«قاراعايدىڭ قارسى بىتكەن بۇتاعى»

ءبىر كۇنى سايلاۋبەك جۇمابەك اعامەن ويدا-جوقتا قىزمەتتەس بولدىم. ويتكەنى, ول «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنەن مەن ىستەيتىن «ارا» جۋرنالىنا جاۋاپتى حاتشى بولىپ اۋىستى دا, بىلدەي ءبىر باستىعىم بولىپ شىعا كەلدى. باستىعىمىز ەكەۋمىزدىڭ ارامىز وتە جاقسى, ءىنىلى-اعالى بولىپ قىزمەت ەتتىك. بۇرىن مۇنداي جۋرنالدا ىستەمەگەن, العاشىندا ازداپ قىسىلدى, قينالىڭقىرادى. ارتىنان ۇيرەنىپ كەتتى. ويتكەنى, جازعان سىن كىتاپتارىنىڭ ءتىلى «ارانىڭ» تىلىمەن, تاقىرىبىمەن اعايىنداس ەدى. كىلەڭ فەلەتوندار عانا جاريالايتىن «ارانىڭ» ىشكى كۋحنياسىنا تەز-اق ءسىڭىستى. قانشا ايتقانمەن تالانتتى ادامدار ءبارىن دە تەز قابىلدايدى ەمەس پە, سايلاۋبەك اعا دا «اراعا» جىلدام توسەلدى. ءبىر كۇنى قال-اعاڭ, باس رەداكتور قالتاي مۇحامەدجانوۆ ءوزىن ءجيى-ءجيى شاقىراتىن ورتالىق كوميتەتكە كەتتى. پارتيا قۇلاپ, «ارا» جۋرنالى «انە جابىلادى, مىنە جابىلادى» دەگەن قاۋەسەتتىڭ ءورشىپ تۇرعان كەزى. ەكىۇداي ويدا قالىپ, ءبىز رەداكتسيادا كۇتىپ وتىرمىز. ءتۇس قايتا قال-اعاڭ كەلدى. جۇزىندە جەڭىستىڭ بەلگىسى بار. ساكەڭ ەكەۋمىز كابينەتىنە ىلەسە كىردىك. سويتسەك, «ارا» جابىلمايتىن بولىپتى. ونى قالاي الىپ قالعانى جونىندە قال-اعاڭ قىسقا عانا اڭگىمەلەپ بەردى. ەكىنشى حاتشى انۋفريەۆ بولاتىن. سوعان ايتىپتى. «قاعاز جوق, قاعاز جوق دەگەندى كوپ ايتاسىزدار. بىزگە «ارانى» شىعارۋعا ەت, ماي ورايتىن, دۇكەندەردەگى جاتىپ قالعان سارى قاعازدار دا جەتەدى. سونىمەن-اق شىعارا بەرەمىز. بىزگە سول قاعاز دا جەتەدى, سودان بىزگە بەرىڭىزدەر, ءبارىبىر ونىمەن ورايتىن, ەت تە, سارى ماي دا جوق قوي», دەپتى. تاۋىپ ايتىلعان اششى شىندىقتى ۋاجگە توقتاعان ورتالىق كوميتەتتەگىلەر «ارانىڭ» عۇمىرىن تاعى ءبىراز مەرزىمگە ۇزارتىپ بەرگەن ەدى. وسىنداي ادامدارمەن قىزمەتتەس بولعانىمدى بۇگىندە ماقتانىشپەن ەسكە الامىن. ساكەڭ بالا سەكىلدى ەدى. نە ايتساڭ دا سەنە سالادى, ايت­قانىڭا كونىپ جۇرە بەرەدى. سول مىنەزى ونى قاراپايىم دا ادال ەتىپ كورسەتەتىن. جۇمىسقا تىم ەرتە كەلەدى. تەرەزەنى اشىپ, كابينەتتى ءبىر جەلدەتىپ الادى دا ۇيرەنشىكتى جازۋىنا