وقۋلىق جازۋدا ون ۇستانىمعا سۇيەنەمىن

«ۇستازدىق ەتكەن جالىقپاس, ۇيرەتۋدەن بالاعا» دەپ كەلەتىن حاكىم ابايدىڭ وسى ءسوزى قانشاما ۇرپاقتىڭ ساناسىندا ساقتاۋلى. سول ءسوزدى ۇيرەتكەن دە, جالىقپاي جاتتاتقان دا مۇعالىم دەيتىن ماماندىقتىڭ تۇتقاسىن ۇستاعان تۇلعالار ەمەس پە. جۇرت بالاسىن جاتسىنباي, باۋىرىنا باسىپ باۋلىعان جانداردىڭ ۇلت ۇرپاعى ءۇشىن سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. وسىنداي ساۋاپتى دا جاۋاپتى قىزمەتتىڭ تىزگىنىن ۇستاپ, ەل ەرتەڭىنە ەلەڭدەپ جۇرگەن ۇستازداردىڭ ءبىرى الماتى قالاسى م.بازارباەۆ اتىنداعى № 138 قازاق گيمنازياسى گەوگرافيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى», گەوگرافيادان رەسپۋبليكالىق اتاۋلى مەكتەپ جەتەكشىسى, رەسەي جاراتىلىستانۋ اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ۇلجالعاس ەسنازاروۆامەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. – ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى جەتكەن جەتىستىكتەرىڭىز, ءوزىڭىز تاربيەلەپ جۇرگەن شاكىرت­تەرىڭىزدىڭ ەل دامۋىنا قوسىپ جاتقان ۇلەستەرى جايلى ايت­ساڭىز. – جاس ۇرپاققا ساپالى گەو­گرافيالىق ءبىلىم بەرۋدە جەتكەن جەتىستىكتەرىم ءۇشىن قر ءبى­لىم مينيسترلىگىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن (1991,1992 ج.), «ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى» ءتوس بەلگىسىمەن (1993ج.) ماراپاتتالدىم. گەوگرافيا ما­ماندىعى بويىنشا دوتسەنت, ال پەداگوگيكا ماماندىعى بويىن­شا پروفەسسور عىلىمي اتاعىنىڭ يەگەرىمىن. ال 2014 جىلدىڭ 23-27 مامىر ارالىعىندا شۆەيتساريانىڭ جەنەۆا قالاسىندا وتكەن حΙΙ حا­لىق­ارالىق «ەۋروپالىق ساپا ءۇشىن گران-پري» كونكۋرسىنا قاتىسىپ, «ءبىلىم سالاسىندا ءداستۇردى ساقتاپ, يننوۆاتسيا ەنگىزگەنى ءۇشىن» نوميناتسياسى بويىنشا «ەۋروپالىق ساپا ءۇشىن گران-پري» لاۋرەاتى اتانىپ, التىن مەدالمەن ماراپاتتالدىم. وسى ەڭبەكتەرىم ءۇشىن فران­­­­تسيا­نىڭ استاناسى پار­يج قالاسىنان 2015جىلى فرانتسيا ونەركاسىبىن دا­مىتۋعا قول­عابىس ەتۋشى ۇلتتىق اسسوتسيا­تسياسىنان (SEIN) «ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن» التىن مەدالىمەن ماراپاتتالعانىم تۋرالى قۋا­نىشتى حابار كەلدى. SEIN اسسوتسياتسياسى ال­تىن مەدالى 1801 جىلى ءبى­رىنشى كونسۋلى ناپولەون بوناپارتتىڭ دەكرەتىمەن تاعايىندالعان ەكەن. سول ۋاقىتتان بەرى بۇل مە­­دال­مەن دۇنيەجۇزى ەلدەرى ەكو­نوميكاسىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان جانە عىلىمي