ستۋدەنتتەرگە باياندى بولاشاق سىيلاعان وقۋ ورنى

جەتپىس جىل ءومىر سۇرگەن كەڭەس­تىك كەزەڭدە تۇركىستاننىڭ كيەلىلىگى دە, اتاجۇرت, اتاقونىس رەتىندەگى بۇكىل قازاققا, تۇركى دۇنيەسىنە قاسيەتى دە ۇمىتىلا باستاعانداي ەدى. تاريحي جادىگەر احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ ءوزى تەك اندا-ساندا (ەسكە تۇسكەندە عانا) زيارات ەتەتىن مۇ­راعات رەتىندە, كوپشىلىك كوڭىلىنەن ورىن الىپ, كونە شاھاردىڭ جازدا ەستەن تاندىرار شاڭداقتان, قىستا اياق الىپ جۇرگىسىز باتپاقتان ارىلا الماعان سۇرىقسىز كورىنىسى – يەسىز قالعانداي كەيپىن كورسەتۋشى ەدى. قىسقاسى, قالا اتىن جامىلعان – ۇلكەن دالا بولاتىن. «پالەن توننا ماقتا, بيداي, جۇگەرى, جوسپار نەگە ورىندالمادىدان» باسقاعا باسى اۋىرمايتىن باسشىلار اۋىزدارىن اشىپ, «جوعارىدان» نۇسقاۋ كۇتۋدەن ارىگە بارا المايتىن. سول جوسپار­دىڭ جولىندا بۇكىل اۋدان, وبلىس, رەسپۋبليكا جۇمىلدىرىلىپ, «اۋىلشارۋاشىلىق جۇمىسى» دەپ ستۋدەنتتەردى ايتپاعاندا, ءسوم­كەسىن مەكتەپكە ازەر كوتەرىپ بارىپ كەلە­تىن مەكتەپ وقۋشىلارى دا ساباقتارىنان بوساتىلىپ, ماقتا تەرۋ ناۋقانىنا قاتىستىرىلاتىن. ايلىقتان ايلىققا ىڭىرشاعى اينالىپ زورعا جەتەتىن, تۇرالاعان حالىقتىڭ كوپشىلىگىنىڭ مادەني ءومىرى, تۇرمىس-تىرشىلىگى, كۇنكورىس كوزىنىڭ جاعدايى دا بەلگىلى ەدى. ءيا, تاۋەلدىلىك قۇرىعى ەندى بولماعاندا, تالايلاردىڭ جۇيكەسىن جۇقارتىپ, وزدەرىن تيتىقتاتۋعا اينالعان. ول – تاريح, ول – وتكەن ءومىر, ول – « ۇلى حالىق» بەرسە الىپ, بەرمەسە ەشكىمگە رەنجىمەيتىن زايا كەتكەن, سان سوقتىرار ۋاقىت كوشى ەدى... تاۋەلسىزدىگىمىزبەن قاتار كەلگەن وقۋ وردامىزدىڭ تاقىر جەردەن ورىن تەۋىپ, ادام سەنبەستەي كەلبەتكە يە بولۋى, ونىڭ جىل اسقان سا­يىن ءزاۋلىم سارايلارمەن تولىعۋى, سول ەرەكشە عيماراتتاردان ءبىلىم الىپ, قياعا قانات قاققان, شەتەل اسقان, جاس مامان رەتىندە اۋىلدارعا بارعان, ەرەكشە ءبىلىمى ناتيجەسىندە وقۋ ورنىندا قالعان باكالاۆرلار, ماگيسترانتتار, دوكتورانتتار تىرشىلىگىنە قاراپ قاتتى ويعا قالاسىڭ. ءيا, اللاعا مىڭ شۇكىرلىك! تاۋەل­سىزدىگىمىزگە, سونىڭ ءناتي­جە­سىندە ومىرگە كەلگەن, گۇلدەي جاي­ناعان وقۋ وردامىزعا, وسىنداي كەرەمەت جاعداي تۋعىزعان, ازات ەلىمىزدىڭ تىرەگى بولعان ەلباسىمىز ەكەنى الەمگە بەلگىلى. كەشە قانداي ەدى, ءبۇ­گىن قانداي؟ جارقىراعان جارا­سىمدى جاقسىلىقتار, ات­قارىلعان يگى ىستەر, العا قاراي ۇمتىلعان جاس­تار. 1991 جىلى ەلباسى ن.نازار­باەۆتىڭ قولداۋىمەن تۇركىستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى بولىپ قۇرىلعان وقۋ وردامىز, كوپ كەشىكپەي (1992 جىلعى 31 قازاندا) تۋىسقان ەكى ەل قازاق-تۇرىك باۋىرلاستىعى ناتيجەسىندە ق.ا.ياساۋي بابامىزدىڭ اتىمەن حا­لىقارالىق قازاق-ءتۇ­رىك ۋني­ۆەرسيتەتى بولىپ قايتا قۇرىلدى. حالىقارالىق ءمار­تەبەگە يە بىردەن-ءبىر وقۋ ورنى بولعاندىقتان, مۇندا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جاستار كەلىپ, ءبىلىم الۋدا. العاشقى جىلدارى ۋنيۆەرسيتەتتە از عانا ستۋدەنت وقۋعا قا­بىل­دانعان بولسا, قازىرگى تاڭدا ولار كوپ. بۇلار قازاق, تۇرىك, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە ءبىلىم الۋدا. ۋنيۆەرسيتەتتە باكالاۆريات, ماگيستراتۋرا جانە دوكتورانتۋرا باعدارلامالارى بويىنشا جوعارى ءبىلىمدى كاسىبي ماماندار دايىندالادى. ءبىلىم ورداسى قازاقستان مەن تۇركيا رەسپۋبليكالارى تاراپىنان قۇرىلعان ۇكىمەتارالىق وكىلەتتى كەڭەس ارقىلى باسقارىلادى. ۇكى­مەت­ارالىق وكىلەتتى كەڭەستىڭ ءار كەزەڭدەگى توراعالارى ن.ك.زەيبەك, چ.دوگان, و.حوراتا, م.يىل­دىز مىرزالاردىڭ وسى وقۋ ورنىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە قوسقان ۇلەستەرى زور. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ العاشقى پرەزيدەنتى م.جۇرىنوۆتىڭ وقۋ وردا­سىنىڭ اياعىنان تىك تۇرىپ كەتۋىنە زور ىقپالى بولسا, ودان كەيىنگى باسقارعان پروفەسسورلار و.سابدەن, س.ج.پىراليەۆ, ل.ت.ءتاشى­موۆتىڭ دە وزىنە لايىق ۇلەستەرى جوق ەمەس. بۇگىندە وسىناۋ وقۋ وردا­سىن كوپتى كورگەن تاجىريبەلى عا­لىم, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءۋاليحان ابدىبەكوۆ باسقارۋدا. ال­دىڭ­عى تولقىن اعا­لاردىڭ جولىن جالعاستىرىپ, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە, ستۋدەنت پەن وقىتۋشىنىڭ مورال­دىق-ماتە­ريال­دىق جاعدايى­نىڭ بارىنشا جاقسى بولۋىنا, تياناقتى ءبىلىم بەرىلۋىنە, ناتيجەسىندە باسەكە­گە قابىلەتتى وتىز ەلدىڭ قا­تارىنا وتانىمىزدىڭ قوسىلۋى ءۇشىن ۋنيۆەر­سيتەتتىڭ دە اتسالىسۋىنا, ساپالى كادر دايىندالۋى­نا بارىنشا جاعداي تۋعىزىپ كەلەدى. ۋنيۆەرسيتەتتە ەڭبەك ەتە­تىن قىزمەتكەرلەردىڭ جاعدايىن ءتۇسىنىپ, ماسەلەسىن مۇمكىندىگىنشە ءادىل شەشۋگە, ءاربىر فاكۋلتەت ۇجىمىنىڭ حال-احۋالىمەن تانىسىپ, وقىتۋشى-پروفەسسورلارمەن سويلەسىپ, ولاردىڭ شىعار­ماشى­لىقپەن اينالىسۋىنا باسا نازار اۋدارۋعا تىرىسادى. ستۋدەنتتەردىڭ بارلىق مۇمكىندىكتى دۇرىس پايدالانىپ, تياناقتى ءبىلىم الۋىن قاداعالاپ وتىرادى. وقۋ ورنى تۇركى تىلدەس ەلدەردىڭ كونە تاريحىن زەرتتەۋ جولىندا كوپتەگەن شەتەلدەردىڭ عىلىمي ورتالىقتارىمەن, جوعارى وقۋ ورىن­دارىمەن, عىلىم اكادەميالارىمەن تىعىز بايلانىستا.   اتاپ ايتقاندا, اقش, ۇلىبريتانيا, قىتاي, ءۇندىستان, پولشا, ەگيپەت, گەرمانيا, رەسەي جانە تمد ەل­دەرىمەن قاتار, 26 مەملەكەتپەن ىنتىماقتاستىققا قول جەتكىزگەن. ناتيجەسىندە, سول ەلدەردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ماقساتىندا كەلىسىم-شارتتار جاسالعان. ۋنيۆەرسيتەتتە الەۋمەتتىك جاع­داي­لارى تومەن ستۋدەنت­تەرگە, كوپ بالالى وتباسىلاردان شىق­­­قان ستۋدەنتتەرگە ارنايى كوميس­سيا ارقىلى قارجىلاي, زاتتاي كومەك كورسەتىلىپ وتىرادى. ماسەلەن, اتا-اناسىنان تولىق نەمەسە جارتىلاي ايىرىلعان ستۋدەنتتەردى جاتاقحانا تولەماقىسىنان بوساتۋ, وقۋ تولەماقىسىن تولىعىمەن جانە 