كىرىسەدى. ءبىز جۇمىسقا بارعانشا ول ءبىراز نارسە جازىپ تاس­تايتىن. كەلە, بىزگە وقىپ بەرىپ, ارتىنان پىكىر تىڭدايتىن. شەراعاڭ تۋرالى «جۇلدىزى نۇرلى سۋرەتكەر» دۇنيەگە وسىلاي كەلگەن شىعارما بولاتىن. شەراعاڭنىڭ 60 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا جازىلىپ ءبىتتى. ونىڭ ءاربىر جولىن, ابزاتسىن قايتا-قايتا وقىعىڭ كەلە بەرەدى. پۋبليتسيستىك سارىندا جازىلعان ەدى. شەراعاڭنىڭ بولمىسىن, سۋرەت­كەرلىك قاسيەتىن اينىتپاي بەرگەن تولعامدى تۋىندىنىڭ شوقتىعى بيىك ەدى. قايتا-قايتا پاراقتاي بەرگىڭ كەلەتىن. 60 جىلدىق تويعا وسى كىتاپتى وقىپ, «قارۋلانىپ», دايىن كۇيدە بارعانىمىز ەسىمدە. «...بۇل از دەسەڭىز, انانىڭ ەمىرەن­گەن ءالديىن, تۋعان جەر تابيعاتىنىڭ تىلسىم مەيىرىن, كۇندەلىكتى تۇر­مىس-تىرشىلىكتىڭ تايقىماڭداي تاۋ­قىمەتىن كوپ كورگەن; قىسپاقشىل دا وكتەمشىل ءومىردىڭ كوتەنزورلىق سالماعىنان قالقالاپ قورعان بولاتىن قۇدىرەتتى اكەنىڭ قامقورلىعىن از كورگەن; جان جارالايتىن نەبىر قاتالدىقتاردىڭ ارقيلى سىناعىن باستان كوپ كەشىرگەن; ساعى سىنباعان سيرەك ۇرپاقتىڭ ءبىر وكىلى – ءبىزدىڭ شەرحان اعامىز. بۇلاي دەيتىن بىردەن-ءبىر باستى سەبەبىمىز سول, 1932 جىل­عى اشارشىلىقتىڭ زاردا­بىن جورگەگىندە-اق سەزىنگەن; ونان قالا بەردى «حالىق جاۋلارى» قاپتاپ تا­بىل­عان 1937 جىلعى الاتاي ناۋ­قاننىڭ – توپالاڭ زوبالاڭنىڭ لا­ڭىن; ىلە-شالا ۇلى وتان سوعىسى­نىڭ 1941-1945 جىلدارداعى قان­سىراتقان, زار قاقساتقان اجداھا شەڭگەلىن كوزىمەن كورگەن» دەگەن باعا بەرەدى شەراعاڭا. نەسى بار, يلاناتىن جانە مويىندايتىن ءۋاج. كەيىن «ارا» جۋرنالى جابىل­دى دا, ونىڭ ورنىنا قارجى مينيس­ترلىگىنىڭ قامقورلىعىمەن رەسپۋب­ليكالىق «ارا» گازەتى شىعا باس­تادى. ونىڭ اشىلۋىنا دا ساكەڭ كوپ جۇگىردى, ەسىكتەردى توزدىرىپ ءجۇرىپ دەگەنىنە قول جەتكىزدى. اقىرى «ارانى» اشتى دا وعان ءبىراز ۋاقىت باس رەداكتورلىق ەتتى. ول كەزدە مەن سول گازەتتىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ەدىم. قازاق تەلەديدارىندا ىستەيتىنمىن. ەكى جۇمىستى قاتار الىپ جۇرۋگە كەلىسىم بەردى. ەڭبەك جولىمىز سوسىن قازاقستان جازۋشىلار ودا­عىندا جالعاستى. ادەبي كەڭەسشى قىز­مەتىن قاتار