زەرتتەۋلەرى جارقىن جەتىستىككە جەتكەن ادامدار ماراپاتتالىپ كەلەدى. SEIN اسسوتسياتسياسى ءبىرىنشى التىن مەدالىمەن جەرورتا تەڭىزى مەن قىزىل تەڭىزدى قوسىپ تۇرعان سۋەتس كانالى قۇرىلىسىن باسقارعان ءارى ارحيتەكتورى فەرديناند دە لەسسەپ (1869ج.) ماراپاتتالعان. ودان كەيىنگى جىلدارى فران­تسيانىڭ سيمۆولى بولعان ەي­فەل مۇناراسىنىڭ اۆتورى ءارى قۇراستىرعان ينجەنەر گۋستاۆو ەيفەل (1886ج.), العاشقى تەلەگرافتى ويلاپ تاپ­قان اعىلشىن ونەرتاپقىشى چارلز ۋيتستوۋن (1873ج.), ءبىرىن­شى كينەماتوگرافيالىق اپپاراتتى جاساعان, اتتارى الەمگە بەلگىلى اعايىندى لۋي جانە اۆگۋست ليۋمەرلەر (1895ج.), تۇڭعىش فوتوسۋرەت جاساۋدى ويلاپ تاپقان نەپسۋ مەن داگەرۋ, قازىرگى ميكروبيولوگيا مەن يممۋنولوگيا نەگىزدەرىن سالعان لۋي پاستەر (1873ج.) جانە باسقا دا كوپتەگەن اتاقتى عالىمدار مەن ونەرتاپقىشتار يەلەنگەن. وسىنداي ماراپاتتى الۋ مەن ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە. ال, شاكىرتتەرىمە كەلەتىن بولسام, ماماندىعى بويىنشا جاقسى ەڭبەك ەتىپ اتى شىق­قان وقۋشىلارىمىزبەن ماقتانامىز, الدىمىزدا وتىر­عان جاس شاكىرت­تەرگە مىسال رەتىندە ايتامىز. مىسالى, 1989 جىلى گەوگرافيا ءپانى بويىنشا وتكەن ءبىرىنشى رەس­پۋبليكالىق وليمپيادادا ەكى وقۋشىم II دارەجەلى ديپلوممەن ماراپاتتالدى. كارمەنوۆا بوتا مەن ونەرباەۆا ساۋلە (قازىر ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءدىڭ دوتسەنتى, 2013 جىلى «جوو ۇزدىك وقىتۋشىسى»). سايىن ارۋجان گەوگرافيا پانىنەن وتكەن ەكىنشى-ءۇشىنشى رەسپۋبليكالىق وليمپيادادا ەكى مارتە I دارەجەلى جۇلدەگەرى بولعاندىقتان, قازۇۋ-ءدىڭ گەوگرافيا فاكۋلتەتىنە كون­كۋرس­تان تىس قابىلدانعان بو­لاتىن. ءبىلىم سالاسىن دامى­تۋداعى قوسقان ۇلەسىم ءۇشىن ەلباسىنىڭ 1998 جىلعى 11 جەلتوقسانداعى جارلىعى بويىنشا «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى» قۇرمەتتى اتاعى بەرىلدى. – وقۋلىق جازۋدىڭ وڭاي ەمەس ەكەنى بەلگىلى, سويتە تۇ­را وسى قيىن ىسكە بەل بۋىپ كەلۋىڭىزگە نە سەبەپ؟ – گەوگرافيادان رەسپۋب­ليكالىق اتاۋلى مەكتەپتىڭ اشىلۋى قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى ەگەمەن ەل بولىپ, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە بولعان تاريحي ۋاقىتقا ساي كەلدى. اتاۋلى مەكتەپ مۇشەلەرى وزدەرىنىڭ شىعار­ماشىلىق جۇمىسىنىڭ باس­تى ماقساتى ەتىپ, قازاقستان گەوگرافياسىن جەكە ءپان رە­تىندە وقىتۋ ماسەلەسىن قويدى. سەبەبى, قازاقستاننىڭ گەوگرافياسى سول ۋاقىتقا دەيىن كسرو گەوگرافياسىنىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە 2 وقۋ جىلىندا بار-جوعى 23 ساعات كولەمىندە وقىتىلىپ كەلگەن ەدى. جەر اۋماعى جاعىنان دۇنيەجۇزىندە 9-ورىندا, جەر قويناۋىنداعى بايلىق قورى جونىنەن 6-ورىندا تۇرعان ەلىمىزدىڭ تابيعاتىنىڭ اسەمدىگىن, قازىناسى مول­دىعىن, جەرىنىڭ كەڭدىگى مەن كوركەمدىگىن, حالقىنىڭ دار­حاندىعىن وقىپ-ءبىلىپ وسكەن ۇرپاق تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بولا­شاعىنا سەنىممەن قاراپ, اتا-بابا ارمانىن جۇزەگە اسىرادى دەپ ويلايمىن. سول سەبەپ­تى قازاقشا وقۋلىقتاردىڭ جا­رىققا شىعۋىنا جانتالاستىم. «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ گەوگرافياسى» كۋرسىنىڭ ءبىرىنشى ءبولىمى «قازاقستاننىڭ فيزيكالىق گەوگرافياسى» ەلىمىزدىڭ تاريحىندا گەوگرافيا ءپانى بويىنشا العاش رەت قازاقشا جازىلعان وقۋلىق. 1991 جىلى قاراشا ايىندا الماتى قالاسى №138 قازاق ورتا مەكتەبىندە وتكەن اتاۋلى مەكتەپتىڭ العاشقى رەسپۋبليكالىق ءما­جىلىسى «قا­زاقستان گەوگرافياسىن وقىتۋ بارىسىندا وقۋشىلارعا ەكو­لوگيالىق ءبىلىم جانە تاربيە بەرۋ» تاقىرىبى بويىنشا ءوتتى. سودان بەرى قازاقستان گەوگرافياسىن جالپى ءبىلىم بەرەتىن ورتا مەكتەپتە العاش رەت جەكە ءپان رەتىندە وقىتۋعا ارنالعان 136 ساعاتتىق باعدارلاما, وقۋلىق جانە وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەن (واك) جاسالدى. ولاي بولسا, وقۋشىلاردىڭ وقۋعا دەگەن ىنتا-ىقىلاسىنىڭ ءتو­مەندەمەۋى, ءپان مۇعالىمىنىڭ ءوز ىسىنە شەبەر بولىپ, نەم­قۇرايدى قاراماۋى, جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ جۇمىسىنىڭ العا باسۋى جاڭا بۋىن وقۋلىقتارىنىڭ ساپاسى مەن مازمۇنىنا تىكەلەي بايلانىستى دەپ ويلايمىن. – ءبىر سۇحباتىڭىزدا «مەن وقۋلىق جازۋ بارىسىندا ون ۇستانىمعا سۇيەنەمىن» دەگەن ەدىڭىز, سولاردى تارقاتا ايتساڭىز. – دوكتورلىق زەرتتەۋ جۇ­مىسىمنىڭ تاقىرىبىن «قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ گەوگرافياسى» كۋرسى بويىنشا جاسالعان وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەننىڭ عىلىمي نەگىزدەرى» دەپ الۋ سەبەبىم ءوزىم جاز­عان وقۋلىق جانە وقۋ-ءادىس­تەمەلىك كەشەندى عىلىمي-تەوريالىق تۇرعىدان تالداۋ. دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزگەندە جالپى وقۋلىققا قويىلاتىن 10 ءتۇرلى ۇستانىمدى انىقتادىم. ولار: ولكەتانۋ, تاريحي, ءتۇ­سى­نىكتى بولۋ, جۇيەلىلىك, كى­رىككەن, اۋماقتىق, عىلىمي, پروبلەمالىق, تيپولوگيالىق جانە كورنەكىلىك باعىتتارى. ۇزاق جىلعى ۇستازدىق ءتاجى­ريبەمدە بايقاعانىم وقۋ­لىقتىڭ ءماتىنى وقۋشىنىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە لايىق ءتۇسى­نىكتى تىلمەن جازىلماسا وقۋشى ول ءماتىندى وقىمايدى. «اپاي, وقىدىم, بىراق تۇسىنبەدىم» دەيدى. كەيدە باق قۇرالدارىنان كىتاپتىڭ ءتىلى اۋىر, وقۋشىلارعا تۇسىنۋگە قيىن دەگەن سوزدەردى ەستىپ جاتامىز. مەنىڭ بايقاعانىم, ەگەر وقۋلىق اۆتورى مەكتەپتە ساباق بەرمەگەن, تەك عىلىمي جۇمىسپەن اينالىسقان عا­لىم بولسا, ول تەك عىلىمي ۇستانىمعا كوبىرەك كوڭىل بولەدى دە, تۇسىنىكتى بولۋ ۇستانىمى از ەسكەرىلەدى. ال اۆتوردىڭ مەكتەپتى ەتەنە بىلەتىن ۇستازدىق تاجىريبەسى بار بولسا, وندا تۇسىنىكتى بولۋ ۇستانىمىن باس­تى نازارعا الادى. – وقۋلىقتارىڭىز قانشا تىلگە اۋدارىلدى؟ جالپى, ەلىمىزدەگى وقۋلىقتاردىڭ ولقىلىقتارى تۋرالى از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. مۇنىڭ سەبەبىن نەدەن ىزدەۋگە بولادى؟ ءوزىڭىز جازعان وقۋلىقتارعا قانداي باعا بەرەسىز؟ – مەنىڭ ويىمشا, مەملەكەت تاراپىنان بولىنگەن قارجى تەك سول ەلدىڭ مەملەكەتتىك تىلىندە جازىلعان وقۋلىقتارعا جۇمسالۋى ءتيىس. مىسالعا فرانتسيادا وقۋلىق جازۋعا تەك فرانتسۋز تىلىندە ويلاپ, جازاتىن ەل ازاماتىنا تاپسىرىس بەرىلەدى. كورشىلەس مەملەكەت رەسەيدى ايتپاعاندا, جاعداي الىستاعى جاپونيا مەن ۇلىبريتانيادا دا سولاي. بۇل ەلدەردىڭ وقۋلىق جازۋ تاجىريبەسى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان. ال ءبىزدىڭ ەلدە وقۋلىق جازۋ ءداستۇرى ەندى قالىپتاسىپ كەلەدى, بار-جوعى 15-20 جىلعا جەتپەيدى. كەمشىلىكتەردىڭ بولۋى دا سودان. كەڭەس وداعى كەزىندە وقۋلىقتار تەك ورىس تىلىندە جازىلىپ, سوسىن 15 وداقتاس رەسپۋبليكاعا اۋدارماسى جىبەرىلەتىن. كەزىندە ورىسشا جازىلعان وقۋلىقتاردا دا قاتەلەر بولعان, بىراق ولار بىزدەر سياقتى ايقايلاماي, سىناق-بايقاۋ جانە ساپالى جۇرگىزىلگەن ساراپتاما ارقىلى قاتەلەرىن تۇزەپ, رەتتەپ وتىردى. كەيبىر وقۋلىقتار 20-30 رەت وڭدەلىپ باسپادان شىققان. مەن ءۇشىن الار ورنى ايرىقشا ىرگەلى جۇمىسىمنىڭ ءبىرى 1999 جىلى باسىلىپ, 2011 جىلى ەكىنشى رەت وڭدەۋدەن وتكەن «تۇركى تىلدەس ەلدەر گەوگرافياسى» وقۋ قۇرالى. اتالعان ەڭبەگىمدى 2013 جىلى ج.بالاساعۇن اتىنداعى قىرعىز ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسور عالىمى ت.كۋلماتوۆ قىرعىز تىلىنە اۋدارىپ, بىشكەك قالاسىنداعى تۇرار باسپاسىنان «تۇرك تيلدۋ ولكولەردۇن گەوگرافياسى» دەگەن اتپەن باسىپ شىعارعان. جانە دە سول وقۋلىق وسى وقۋ ورنىنىڭ گەو­گرافيا جانە ەكولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزىلدى. وقۋلىقتارىمنىڭ ساپاسى قالاي, وقۋشىعا تۇسىنىكتى مە دەگەن سۇراق ءار ۋاقىتتا ەستە تۇرادى. ءوزىم جازعان وقۋ­لىقتارىمدى وسى ۋاقىتقا دەيىن ەڭبەك ەتەتىن م.