زامان قايدا بەت الدى؟

الەمدەگى ەڭ باي كومپانيا وسىعان ءبىر مىسال رەتىندە دەربەس جانە پلانشەتتىك كومپيۋتەرلەر, اۋديوپلەەرلەر, قازىرگى كۇنى حالىققا كەڭىنەن تانىمال بولىپ وتىرعان iPhone تەلەفوندارىن شىعارۋشى اتاقتى Apple كومپانياسىنىڭ جاعدايىنا توقتالايىق. وتكەن 2015 قارجى جىلىن كومپانيا 28 پايىزدىق وسىممەن قورىتىندىلادى. كومپانياعا تۇسكەن ءتۇسىم كورسەتكىشى 234 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. بۇل تسيفردىڭ مانىنە تەرەڭ بويلاۋ ءۇشىن, ءبىز ونى كەيبىر ەلدەردىڭ بيۋدجەتتەرىمەن سالىستىرىپ كورەيىك. الەمنىڭ ەڭ الىپ ەلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قارجى مينيسترلىگى اعىمداعى جىلى ەل بيۋدجەتىنىڭ كىرىسى 6,923 تريلليون يۋان بولادى دەپ بەلگىلەپ وتىر. بۇل شامامەن العاندا 1,088 تريلليون دوللار دەگەن ءسوز. سوندا Apple-ءنىڭ 1 جىلدىق كىرىسى الەمنىڭ ەڭ الىپ ەلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ كىرىسىنەن بار بولعانى 4-5 ەسە عانا تومەن بولىپ وتىر. ەۋروپانى العا سۇيرەۋشى, وسى وڭىردەگى ەڭ قارقىندى دامۋشى گەرمانيادا 2015 قارجى جىلىندا بيۋدجەت كىرىسى 1,272 تريلليون ەۋرو بولادى دەپ بەلگىلەنگەن. بۇل شامامەن العاندا 1,4 تريلليون دوللارعا تەڭ كورسەتكىش. دەمەك, Apple كومپا­نياسىنىڭ 1 جىلدىق كىرىسى ەڭ يندۋستريالاندىرىلعان ەلدەردىڭ ءبىرى گەر­مانيادان بار بولعانى 5-6 ەسە عانا تومەن ەكەن. ءبىزدىڭ تمد كولەمىندەگى ەڭ ءىرى ەل رەسەي فەدەراتسياسىندا 2015 قارجى جىلىندا بيۋدجەت كىرىسى 15,082 تريلليون رۋبل بولادى دەپ جوسپارلانعان. رەسەيدەگى سوڭعى ۋاقىتتاعى ۆاليۋتالار باعامىمەن العاندا, بۇل شامامەن العاندا 234 ميلليارد دوللاردى قۇرايدى. دەمەك, الىپ رەسەيدىڭ 1 جىلدا تاباتىن كىرىسى بار بولعانى 80 مىڭ ادام ەڭبەك ەتەتىن Apple كومپانياسىنىڭ كىرىسىمەن تەڭبە-تەڭ ەكەن. ال سوڭعى جىلدارى باسىنان داۋ-جانجال ارىلماي كەلە جاتقان ۋكراينادا اعىمداعى جىلدىڭ بيۋدجەتتىك كىرىسى 198,032 ميلليارد گريۆەن بولادى دەپ بەلگىلەنگەن. بۇل شامامەن العاندا 21 ميل­ليارد دوللار دەگەن ءسوز. سوندا Apple كوم­پانياسىنىڭ جىلدىق كىرىسى بۇل ەلدىڭ كىرى­سىنەن 11 ەسەدەن استامعا اسىپ ءتۇسىپ وتىر. ءبىزدىڭ وسى جازعانىمىزعا قاراپ, كەيبىر وقىرماندارىمىز Apple-ءنى الەمنىڭ ەڭ ءىرى كومپانياسى ەكەن دەپ ويلاپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. بىراق, ولاي ەمەس. الەمدە Apple-دەن دە ءىرى كومپانيالار جەتەرلىك. ءوزىنىڭ اكتيۆتەرىنىڭ كولەمى جاعىنان العاندا قازىرگى كۇنى الەمنىڭ اسا ءىرى كومپانيالارىنىڭ العاشقى ورىندارىن قىتايدىڭ بىرنەشە بانكى, اقش-تىڭ Exxon Mobile سەكىلدى مۇناي-گاز سالاسىنىڭ الىپتارى ەنشىلەپ وتىر. بىراق ءوزىنىڭ جەدەل دامۋى, ياعني تەز بايۋى جاعىنان العاندا Apple وسىلاردىڭ بارلىعىن شاڭ قاپتىرادى. بۇل كومپانيانىڭ قولىندا قازىر 150 ميلليارد دوللاردان استام بوس قارجى بار. سوندىقتان, نارىقتاعى كاپيتالدانۋ دەڭگەيى جاعىنان العاندا, Apple قازىر الەمدە ءبىرىنشى ورىنعا شىعىپ وتىر. كاپيتالدانۋ دەڭگەيى دەگەن ءسوزدى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ ونى ەڭ قاراپايىم تىلدە ايتساق, بىلاي بولىپ شىعادى: كوم­پانيانىڭ ءبىر اكتسياسىنىڭ قۇنىن ول شىعارعان باعالى قاعازدار سانىنا كوبەيتەمىز, سوندا كومپانيانىڭ قار­جى نارىعىنداعى كاپيتالدانۋ دەڭگەيى انىقتالادى. مىنە, وسىنداي ەسەپپەن جاسالعان