اتقاردىق. ساليقالى, ءوزىنىڭ جۇمىسىن عانا بىلەتىن ازامات رەتىندە ەستە قالدى ول اعامىز. سوندا جۇرگەندە قالاۋبەك تۇرسىنقۇلوۆ جايلى «قازىعۇرتتىڭ پەرزەنتى» اتتى قالامگەر شىعارماشىلىعىن تەرەڭ زەرتتەپ, ءادىل باعا بەرەتىن كىتا­بىن جازىپ, ءبىتىردى. «سىرلى اۋەن» دەپ اتالاتىن كىتا­بىنا سوڭعى ءسوز ورنىنا بەرىلگەن «قاراعايدىڭ قارسى بۇتاعى» دەپ اتالاتىن لەبىزدە حالىق جازۋشىسى شەرحان مۇرتازانىڭ ءسوزى بىلاي دەيدى: «اندا-ساندا ماسكەۋدە, ياكي تاشكەنت, نە بىشكەكتە كەزدەسە قالسام, شىڭعىس ايتماتوۆ اعا­مىزدىڭ الدىمەن سۇرايتىن ادام­دارىنىڭ ءبىرى – سايلاۋبەك جۇمابەك. ءيا, شىڭعىس شىعارمالارى تۋرالى سايلاۋبەكتىڭ سىن جازعانى راس. سون­دا شىڭعىس سىن كورمەي ءجۇر مە ەكەن؟ ماقتاۋ ەستىمەي ءجۇر مە ەكەن؟ دەمەك, ماسەلە باسقادا. ول ساي­لاۋ­بەكتىڭ شىعارمانى, جالپى ادە­بيەتتى وزگە سىنشىلاردان گورى جەتە تانيتىندىعى. سول تانىعانىن بۇك­پەسىز, رياسىز, تەك وزىنە ءتان تۋ­را­شىلدىقپەن ايتا بىلەتىندىگى. بىراق «تۋراسىن ايتساڭ, تۋعانىڭا جاق­پايسىڭ» دەگەن دە بار. شىن سىن­شىنىڭ تاعدىرىن قۇداي سولاي جاراتقان. بىراق, ءويتىپ ۇركەكتەپ قالعان سايلاۋبەك جوق, قاراعاي تەكتەس. سىنسا دا شارت سىنادى. استە ءيىل­مەيدى. ەسەسىنە ءتۇزۋ. كوپ سىنشىلار يىلگىش, يكەمدەل­گىش, ياكي كۇيدىرگى, جالا جاپقىش. ولاردان ءادىل ءسوز ەستۋ وتە قيىن. ال وتىرىك ماقتاۋ – ءوز سورىڭ. ونى اباي باياعىدا ايتقان: «سەنبە جۇرتقا تۇرسا دا سەنى ماقتاپ, اۋرە ەتەدى ىشىنە قۋلىق ساقتاپ...». قازىر قازاق ادەبيەتىندە سىن جوق. سوندىقتان, دينوزاۆرلار ءداۋ­ى­­­رى­نەن قالعان جالعىز تۇقىم سياق­تى سايلاۋبەكتىڭ ءزارۋ سىنى دا بۇل زاماندا تاڭعالارلىق ەر­لىكپەن تەڭ. بىراق ەڭبەكتى, ەرلىكتى ەلەپ جات­قان كىم بار؟ ءبارىبىر بۇگىن بولماسا, ەرتەڭ ەلە­نەدى. تابان اقى, ماڭداي تەر تەككە كەتپەس. ەلۋ دەگەن ەردىڭ جاسى, ەرلىك ءىس­تەردىڭ جاسى. قاراعاي تۋرالى بىردەڭە دەپ قالدىق. قاسيەتتى قاراعاي تەك ءتۇزۋ عانا ەمەس, ءمارت قانا ەمەس, ول ءارى كوپ جا­سايدى جانە ماڭگى جاسىل بولىپ تۇ­رادى. سايلاۋبەككە قاراعايدىڭ سول قا­سيەتتەرى جۇعىستى بولسىن». مىنە, ەر ساكەڭە بەرگەن حالىق جازۋشىسىنىڭ باعاسى وسى. ودان ارتىق قالاي ايتارسىڭ؟ وكىنىشتىسى سول, شەراعاڭ ايتقان قاراعاي «كوپ جاسايدى» دەپ ەدى, ۇزاق جاساي المادى. قىسقا عۇمىرىندا جالت ەتتى دە, جوق بولدى. بىراق ونىڭ جازعان شىعارمالارىنىڭ عۇمىرى ۇزاق. سايلاۋبەك جۇمابەك ۇلى جاي­لى ءسوز بولعاندا, ونىڭ قالامى­نان تۋعان «سىن اۋەنى» اتتى كىتا­بىنا سوقپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. وندا ەلىمىز تاۋەلسىزدىك ال­عان ون جىل ىشىندە مەرزىمدى باسپا­سوز بەت­تەرىندە جاريالانىپ, جۇرت­شى­لىق نازارىن اۋدارعان ماقا­لالارى توپتاستىرىلعان. بۇقار جىراۋ, ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ماعجان جۇماباي ۇلى جايلى جازىلعان «تاريحقا تاعزىم, تاۋەلسىزدىك تۇ­مار­­لارى مەن تابارىكتەرى» اتتى ءبىرىنشى ءبولىمى مەن «تاۋەلسىز ادەبيە­تىمىزدىڭ تارلاندارى», «تاۋەلسىز ادەبيەتىمىزدىڭ حاس سۋرەتكەرلەرى», «تاۋەلسىز ادەبيەتىمىزدەگى مەنىڭ بۋىنىم» اتتى بولىمدەرى قوماقتى كىتاپتى اجارلاندىرىپ تۇر. سول كىتاپتاعى «تاۋەلسىز ادەبيە­تىمىزدەگى مەنىڭ بۋىنىم» ءبولى­مىندە زامانداسى, اقىن تەمىرحان مە­دەتبەككە ايتارى بىلاي اياقتالادى: «سونىمەن, ءسوز سوڭىندا اقىن تەمىرحان مەدەتبەك – ءوزىنىڭ تۆورچەستۆوسى ارقىلى مون­تەننىڭ: «نەت لۋچشەي سۋدبى دليا چەلوۆەكا چەم حوروشو ۆىپولنيت سۆوە پرەدنازناچەنە», – دەگەن نەمەسە وعان قوسا ەمەرسوننىڭ: «...توكي ۆسەلەنسكوگو بى­تيا پروحوديات سكۆوز مەنيا; يا چاست بوگا يلي ەگو چاستيتسا», دەگەن قاناتتى سوزدەرىن ماقتانىشپەن تولىق قايتالاي الاتىن ءىرى اقىن». مىنە, كوردىڭىزدەر, سايلاۋبەك جۇمابەك قانداي وي ايتىپ, پىكىر بىلدىرسە دە ونى ناقتى دالەلدەي الاتىنىن كورسەتەتىن مىقتى قالامگەر. ول پروزا نەمەسە پوەزيانى عانا ءسوز ەتپەيدى. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان «سىن اۋەنى» جيناعىندا ءتىپتى ساتيرا تۋرالى دا ءسوز ەتەدى. ونداعى «قازاق كۇلكىسىنىڭ ءوليمپى» دەگەن شىعارماسىندا قازاق كۇلكىسىنىڭ مەترى وسپانحان اۋباكىروۆ جايىندا تولعانا جىرلايدى جانە ول تۋرالى كەسەك-كەسەك ويلار ايتادى. «وسپانحان اۋباكىروۆ! ءيا, بۇل ەسىم اۋىزعا تۇسكەن ساتتە ەڭ اۋەلى ءبىزدىڭ كوز الدىمىزعا ءباز-باياعى عاجايىپ تازشا بالانىڭ قيىن­نان قيىستىرار