بازارباەۆ اتىنداعى № 138 قازاق گيم­نازيا­سىندا وقۋشىلارعا ساباق بەرە ءجۇرىپ وڭدەدىم, تولىقتىردىم. – جاقىندا رەسەي استاناسى ماسكەۋ قالاسىندا 28-ءشى حالىقارالىق كىتاپ كورمەسى ءوتتى. اتالمىش كورمەدە ءسىز­دىڭ اۆتورلىعىڭىزداعى «فيزيچەسكايا گەوگرافيا كازاحستانا» وقۋلىعىڭىز «التىن» مەدالمەن ماراپاتتالىپتى, وسى جايعا كەڭىرەك توقتالىپ وتسەڭىز. – رەسەي مەملەكەتى دارىندى وتانداستارىن دارىپتەۋدە ۇيرەنەرلىك كوپتەگەن يگى جۇمىستار جۇرگىزۋدە. ءماس­كەۋ قالاسىنداعى حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرى كورمەسىندە 28-ءشى رەت ءوتىپ وتىرعان حالىقارالىق كىتاپ كورمەسىنىڭ رەسمي اشىلۋى 2015 جىلعى 2 قىركۇيەكتە ءوتىپتى. ونىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ توراعاسى سەرگەي نارىشكين قاتىسىپتى. قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا وسى حالىقارالىق كىتاپ كورمەسىندە «جىل كىتابى» ۇلتتىق كونكۋرسىنىڭ جە­ڭىم­پازى انىقتالىپ, تمد ەلدەرىنەن بارعان «كىتاپ ونەرى» حالىقارالىق كون­كۋرسىنىڭ جەڭىمپازدارى ماراپاتتالدى. 2015 جىل «رەسەيدەگى ادەبيەت جىلى» دەپ جاريالانعاندىقتان, رەسەيلىك اتاقتى جازۋشىلار, اقىندار, ساياساتكەرلەر, رەجيسسەرلار مەن تەلەجۇرگىزۋشىلەر كەلىپ كەزدەسۋلەر وتكىزدى. دۇنيە­جۇزىنىڭ 30 ەلىنەن 300 باس­پا قاتىسىپ, وزدەرى شىعارعان ءارتۇرلى كىتاپتاردى كورمەگە قويعان. حالىقارالىق كىتاپ كورمەسىنىڭ بيىلعى جىلعى قۇرمەتتى قوناقتارى سەربيا, ارمەنيا جانە يران بولدى. مەنىڭ 8-سىنىپقا ارنالعان «فيزيچەسكايا گەوگرافيا كازاح­ستانا» دەگەن وقۋلىعىمدى رەسەي جاراتىلىستانۋ اكادەمياسى وزدەرى وتكىزگەن حالىقارالىق «وتاندىق عىلىمنىڭ التىن قورى» كونكۋرسىنىڭ جەڭىمپازى بولعاندىقتان ۇسىنعان ەكەن. ول حاباردى مۇعالىمدەر كۇ­نى قارساڭىندا اتالمىش اكادەميادان كەلگەن حات ارقىلى ءبىلدىم. ماڭداي تەرمەن جازىلعان جۇمىسىمنىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, حالىقارالىق كىتاپ كورمەسىنىڭ «التىن مەدالىمەن» جانە 28-ءشى حالىقارالىق ماسكەۋ كىتاپ كورمەسىنىڭ ديپلومىمەن ماراپاتتادى, سونىمەن قاتار, وقۋلىعىنىڭ اننوتاتسياسى وسىناۋ كىتاپ كورمەسىنىڭ كاتالوگىنە ەنگەنىن دە ەرەكشە قۋانىشپەن جەتكىزگىم كەلەدى. ەڭبەگىمنىڭ جانعانى وسى بولار.  اڭگىمەلەسكەن راۋان قايدار, «ەگەمەن قازاقستان».