رەيتينگ بويىنشا Apple الەمنىڭ 500 ءىرى كومپانياسى كىرەتىن تىزبەدە ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى. ەكىنشى ورىنعا اقش-تىڭ Exxon Mobile كومپانياسى, ءۇشىنشى ورىنعا تاعى دا اقش-تىڭ ينۆەستيتسيالىق سەكتوردا جۇمىس ىستەيتىن Berkshire Hathaway كومپانياسى, ءتورتىنشى ورىنعا اقش-تاعى ەسەپتەۋ تەحنيكاسى مەن باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى قازىرگى كۇنى جۇرت­قا كەڭىنەن تانىمال بولىپ وتىرعان Google كومپانياسى, بەسىنشى ورىنعا تاعى دا وسى سالادا جۇمىس ىستەيتىن اقش-تا تىركەلگەن Microsoft كورپوراتسياسى, ال­تىن­شى ورىنعا قىتايدىڭ مۇناي-گاز سەك­­­تورىنداعى PetroChinal كومپانياسى شىقتى. ەگەر كوز سالىپ, وي جىبەرىپ قاراساڭىز, وسى التىلىقتىڭ تىزىمىندەگى ءۇش كومپانيا­نىڭ اقپاراتتىق تەحنولوگيالار مەن باعدار­لامالىق قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىندىگىن بايقايسىز. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ بۇل تاعى دا ءبىزدىڭ قازىرگى الەمىمىزدىڭ قاي باعىتقا قاراي قوزعالىپ كەلە جاتقاندىعىن بىلدىرەدى. ياعني, ءبىزدىڭ الەمىمىز بولاشاق بەينەسى بولىپ تابىلاتىن پوستيندۋستريالىق قوعامعا قاراي جەدەل قارقىنمەن قوز­عالىپ كەلەدى. ال اقپاراتتاندىرۋ سالا­سىنىڭ پوستيندۋستريالىق قوعامدى قالىپ­تاستىرۋشى فاكتورلاردىڭ بىرىنە اي­نالعاندىعى بەلگىلى.   داۋلەتتى ادامدار كىمدەر؟ اقپارات سالاسىنىڭ جەدەل دامۋى ناتيجەسىندە بۇكىل جەر شارىندا بولىپ جاتقان وقيعالارمەن كۇللى ادامزات قوعامى كۇنبە-كۇن, ءتىپتى, ءسات سايىن تانىسىپ وتىراتىنداي جاعدايعا جەتۋ ۇستىندەمىز. مىنە, وسىعان Apple, Google, Microsoft سەكىلدى كومپانيالار جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ قىز­مەتكەرلەرى بەلسەنە قىزمەت جاساۋدا. اتالعان كومپانيالاردىڭ الدى وسىدان 30-40 جىل بۇرىن عانا پايدا بولدى. بىراق سوعان قاراماستان, ولار ادامزاتقا تانىمالدىلىعى, كاپيتالدانۋ دەڭگەيى جانە ادامزات ساناسىنا جاسايتىن ىقپالى جونىندە الەمدەگى الدىڭعى ورىندارعا شىقتى. سوندىقتان, ولاردى ءبىر ەسەپتەن العاندا, ءبىز پوستيندۋستريالىق قوعامدى قالىپتاستىرۋشى العاشقى قارلىعاشتار دەپ ەسەپتەيمىز. ونى ايتاسىز, قازىرگى كۇنى الەمدەگى ەڭ باي ادامدار دا بۇرىنعىداي قارجى مەن مۇناي سالاسىنان ەمەس, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار مەن باعدارلامالار سالاسىنان شىعىپ وتىر. ماسەلەن, Microsoft-تىڭ نەگىزىن قالاۋشى بيلل گەيتس الەمدەگى ەڭ باي ادام بولىپ ەسەپتەلەدى. ونىڭ 73 ميلليارد دوللار بايلىعى بار. ال بار بولعانى 2004 جىلى عانا پايدا بولعان Facebook الەۋمەتتىك جەلىسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى مارك تسۋكەربەرگ وسىدان 8 جىلداي ۋاقىت بۇرىن, ياعني 23 جاسىندا الەم­دەگى ەڭ جاس ميللياردەر اتانسا, جۋ­ىقتا عانا ول الەمدەگى ەڭ باي ادامدار رەي­تينگى بويىنشا 4-ءشى ورىنعا شىقتى. ما­مانداردىڭ ەسەبى بويىن­شا, Facebook كوم­پانياسىنىڭ كىرىسى ءبىر جىلدىڭ وزىندە 52 پايىزعا ارتقان. ءسويتىپ, جۋىقتا جاريا­لان­عان ەسەپ بويىنشا تسۋكەربەرگتىڭ باي­لى­عى 50 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرا­عان. الەمدەگى ەڭ باي ادامداردىڭ تىزبەسىندە مۇنان كەيىنگى بەسىنشى ورىندى تاعى دا اقپاراتتاندىرۋ سالاسىندا قىزمەت ەتەتىن امەريكالىق Amazon كومپانياسىنىڭ يەسى دجەفف بەزوس تۇر. ونىڭ بايلىعى 49,1 ميلليارد اقش دوللارىن قۇراعان. تانىمعا سالماق تۇسكەن شاق ارينە, پوستيندۋستريالىق قوعام تەك اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ جەدەل دامۋىمەن عانا ورنامايدى. ول ءۇشىن كۇللى ەكونوميكا, سونىڭ ىشىندە جاھاندىق ەكونوميكا ءوزىنىڭ ءتۇرى مەن سيپاتى, قولداناتىن قۇرالدارى تۇرعىسىنان وزگەرۋى كەرەك. قازىرگى كۇنى وسى وزگەرىستەر الەمدە قاۋىرت ءجۇرىپ جاتىر. ەندىگى كەزەكتە بۇل وزگەرىستەر ادامزات ساناسىن دا جاۋلاي باستادى. مىنە, ساناعا ەنە باستاعان وسى وزگەرىستەر قازىردىڭ وزىندە ۇرپاقتار اراسىنداعى ايىرماشىلىقتاردى ال­شاقتاتا تۇسكەندىگىن سەزىنە باستادىق. ماسەلەن, ءبىزدىڭ قازىرگى قوعامىمىزدا جاسى 50-60-تان اسقاندار قازىرگى زامانعى اقپاراتتىق تەحنولوگيالارمەن ونشاما تانىس ەمەستىگى اقيقات. ءتىپتى, ولاردىڭ قا­تارىندا كومپيۋتەردى پايدالانىپ كور­مەگەندەر دە جەتىپ-ارتىلادى. ال جاسى 15-تەن 30-عا دەيىنگى ارالىقتاعى جاستاردىڭ قولىنان ءتۇرلى باعدارلامالىق قىزمەتتەرمەن قامتىلعان قازىرگى زامانعى قالتا تەلەفوندارى تۇسپەيتىن بولدى. ءتىپتى, ونى ايتاسىز, بەسىكتەن بەلى شىق­پاعان كىشكەنتاي سابيلەردىڭ ءوزى پلان­شەتتىك كومپيۋتەرلەر ارقىلى ءتۇرلى ويىن قىزىعىنا بەرىلىپ وتىعانىن كور­گەندە, ەرىكسىز باس شايقاۋعا تۋرا كەلەدى. وسىلاردىڭ بارلىعى ادامزات سانا-سەزى­مىندە قازىرگى كۇنى ۇلى وزگەرىستەردىڭ ءجۇرىپ جاتقاندىعىن بىلدىرەدى. ەندى ءبىر 20-30 جىلدان كەيىنگى ادامداردىڭ ويلاۋى مەن ءىس-ارەكەتتەرى باسقاشا قۇرىلاتىندىعىن وسىعان قاراپ-اق شامالاۋعا بولادى. ءبىزدىڭ ءسابي كەزىمىزدە ءبىزدى ەرەكشە ەلىكتىرەتىن دۇنيە – اتالارىمىز بەن اجە­لەرىمىزدىڭ ايتاتىن قيال-عاجايىپ ەرتە­گىلەرى بولاتىن. وسىنداي ءتاتتى ەرتەگىلەردى اۋزىمىزدان سۋىمىز قۇرىپ, قىبىر ەتپەي تىڭداي وتىرىپ, نەشە ءتۇرلى قيالدارعا بەرىلۋشى ەدىك. قازىر بايقاسام, بالالاردىڭ سانا-سەزىمدەرىنىڭ, ويلاۋ قابىلەتتەرىنىڭ ەرتەرەك جەتىلۋى ءۇشىن مۇنىڭ ماڭىزى وتە زور بولعان ەكەن. ويتكەنى قيال دەگەنىمىز, ءبىزدىڭ توبەمىزدەگى شەتسىز-شەكسىز كەڭ اسپان سەكىلدى دە, ال وي دەگەنىڭىز سول قيال اسپانىندا ەمىن-ەركىن شارىقتايتىن قىران قۇس سەكىلدى عوي. دەمەك, بالانىڭ قيال الەمى كەڭىگەن سايىن, ويىنىڭ دا العىر بولىپ, قىران قۇستاي الىستارعا سامعايتىنى انىق. قازىرگى جاس سابيلەر قولىنداعى پلانشەتتەر – قازىرگى زاماننىڭ ەرتەگى ايتۋشىلارى. ويتكەنى, بۇل پلانشەتتەرگە سالىنعان ءتۇرلى ويىندار كەزىندەگى اتالارىمىز بەن اجەلەرىمىزدىڭ ايتقان قيال-عاجايىپ ەرتەگىلەرىندەي ولاردى قاتتى ەلىكتىرەدى. سونىمەن قاتار, ولار بۇل ويىندار ارقىلى وزدەرىنىڭ بىلىمدەرى مەن دۇنيەتانىمدارىن دا ەر­تەرەك قالىپتاستىرادى. دەمەك, قا­زىر­­گى با­لالاردىڭ ەرتە جەتىلۋى – زاڭ­دىلىق.   كەشىگۋگە ۋاقىت جوق ءيا, سوڭعى جىلدارى بولىپ جاتقان تەحنولوگيالىق وزگەرىستەرگە بايلانىستى قازىرگى الەم جەدەل قارقىنمەن وزگەرۋ ۇستىندە. بىراق ونى سەزىنىپ وتىرعاندار دا, سەزىنە الماي وتىرعاندار دا بارشىلىق. سەزىنىپ وتىرعانداردىڭ اششى داۋىسى ءار وڭىرلەردەن ەستىلىپ قالادى. ونداي ادامدار مەملەكەت تاراپىنان قوعامعا دەگەن قارىم-قاتىناستىڭ وزگەرۋىن, بۇكىل مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ جاڭادان قۇرىلۋىن تالاپ ەتۋدە. بۇل ماسەلەدە قازىرگى ءبىر جىل كەشىگۋدىڭ ءوزى, كەيىن ۇزاققا سوزىلعان ارتتا قالۋشىلىققا ۇلاساتىندىعىن ايتىپ دابىل قاعۋدا. سوعان ءبىر مىسال رەتىندە رەسەي سبەربانكىنىڭ پرەزيدەنتى گەرمان گرەفتىڭ جۋىقتا وسى ەلدە بولىپ وتكەن «گايدار وقۋلارى» فورۋمى كەزىندە سويلەگەن ءسوزىن كەلتىرۋگە بولادى. «مەن بۇل جەردە قازىرگى تەحنولوگيا­لاردىڭ ءبىزدىڭ ماڭىزدى ءۇش دۇنيەمىزدى قالاي وزگەرتەتىندىگى تۋرالى ايتقىم كەلەدى. ءبىرىنشى – ءبىزدىڭ بۇكىل قوعامىمىز بەن مەملەكەتىمىز. ەكىنشى – بيزنەس. ءۇشىن­شى, شاماسى بۇل ەڭ باستىسى بولار, وسى جەردە وتىرعان ءبىزدىڭ ارقايسىمىز, ياع­ني بۇكىل قوعامىمىزدىڭ ءاربىر مۇشەسى. قازىرگى تەحنولوگيالىق وزگەرىستەر وسىنىڭ ۇشەۋىنە دە ۇلكەن اسەر ەتەدى. نە ايتۋعا بولادى؟ ءيا, مۇناي نارى­عىنىڭ داعدارىسقا تاپ بولعاندىعى اقيقات. قۋات ءوندىرۋ مەن كولىك سالاسى – بۇ­لار كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن بارىنەن دە كوپ پايدالاناتىن ەكى سالا. ونىڭ 18 پايىزى ەلەكتر وندىرۋگە, 56 پايىزى كولىك سالاسىنا جۇمسالادى. مىنە, وسى ەكى سالادا دا قازىرگى الەمدە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ءجۇرىپ جاتىر. ءتىپتى, الىس بولاشاق تۋرالى ەمەس, قاسىمىزداعى قىتاي تۋرالى ايتاتىن بولساق, بۇل ەلدە 2016 جىلدىڭ سوڭىنا تامان 70 گۆت قۋات كۇننەن وندىرىلەتىن بولادى. جەل, كۇن, بيوەنەرگەتيكا – وسى­لار بىرلەسە كەلە 230 گۆت قۋات ءوندى­رۋگە قول جەتكىزەدى. بۇعان سۋ ەنەرگەتي­كاسىنان الىناتىن 230 گۆت قۋاتتى قوسىڭىز. سوندا ءبارىن قوسقاندا 560 گۆت. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتا كەتەيىك, بۇل بۇكىل رەسەي فەدەراتسياسىندا وندىرىلەتىن قۋات كولەمىنەن 2,5 ەسە ارتىق. سوعان قاراعاندا, قىتاي بالامالى ەنەرگەتيكانى قۇرۋ جونىندەگى وسىنداي قارقىنمەن تاياۋداعى ۋاقىتتىڭ وزىندە ءداستۇرلى قۋات كوزدەرىن بۇرىنعىعا قاراعاندا 45 پايىزعا از تۇتىناتىن بولادى. قىتايدىڭ الەمدەگى ەڭ ءىرى قۋات تۇتىنۋشىلاردىڭ ءبىرى ەكەندىگىن ەسەپكە الساق, بۇل دەگەنىڭىز ءبىزدىڭ كومىرىمىز بەن كومىرسۋتەگى قورلارىمىز بۇرىنعىدان وسىناشاما از تۇتىنىلادى دەگەن ءسوز. ال ءبىز بولساق, قىتاي رىنوگىن ەسەپكە الا وتىرىپ, كومىرگە بۇرىنعىسىنشا ينۆەس­تيتسيا سالۋدى جالعاستىرىپ كەلەمىز. بىراق, ونىڭ ءداۋىرى ءوتىپ كەتكەندىگىن ەسكەرمەي وتىرمىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كەزىندەگى تاس ءداۋىرى تاستىڭ ءبىتىپ قالۋىنان توقتاعان جوق ەدى. بۇگىنگى مۇناي عاسىرى تۋرالى دا وسىلاي دەۋگە بولادى. ونىڭ اياقتالۋى ەڭ ءارى كەتكەندە ەلەكتركولىكتەر ينفراقۇرىلىمى ابدەن قالىپتاسقانشا, ياعني شامامەن العاندا ەندى ءبىر ون جىلعا عانا سوزىلاتىن بولار. ويتكەنى, مەن Tesla اۆتوكولىگىنە ءبىرىنشى رەت وتىرعان كەزىمدە-اق بولاشاقتىڭ ءبىز ءۇشىن كۇتكەندەگىدەن دە كوپ ەرتە كەلگەندىگىن ۇقتىم. مىرزالار, ءبىز قازىردىڭ وزىندە سول جەردە, ياعني سول بولاشاقتىڭ ىشىندە وتىرمىز». بانكير وسىلاي دەي كەلە, ويىن بىلاي دەپ تۇجىرىمداعان: بۇل ەڭ جامانى عانا ەمەس. تاياۋ ۋاقىتتاردىڭ ىشىندە مۇناي يمپورتتاۋشى ەلدەر ءوز كىرىستەرىنەن مۇلدەم ايىرىلۋى مۇمكىن. ءداستۇرلى شيكىزاتتاردىڭ ورنىنا قۋاتتاردىڭ بالاما كوزدەرى كەلەتىن بولادى. ءسويتىپ, مۇنايعا دەگەن سۇرانىس جوعالادى. قازىرگى قىتايدىڭ جاساپ جاتقان ارەكەتتەرى سونىڭ دالەلى. بۇل, ارينە, قىتاي ءۇشىن جاقسىلىق, ال ءبىز ءۇشىن قايعى. ويتكەنى, حالىقارالىق رىنوكقا ەندى نەنى ساتپاقشىمىز؟ «ءبىز باسەكەدە جەڭىلىس تاپتىق. ءوز ۋا­قىتىندا جاڭا زامان تالابىنا بەيىم­دەلە بىلگەن, ينۆەستيتسيالاردى دۇرىس دۇنيەلەرگە باعىتتاي بىلگەن ەلدەرمەن اراداعى ايىرماشىلىق ەندى الشاقتاي بەرەدى. تاعى ءبىر اعىم – جوعارى جانە تومەنگى بىلىكتى ماماندارعا دەگەن سۇرا­نىستىڭ ارتۋى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە تومەن­گى بىلىكتى, ياعني قاراپايىم كاسىپتىك جۇمىستاردى اتقارۋعا دايىن ەمەس, ال جوعارى بىلىكتى قىزمەت جاساۋ قولىنان كەلمەيتىن ورتاڭقول ادامداردىڭ باسىنا قاۋىپ بۇلتى ۇيىرىلەدى. ولار جۇمىسسىز قالاتىن بولادى», دەدى گەرمان گرەف. گەرمان گرەف وسىلاي دەي كەلە, رەسەي ەكونوميكاسىن جەدەلدەتىپ ءارتاراپ­تان­دىرۋعا, مەملەكەتتىك باسقارۋ اپپاراتىنا, سوتتار مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا رەفورما جۇرگىزۋگە شاقىرعان. سونىمەن قاتار, ءبىلىم جۇيەسىن مۇلدەم وزگەرتۋدى ۇسىنعان. «ءبىلىم بەرۋدىڭ بۇكىل مودەلى (بالالار باقشاسىنان باستاپ جوو-نى قوسا العاندا) وزگەرتىلۋى ءتيىس. ونلاين-ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دە وزگەرتۋ كەرەك. ويتكەنى, ونىڭ ءداستۇرلى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنەن, الىس­تان وقىتقاننان باسقا, ەشبىر ايىر­ماشىلىعى بولماي وتىر», دەيدى بانكير.   وزگەرىستەر ءبارىمىزدى قامتيدى رەسەيدەگى «گايدار وقۋلارى» فورۋمى قاڭتار ايىنىڭ ورتاسىندا بولىپ وتكەن بولاتىن. وسىدان كەيىن شۆەيتساريادا الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى ەكونوميستەرى, ەلدەردىڭ مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارى, بىلىكتى ساراپشىلار مەن عالىمدار, بيزنەس وكىلدەرى جينالىپ, ادامزات الدىنداعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى تالقىلايتىن داۆوس فورۋمى بولىپ ءوتتى. مۇنداعى ايتىلعان نەگىزگى ويلار دا گەرمان گرەفتىڭ قوعامدى كۇتىپ تۇرعان سىن-قاتەرلەر تۋرالى بولجامىمەن ابدەن ۇندەس شىقتى. فورۋمدى ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيانىڭ ادامزاتقا تيگىزەتىن اسەرى جان-جاقتى تالقىلاندى. وسى جونىندە نەگىزگى باياندامانى جاساعان بەلگىلى شۆەيتساريالىق ەكونوميست كلاۋس مارتين شۆاب ادامزاتتىڭ ءتورتىنشى تەحنولوگيالىق رەۆوليۋتسيانىڭ باسپالداعىنا اياق ارت­قاندىعىن مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, وزگەرىستەر اۋقىمى ادامزات ءوز تاريحىندا وسىعان دەيىن باستان كەشكەن وقيعالاردان الدەقايدا اۋقىمدى دا كۇردەلى بولادى. ءدال قازىر ۇلى ءدۇبىر وقيعالاردىڭ قاي قيىردان باستالىپ, قالاي قاراي بەت الاتىندىعىن كەسىپ ايتۋ قيىن. بىراق بۇل وزگەرىستەردىڭ ادامزاتتىڭ بارلىق توپتارىن, ءاربىر ادامدى, كەز كەلگەن ماماندىقتى, قوعامدى, مەملەكەتتىك باسقارۋدى, بيزنەستى, بۇكىل تىرشىلىك پەن تۇرمىستى قامتيتىندىعى جانە بۇل وزگەرىستەردىڭ بۇرىنعىلارعا قاراعاندا الدەقايدا جەدەل جۇرەتىندىگى قازىردىڭ وزىندە باسى اشىق ماسەلە.   تاعدىرشەشتى كەزەڭ مىنە, قۇرمەتتى وقىرمان, ەلباسىنىڭ 5 ينستيتۋتتىق رەفورما بويىنشا «100 ناق­تى قادام» ۇلت جوسپارىنان ەلى­مىزدە نە ءۇشىن ازىرلەنگەندىگىن وسىدان كەيىن ءسىز ءوزىڭىز دە باجايلاپ بايقاعان بولار­سىز. ەلباسى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ ناقتى قولعا الىنعان العاشقى كۇننىڭ وزىندە, ياعني جاڭا جىلدىڭ باسىندا ۇكىمەتكە, باسقا دا بيلىك ورگاندارىنىڭ باسشىلارىنا بۇل رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ ىسىمەن ويناۋعا بولمايتىندىعىن نەلىكتەن قاتاڭ تۇردە قاداپ ايتتى؟ نەگە «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ار­مانعا باستايتىن جول» اتتى ماقالاسىن ەلىمىزدىڭ باستى گازەتتەرىندە قاتار جاريالاپ, حالىققا ءسوز ارنادى. سەبەبى, بۇل رەفورمالار كوپ وتپەي-اق ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ تاعدىرشەشتى ماسەلەسىنە اينالادى. بۇل رەفورمالار ءبىزدىڭ عانا ەمەس, ۇرپاقتارىمىزدىڭ دا تاعدىرىن شەشەتىن بولادى. ەگەر ءبىز رەفورمالار­دى دۇرىس جۇزەگە اسىرا الساق, وندا ءبىز پوستيندۋستريالىق قوعامعا بەت العان ەلدەردىڭ سوڭىنان ىلەسەمىز. ەگەر دۇرىس جۇزەگە اسىرا الماساق, وندا قا­زاققا سان عاسىرلار بويى ۇنەمى سول جاعىنان ءتيىسىپ كەلگەن تاعدىر اتتى تاريحي فەنومەننىڭ شىلاۋىنا ءتۇسىپ, شىلعاۋىنا اينالامىز. ول تاعدىردىڭ قازىرگى اتى – جەڭ ۇشىنان جالعاسقان سىبايلاس جەمقورلىق, بىلىكسىزدىك, تىرشىلىككە قاجەتتى كاسىپتەردى مەڭگەرۋگە دەگەن ەن­جارلىق, مانساپقۇمارلىق, قوعامدىق كەرتارتپالىق, رۋشىلدىق پەن جەرشىلدىك جانە كەزىندە اباي اتامىز ايتىپ كەتكەن باسقا دا جامان قاسيەتتەرىمىز. وسىنداي قاسيەتتەردىڭ ءبىرازى قاراپايىم ادامداردى بىلاي قويىپ, قازىرگى كۇنى ەل تاعدىرىن شەشەتىن جاۋاپتى قىزمەتتەردە وتىرعان كەيبىر ازاماتتاردىڭ بويىندا بار ەكەندىگىنە ءشۇبا كەلتىرمەيمىز. وسىنداي كەمشىلىكتەردىڭ بەلەڭ الۋىنا سەبەپكەر بولاتىن باستى فاكتورلاردىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ەڭبەكتى, جۇمىستىڭ ناتيجەسىن, قىزمەتكەردىڭ بويىنداعى قابىلەتى مەن ءبىلىمىن, ىزدەنىستەرىن باع­لاۋدىڭ قالىپقا تۇسكەن جۇيەسىنىڭ بولماۋى. كەزىندەگى تەڭگەرمەشىلىك زامان دەپ سانالاتىن كەڭەستىك كەزەڭنىڭ وزىندە ەڭبەكتى باعالاۋدىڭ وزىندىك ءبىر ولشەمدەرى بار بولاتىن. كوبىنەسە, ول مورالدىق ىنتالاندىرۋ تۇرىندە بولاتىن. ال قازىرگىدەي نارىق زامانىندا, ونىڭ ۇستىنە ادام رەسۋرستارىن دامىتۋ ءىسى العا قويىلىپ وتىرعان كەزەڭدە ەڭبەكتى باعالاۋ جۇيەسىنسىز, سونىڭ ىشىندە ماتەريالدىق باعالاۋ جۇيەسىنسىز جۇمىس ىستەۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس. ارينە, باسەكەلەستىك ورتادا ەڭبەك ەتەتىن كاسىپكەر ءۇشىن مۇنىڭ قاجەتى بولماۋى مۇمكىن. ويتكەنى, ونىڭ قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگى ءبىرىنشى كەزەكتە شىعاراتىن تاۋارلارىنىڭ نەمەسە كورسەتەتىن قىز­مەتىنىڭ وتىمدىلىگىمەن انىقتالادى. ال مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر, مۇعالىمدەر, دارىگەرلەر جانە كومپانيالار مەن كورپوراتسيالاردا, ءتۇرلى اكتسيونەرلىك قوعامدار اپپاراتتارىندا قىزمەت ىستەيتىندەر ءۇشىن مۇنداي جۇيەنىڭ بولۋى باستى قا­جەتتىلىك. مۇنداي جۇيەنىڭ جوقتىعىنان قىزمەتكەردىڭ كۇندەلىكتى اتقاراتىن قىز­مەتىنىڭ ساپاسى باعالاۋ ولشەمدەرىنە تۇسپەي قالىپ جاتادى. وسىدان بارىپ قىزمەتكەردىڭ بويىندا نەمقۇرايدىلىق پايدا بولادى. ونىڭ بويىنداعى ءبىلىمى مەن بىلىگى, جۇمىس ىستەۋ قابىلەتى بىرتە-بىرتە تەجەلەدى. قىزمەتكەر ىزدەنبەيتىن بولادى. تالانتى بولسا, ول سونەدى. ءبىلىمى بولسا, ول ەسكىرەدى. ال قىزمەتكەر دەگەنىمىز, ول جالعىز ەمەس. ول – ميلليونداردىڭ بىرەۋى عانا. دەمەك, ەلدە وسىنداي جاعداي جاپپاي ەتەك الاتىن بولسا, وندا بۇكىل قوعام تۇنشىعادى. مۇندايدا جوعارىدان قولعا الىنعان رەفورمالاردىڭ ءوزى ەشبىر ناتيجە بەرمەيدى. مىنە, سوندىقتان دا