تاپقىرلىعى; ايگىلى الدار كوسەنىڭ الىپ تا شالىپ جىعاتىن ءاجۋا-اسكياسى; قۇدىرەتتى بەيىمبەت تۋىندىلارىنداعى كۇل­كىنىڭ مايلى جىلىگى – مىرقىم­باي­دىڭ ماعىنا­لى-ءماندى مىس­قىل­دارى; ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇك­پىرىندە ايتقىشتىعىمەن اۋىز­دان تۇسپەيتىن ءارى ءوز اتتارىمەن ءجۇ­رىپ جاتاتىن ءار الۋان ايگىلى شان­شار­لاردىڭ شاعىپ الاتىن شۋاق­تى شىمشىمالارى; ياعني ءبارى-ءبارىنىڭ 1960-1985 جىلدار بەدە­لىندە وسپانحان اۋباكىروۆ تۋىندى­لارىنا شوعىرلانعانى جانە ءبىر ساپادا توعىسقانى; جومارت تۇردە جيناقتالعانى; ءسويتىپ, ءبىر شۇ­عىلا شاشار وزگەشە سۇلۋلىققا, كور­كەم كەلىسىمگە – جەمىستى كۇلكىگە اي­نالعانى كەلە قالادى! ماۋەلى-ميۋا­لى كۇلكىنىڭ كوركەم قۇبىلىسقا اينا­لۋىنىڭ التىن تامىرى وسىندا جاتىر». بۇدان ءبىز نەنى بايقايمىز؟ ساي­لاۋبەك جۇمابەك تەك قانا كور­كەم شىعارمانى عانا ءتۇسىنىپ, تال­داماي­دى. ول كۇلكى جايىندا دا وي قوزعايدى. قازاق كۇلكىسىنىڭ اتاسى بولعان وسپانحان اۋباكىروۆتىڭ شىعارماشىلىعى جايىندا سىر تولعايدى. بۇعان, ارينە, يلاناسىڭ, ءارى تاڭعالاسىڭ. دەمەك, سايلاۋبەك جۇمابەك «تەك قانا سىقاق­شىلار ىستەيدى» دەگەن ۇعىمداعى «ارا» جۋرنالىندا بەكەر ىستەمەگەن ەكەن دەپ ويعا قالاسىڭ. سول ويىڭدى وسپانحان اۋباكىروۆكە بەرگەن باعاسى نىقتاي تۇسەدى جانە بەكىتەدى. پوەزيا جايىندا دا تەرەڭ-تە­رەڭ, سۇبەلى وي ايتادى. «جان نۇ­رىنا شارپىلعان جىرلار» دەگەن دۇنيەسىندە اقىن كۇلاش احمەتوۆا جايىندا وي تولعايدى. «ۇلبىرەگەن دۇنيەلەردىڭ ۇيلەسىمى – كۇلاش پوەزياسى وسىنى مەيلىنشە ەرەك, مەيلىنشە جۇيەلى كورسەتەدى... ...قاراپايىم نارسە ءارى ۇلبىرەك, ءارى ءتوزىمدى كەلەدى. قاراپايىم نارسە ءارى قىمبات, ءارى جۇمباق كەلەدى. قاراپايىم نارسە ءارى تانىس, ءارى بەيتانىس كەلەدى. ۇلبىرەك نارسە دە ءارى قىمبات, ءارى جۇمباق كەلەدى. ۇلبىرەك نارسە دە ءارى تانىس, ءارى بەيتانىس كەلەدى. بۇعان كۇلاش احمەتوۆانىڭ وتىز جىلعا جۋىق شىعارماشىلىق جولى مەن ەڭبەكتەرى دالەل» دەگەن تۇجىرىمى قانداي قىمبات, قانداي تەرەڭ! 