50 پايىزعا تومەندەتۋ سياق­تى ماسەلەلەر قاراستىرىلعان. ۋني­ۆەرسيتەتتە وقيمىن دەگەن جاس­تارعا بارلىق جاعداي جاسالعان, وقۋعا ىنتا بىلدىرگەندەرگە جوعارى دەڭگەيدە ءبىلىم مەن سانالى تاربيە بەرىپ كەلەدى. قانشاما جەردى الىپ جاتقان «ماعجان اۋىلى» دەپ اتالاتىن ۋنيۆەرسيتەت قالاشىعىنىڭ بۇگىنگى كورىنىسى ادام قىزىعارلىقتاي, وعان جالعاس جانە قالاشىقتى اينالا قورشاعان, ىشىندە نەبىر شىرشاسى مەن ارشاسى, جەمىس اعاشتارى مەن باۋ-باقشاسى جايقالعان, قازاق­ستاندا ءومىرى بولماعان «بوتا­نيكا­لىق باق­تىڭ» ءوزى نەگە تۇرادى. سول ەكى ارالىققا ورنالاسقان وقى­تۋ­شى-پروفەسسورلاردىڭ تۇر­عىن ءۇي كەشەندەرى جانە ارحيتەكتۋراسى بىرىنەن-ءبىرى وتكەن وقۋ عيماراتتارى, حالىقارالىق ستان­دارتقا ساي سپورت كەشەنى مەن باسقا دا ورتالىقتار كوزدىڭ جا­ۋىن الادى. قالاشىق اۋماعىندا ورنالاسقان ستۋدەنتتەردىڭ «قىز­دار جاتاقحاناسى», «ۇلدار جاتاق­حاناسى» دەپ اتالاتىن شىعىس ءۇل­گىسىندەگى جاتاقحانالار جارىق ءارى جىلى, ىشىندە بارلىق جاعداي جاسالعان. ۋنيۆەرسيتەتتەن ءبىلىم الىپ, وسى ءساندى دە ساۋلەتتى جاتاق­حانالاردا باقىتتى ستۋدەنت­تىك ءومىرىن وتكىزگەن قانشاما تۇلەك­تەرىمىز ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇك­پى­رىندە حالىققا قىزمەت ەتۋدە. دەنساۋلىعى سىر بەرگەن ستۋدەنتتەر ءۇشىن ارنايى «دەنساۋلىق ورتا­لىعىنىڭ» قىزمەتى دايىن, ستۋدەنتتەردىڭ وزدەرى «تيتانيك» دەپ اتاپ كەتكەن, كەمەنىڭ پالۋباسىندا وتىرعانداي اسەر بەرەتىن, ارنايى اسىڭدى قالاعانىڭشا سالىپ الىپ جەيتىن, تومەن باعاداعى ءارتۇرلى ءدامدى تاعامدارىنىڭ ورنى ەرەكشە. ۇلكەن دە, كىشى دە سول جەردەن تاماقتانادى. اينالا سالىنعان وقۋ عيماراتتارىنىڭ ورتاسىنا تامان ورنالاسقان ءزاۋلىم ساراي – مادەنيەت ورتالىعى ۋنيۆەرسيتەت كوركىنە كورىك قوسقانداي. ستۋدەنتتەردىڭ ءاربىر وتكىزگەن ءىس-شارالارىنىڭ, وقىتۋشى-پروفەسسورلاردىڭ حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيالارى مەن سيمپوزيۋمداردىڭ ايعا­عى ىسپەتتى. مادەنيەت ورتالىعىنىڭ ىشىندە «تۇركى دۇنيەسىنىڭ تاريحى» مۇ­راجايى بار. سونداي-اق, ۋنيۆەرسيتەتتە سپورت كەشەنى جۇمىس ىستەيدى, وندا ۇلكەن سپورت زالدارى, بوكس, كۇرەس, گيمناستيكا جانە ۇستەل تەننيسى – ءبارى دە ستۋدەنتتەر ءۇشىن جاسالعان. ساۋلەتىنە ءسانى كەلىسكەن, ءىز­گى­لىگىنە ءمانى كەلىسكەن, اتاعى مەن ءسان-سالتاناتى ەلىمىز تۇگىلى شەتەلدى مويىنداتقان, ءبىلىمدى شاكىرتتەرى الەمدى شارلاعان, قالا حالقىنا زيالىلىعى مەن مادەنيەتىن مويىن­داتقان, ۇرپاق تازالىعى ءۇشىن كۇ­رەسكەن وسىنداي وقۋ ورنى – شيرەك عاسىر ۋاقىتتان بەرگى «تىنىمسىز ەڭبەك, ناتيجەسىن بەرمەك» دەگەن وسى شىعار, بۇگىندە ۇيالماي كورسەتۋگە جارايتىن وقۋ ورنىمىز, كوڭىلى الاڭداماي مامىراجاي جۇرەتىن, تەك ءبىلىم ىزدەيتىن ستۋدەنتتەرىمىز بار – بىزدەر باقىتتىمىز! بالتاگۇل وسپانوۆا, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت. تۇركىستان.