قازىرگى كۇنى الەمدەگى بىلىكتى ساراپشىلار مەن ەكونوميس­تەر, سونىڭ ىشىندە زامان اعىمىن بولجاۋعا بەيىمدەلگەن فۋتۋرولوگتار كۇننەن كۇنگە جاڭا وزگەرىستەرگە قاراي بەت العان قوعامدا وسىعان دەيىنگى بيلىك تۇرلەرىنىڭ, اسىرەسە كورپوراتيۆتىك بيلىك تۇرلەرىنىڭ تىگىنەن (ياعني ۆەرتيكالدى تۇردە) قۇرىلۋىنىڭ ءوزى ىسكە بوگەت بولاتىندىعىن, ەندىگى كەزدە ونىڭ جازىق­تىق (گوريزونتالدى) سيپاتىنىڭ باسىم بولۋى كەرەكتىگىن ايتىپ جاتىر. ياعني الدىمىزداعى زامان كەز كەلگەن ۇجىمنىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ بەلسەندىلىگىن وياتۋدى قاجەت ەتىپ وتىر. وسى رەتتە, ەلىمىزدىڭ تمد مەملەكەت­تەرىنە قاراعاندا (ال تمد اۋماعى دەگەنىمىز جەر شارىنىڭ ۇلكەن ءبىر بولىگى عوي) ازىرگە باستى ءبىر ارتىقشىلىعى مەملەكەت باسشىلىعىنىڭ الدىمىزدا كۇن­نەن-كۇنگە جاقىنداي تۇسكەن جاڭا زامان تالاپتارىنا مەملەكەت پەن قوعامدى دايىنداۋدا وتە بەلسەندى كوزقاراستى ۇستانۋى. ەلباسىنىڭ بەس باعىت بويىنشا قولعا العان 100 قادام رەفورماسى – سونىڭ ايقىن دالەلى. كوپتەگەن ەلدەردىڭ كوزى اشىق زيالى قاۋىم وكىلدەرى ءوز ەلدەرىندە ناق وسىنداي رەفورمالاردىڭ باستالۋىن ارمانداپ وتىر. جوعارىدا ءبىز كەلتىرگەن گەرمان گرەفتىڭ سوزدەرى, داۆوس فورۋىمىنداعى ساراپشىلار پىكىرلەرى سوعان دالەل بولا الادى. ەگەر «ءبىرىنشى بولىپ جۇگىرگەن ءبىرىنشى بولىپ جەتۋگە ءتيىس» دەگەن قاعيدانى ەسكە الساق, قوعامدى كەڭىنەن قامتىعان ۇلكەن رەفورمانى, سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك بيلىك پەن سوت بيلىگى رەفورماسىن, ونەركاسىپتى يندۋستريالان­دىرۋ باعدارلاماسىن وڭىردەگى ەلدەر اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ قولعا الا وتىرىپ, وسىنىڭ وزىنەن ءبىز قازىردىڭ وزىندە ۇتىسقا شىقتىق دەپ ەسەپتەيمىز. ويتكەنى, قازىرگى تاڭدا ۋاقىت فاكتورىنىڭ ماڭىزى وتە زور.   جالعان ءبىلىم جارعا جىعادى حالقىمىز دۇرىس جولعا ءتۇسۋ ءۇشىن بىزگە ەندى ءبىلىم سالاسىنداعى كوزبوياۋشىلىقتان ارىلاتىن ۋاقىت كەلدى. جەكە ادامداردىڭ اقشا تابۋ ماقساتىندا قۇرىپ العان جوو-لارىنىڭ جالعان ديپلومى ەندى ەشبىر قاجەتتىلىككە جارامايتىن بولادى. شەتتەن ينۆەستورلار كەلىپ, قازاقستاندا ءىس باستاعان سايىن جالعان ءبىلىمنىڭ قاناتى قۋسىرىلا تۇسەدى. ماسەلەن, «تەڭىزشەۆرويل» كومپانياسى قازاقستاندىق جوو-لار ىشىنەن كيمەپ, اندا-ساندا كبتۋ تۇلەكتەرىن عانا قىزمەتكە قابىلدايدى ەكەن. سە­بە­بى, ولارداعى وقىتۋ ستاندارتتارى حالىق­­ارالىق دەڭگەيگە سايكەس. باسقا دا شەت­ەلدىكتەرمەن بىرلەسىپ قۇرىلعان كومپانيالارداعى تالاپ تا وسىعان ۇقساس. ارينە, بۇل ءۇشىن جۇمىس بەرۋشىنى سوگىپ قاجەتى جوق. مۇنىڭ ءوزى بىزدەگى وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ شاماسى قانداي دەڭگەيدە ەكەندىگىن بىلدىرەدى. نەلىكتەن مەملەكەت كبتۋ مەن قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىن قوسىپ جاتىر؟! وسى ۇدەرىستى ودان ءارى بەلسەندى ءتۇر­دە تەرەڭدەتۋ قاجەت. ەلباسىنىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاق­ستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى ماقالاسىندا ەلىمىزدە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدىڭ تەگىن بولىپ جاريالانۋىنىڭ ءوزى بەكەر ەمەس. مۇنىڭ سەبەبىن ءبىز ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا تۋىن­داتاتىن سىن-قاتەرلەرگە قارسى مەملەكەتتىڭ جاساپ جاتقان ءبىر امالى دەپ تۇسىنەمىز. ويتكەنى, الدىمىزدا كەلە جاتقان زامانعا جالعان جوعارى ءبىلىم قاجەت ەمەس. ونداي وتىرىك ديپلوم جاستارىمىزدى دالادا قالدىرادى. ءتىپتى, قازىردىڭ وزىندە سولاي بولىپ تا جاتىر. ونىڭ ورنىنا جاستاردىڭ كۇنى ەرتەڭ نانىن تاۋىپ جەيتىندەي قاراپايىم دا بولسىن ءبىر كاسىپتى مەڭگەرىپ شىققانى ءجون. ماسەلەن, اۆتوەلەكتريك دەگەن قارا­پايىم عانا كاسىپ ءتۇرى بار. استانادا وسى ماماندىقتى جاقسى مەڭگەرىپ العان ورىستىڭ جاس جىگىتىنىڭ ءۇيىنىڭ قاقپاسىنا قازاقتىڭ وزدەرىن اجەپتاۋىر قىزمەت اتقارىپ ءجۇرمىن دەپ ەسەپتەيتىن ءبىراز ازاماتتارى, سونىڭ ىشىندە كولىك پەن قۇرىلىس كاسىپورىندارىنىڭ باس ينجەنەرلەرى, جەكە بيزنەسمەندەر مەن كاسىپكەرلەر تاڭ اتپاي بارىپ, ەسىگىن كۇزەتىپ كەزەككە تۇرادى ەكەن. جاڭاعى جىگىت قاقپاسىنان شىعىپ, كەزەككە تۇرعانداردى تىزىمگە تىركەپ, كىمگە ساعات نەشەدە باراتىندىعىن ايتادى. ولاردىڭ ارقايسىسىنان 5 مىڭ تەڭگەدەن جينايدى. بۇل – بارعانى ءۇشىن عانا الاتىن اقشاسى. جوندەگەنى ءۇشىن سويىپ تۇرىپ تاعى الادى. سوندا ويلاي بەرىڭىز, بۇل جەردە كىم باسشى, كىم قوسشى؟ كىمنىڭ سوڭىنان كىم ەرىپ ءجۇر؟ مىنە, قاراپايىم كاسىپتىڭ قادىرى قايدا دەڭىز! قيمىلدا, حالقىم! ارينە, رەفورمالاردىڭ جۇزەگە اسۋى­نا ءبىرىنشى كەزەكتە بيلىك ورگاندارى جاۋاپ بەرەدى. بىراق رەفورمالاردىڭ تاعدىرىن جالعىز بيلىك شەشە المايدى. بۇل رەفورمالاردىڭ جۇزەگە اسۋى بۇكىل حالىقتىڭ بەلسەندىلىگىنە قاتىستى بولىپ وتىر. وسىنى ويلاعاندا, كەشەگى مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ دابىل قاققانىنداي «ويان, قازاق!» دەپ تاعى ءبىر رەت ايقاي سالعىڭ كەلىپ كەتەدى ەكەن. بىراق قازىر ويانۋدىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز. قالاي الىپ قاراعاندا دا, حح عاسىر ۇلى ءدۇبىر وقيعالارىمەن قازاق حالقىن وياتىپ كەتكەن عاسىر بولدى عوي. ال ءححى عاسىرداعى جاڭا وزگەرىستەردىڭ سالماعى ودان دا زور بولماق. سوندىقتان, «قيمىلدا, قازاق!» دەگىمىز كەلەدى. ويتكەنى, ەندى اڭىرىپ وتىرۋدىڭ ءجونى جوق. ءبىز حح عاسىردا مەملەكەتتىڭ جەتەگىمەن ءومىر ءسۇرىپ كەلدىك. ال ءححى عاسىردا مەملەكەت بۇرىنعىداي سەنىڭ ومىرىڭە تىكەلەي ىقپال ەتە المايتىن بولادى. ارينە, ول ءوزىنىڭ نەگىزگى قىزمەتتەرىن ساقتاپ, ءوز ميسسياسىن جۇزەگە اسىرا بەرەدى. بىراق قازىرگى باسەكەلەستىكتىڭ الماعايىپ زامانىندا, جاھاندانۋ ۇدەرىستەرى بارعان سايىن ەتەك الىپ, حالىقتار ميداي ارالاسا باستاعان تۇستا ەندى ءاربىر ادام بالاسى شىن مانىندە ءوز تاعدىرى ءۇشىن ءوزى جاۋاپ بەرمەك. بۇل ماسەلەنىڭ, اسىرەسە, جەكە ادام مەن بيزنەسكە تىكەلەي قاتىسى بار. ءويت­كەنى, مەملەكەت باسقارۋ ءىسىن جەڭىلدەتۋ, مەملەكەتتىك قىزمەت ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ەلەكتروندى ۇكىمەتتىڭ تەحنولوگيالارىن وسى سالاداعى كومپانيال­اردىڭ كومەگىنە سۇيەنە وتىرىپ ەنگىزۋى مۇمكىن, ال قوعام مەن تۇرمىسقا, ءوندى­رىسكە, قىزمەت كورسەتۋگە قاجەتتى باسقا تەحنولوگيالاردىڭ بارلىعىن كومپانيالار مەن جەكە ادامداردىڭ وزدەرى ەنگىزۋى ءتيىس. مەملەكەتتىڭ مىندەتى ادال شەنەۋنىكتەردى تاربيەلەي, ءادىل زاڭدى­لىقتاردى ورناتا, زامانعا ساي سوت پەن بانك جۇيەسىن قۇرا وتىرىپ, وسىعان جاعداي تۋعىزۋ. قالعان ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن قوعامنىڭ بەلسەندىلىگى شەشەدى. سۇڭعات ءƏلىپباي, «ەگەمەن قازاقستان».