– كەزىندە موڭعوليادا لاۋازىمدى قىزمەت اتقارىپسىز, موڭعوليا دەموكراتتارىنىڭ ءبىرى ەكەنسىز...
– ءسوز توركىنىن ءتۇسىندىم. مەنىڭ موڭعوليادا وتكىزگەن جەكە ءومىربايانىمنىڭ بۇگىنگى قازاققا قاجەتى شامالى شىعار. ونىڭ ءبارىن ايتا بەرگىم كەلمەيدى. ارينە, موڭعوليادا جاماندىق كورگەنىم جوق. بىراق مەن ءۇشىن ونداعى ات ۇستىندە اسقاقتاپ جۇرگەن سول ءبىر جىلداردان گورى اتاجۇرتىمدا قازاق اراسىندا الشاڭ باسىپ جۇرگەن قاراپايىم تۇرمىسىم قىمبات دەپ ويلايمىن. تۇيسىگى بار ادامعا ءوز وتانىڭ, ءوز ەلىڭنەن ارتىق نە بار! مەن ءۇشىن باقىت تا, بايلىق تا, قۇرمەت تە وسى. ۇلتىما, جۇرتىما ادال قىزمەت ەتۋ ىزگى نيەتىم.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».
سوڭعى جاڭالىقتار
تۇلعا • كەشە
اۋا رايى • كەشە
يران ورمۇز بۇعازىن قايتا جاپتى
الەم • كەشە
يران اۋە كەڭىستىگىن ءىشىنارا اشتى
الەم • كەشە
ءال-فارابي داڭعىلىندا جول ەرەجەسىن ورەسكەل بۇزعاندار ۇستالدى
ايماقتار • كەشە
جەردە ماگنيتتىك داۋىل باستالدى
وقيعا • كەشە