1997 جىلى «الاتاۋ» باسپاسىنان شىققان «جۇرەگى – مۇڭ, جۇرەگى – جىر» دەپ اتالاتىن جيناعىنىڭ بەتاشار سوزىندە بىلاي دەلىنگەن: «بەلگىلى سىنشى سايلاۋبەك ەستاي­ ۇلى جۇمابەكتىڭ ەسىمى قالىڭ وقىر­مان قاۋىمعا جاقسى تانىس. ونىڭ 1990-1997 جىلدار بەلە­سىندە رەسپۋبليكالىق ءباسپاسوز بەت­تە­رىندە ادەبيەت جونىندە, ءاسى­رە­سە, قىرعىز حالقىنىڭ ۇلى سۋرەت­كەرى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ شىعار­ما­شىلىعى تۋرالى ماقالالارى, سونداي-اق, ونىڭ ۇستىنە «الماتى اقشامى» گازەتىندە تۇراقتى تۇردە ۇزبەي جاريالانعان بۇقار جىراۋ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, ماعجان جۇماباەۆ, تاحاۋي احتانوۆ, وس­پانحان اۋباكىروۆ, جۇمەكەن ءناجى­مەدەنوۆ, اسقار سۇلەيمەنوۆ, سەي­داحمەت بەردىقۇلوۆ, قاليحان ىسقاقوۆ, زەينوللا سەرىكقاليەۆ, بەكسۇلتان نۇرجەكەەۆ, تەمىرحان مەدەت­بەك, مارحابات بايعۇتوۆ, كۇ­لاش احمەتوۆا جانە تاعى باس­قا قالامگەرلەر تۋرالى جازعان پور­ترەتتەرى مەن ەسسە­لەرى, ماقالالارى وتكىر دە ءادىل پىكىرلەرىمەن, بايىپتى تالداۋلارىمەن, جاڭاشا كوز­قاراستارىمەن, ويلى تۇجى­رىمدارىمەن كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىققان, ءار ­الۋان ادەبي ورتادا جو­عارى قولداۋ مەن ىلتيپاتقا بولەنگەن بولاتىن. ەندى سىزدەردىڭ قولدارىڭىزعا ءتيىپ وتىرعان «جۇرەگى – مۇڭ, جۇرەگى – جىر...» اتتى جاڭا كىتاپ – ليريك اقىن ءارى دراماتۋرگ نۇرلان مىر­قاسىم ۇلى ورازالىنىڭ وتىز جىلدىق (تۇڭعىش كىتابى 1977 جىلى شىققان) شىعارماشىلىق جولى تۋرالى ازدى-كەم ءسوز ەتەدى». وسى پىكىرگە الىپ-قوسار ەشتە­ڭەمىز جوق. سايلاۋبەك اعا ەڭبەكقور ەدى, تازا ەدى. سول قاسيەتتەرىنىڭ ار­قاسىندا ومىرگە مىقتى-مىقتى شىعارمالار اكەلدى. وعان ايانباي تەر توگىپ, وقىر­ماندار وقيتىن دارەجەگە جەتكىزدى. بەلگىلى سىنشى سايلاۋبەك جۇمابەكتىڭ ەسىمى وقىرمان قاۋىمعا «سىن پەرنەسى», «عابيت مۇسىرەپوۆ», «جۇلدىزى نۇر­لى سۋرەتكەر», «جۇرەگى – مۇڭ, جۇرەگى – جىر, «قازىعۇرت پەر­زەنتى» اتتى سىن كىتاپتارى ارقىلى كوپشىلىككە كەڭىنەن تانىلدى. قازاقستان جازۋشىلار ودا­عىنىڭ حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىي­لىعىنىڭ يەگەرى. ەڭ باستىسى, شەر-اعاڭ باعا بەرگەن «قاراعايدىڭ قارسى بىتكەن بۇتاعى» ەكەنىندە ءسوز جوق. تولىمبەك الىمبەك ۇلى, جازۋشى. الماتى.