بيلىك جۇيەسىندە ءوز ورنى بار

سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن وتكەن پالاتانىڭ كەشەگى جالپى وتىرىسىنىڭ قاراۋىنا ءتورت ماسەلە شىعارىلدى. كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەردى تالقىلاماس بۇرىن توراعا وسىدان 20 جىل بۇرىن, ياعني 1996 جىلدىڭ 30 قاڭتارىندا ەلباسى ن.نازارباەۆ تۇڭعىش كاسىبي پارلامەنتتىڭ سەسسياسىن اشقاندىعىن ەرەكشە اتادى. وسى ۋاقىت ىشىندە پارلامەنت زاڭ شىعارۋشى جوعارى وكىلدى ورگان رەتىندە تولىق قالىپتاسىپ, مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىندە ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن يەلەندى. پارلامەنتشىلەر ەل تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋ جولىندا وراسان زور جۇمىستار اتقارىپ, پرەزيدەنت رەفورماسىن تابىستى جۇرگىزۋگە بەلسەنە قاتىسىپ كەلەدى, دەدى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى. بۇل رەتتە, ق.توقاەۆ وسى جىلدار كەزەڭىندە ەلىمىزدىڭ بەرىك ۇلتتىق نەگىزى قالانعانىن, سونىمەن قاتار, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ورلەۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ەكى مىڭنان استام زاڭ قابىلدانعانىن العا تارتتى. ءبىز قازاقستان قوعامى ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى تاريحي بەلەس – ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا مەملەكەتىمىزدى نىعايتۋ جولىنداعى جاسامپاز ىستەرگە بارىنشا دەن قويۋىمىز قاجەت. ساپالىق جاعىنان مۇلدەم جاڭا, كۇن سايىن وزگەرىپ وتىرعان ەكونوميكالىق جاعدايدا ەلباسى ۇسىنعان اۋقىمدى جاڭعىرتۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرۋ بۇگىنگى كۇننىڭ اسا ماڭىزدى مىندەتى, دەدى سەنات توراعاسى. بۇدان كەيىن كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەردى قاراعان پالاتا وزدەرى 2014 جىلى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس مۇشەسى لاۋازىمىنا تاعايىنداعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونس­تيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى انار جايىلعانوۆانىڭ وكىلەتتىگىن توقتاتۋ تۋرالى ماسەلەنى شەشىپ الدى. توراعانىڭ سوزىنەن بەلگىلى بولعانداي, انار نۇرالىقىزى «نۇر وتان» ساياسي پارتياسىنىڭ قۇرامىنا كىرۋىنە بايلانىستى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس مۇشەسى رەتىندەگى وكىلەتتىگىن توقتاتۋ تۋرالى ءوتىنىش بەرىپتى. سوندىقتان دا ءتيىستى زاڭعا سايكەس, ونىڭ مۇشەلىك وكىلەتتىگى ساياسي پارتياعا كىرۋى جاعدايىندا توقتاتىلسا, شەشىمدى تاعايىنداعان مەملەكەتتىك ورگان قابىلداۋى قاجەت. ال كونس­تي­تۋتسيالىق كەڭەس توراعاسى يگور روگوۆ ارىپتەستەرىنىڭ بۇل تاڭداۋىنا سىيلاستىقپەن قارايتىندىقتارىن جەتكىزدى. جالپى وتىرىستا دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن چەح رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى تابىس پەن كاپيتالعا سالىناتىن سالىققا قاتىستى قوسارلانعان سالىق سالۋدى بولدىرماۋ جانە سالىق تولەۋدەن جالتارۋعا جول بەرمەۋ تۋرالى كونۆەنتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قاراپ, قابىلدادى. قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ حاتتاما ماقساتىنىڭ ءبىرى سالىقتان جالتارۋدى بولدىرماۋ جانە الدىن الۋ ءۇشىن سالىق سالۋ ماسەلەلەرى بويىنشا اقپارات الماسۋدى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلاتىنىن ايتتى. مينيستر ەكى مەملەكەتتىڭ ءتيىستى ورگاندارى ىنتىماقتاستىق اياسىن كەڭەيتەتىنىنە دە توقتالدى. سونداي-اق, ول قولدانىستاعى كونۆەنتسيا ەكى ەلدەگى اقپاراتتىڭ قۇپيالىلىعىنا بايلانىستى زاڭعا سايكەس, ەكى مەملەكەتتىڭ قۇزىرەتتى ورگاندارى اراسىندا سالىق تولەۋ بويىنشا اقپارات الماسۋعا مۇمكىندىك بەرىلمەيتىنىن جەتكىزدى. ال حاتتاماداعى وزگەرىستەر ارقىلى اقپاراتتىڭ قۇپيالىلىعىنا قا­تىس­تى نورمالاردىڭ بولۋىنا قا­را­ماستان, ۋاعدالاسۋشى مەملە­كەتتەردىڭ اقپارات الماسۋ ءمىن­دەتى كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار, قازاقستان اۋماعىندا تابيعي رەسۋرس­تارعا بارلاۋ جۇرگىزۋدەن الىنا­تىن كىرىستەرگە ايىپپۇلدار مەن بورىشتىق قۇرالدار بويىنشا تۇراقسىزدىق ايىپتارى تەتىكتەرىنە قاتىستى وزگەرىستەر دە ەنگىزىلگەنى بەلگىلى بولدى. جالپى, قازاقستان مەن چەحيا اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى 2014 جىلى 453 ميلليون دوللاردى قۇراسا, سونىڭ ىشىندە ەكسپورت 96 ميلليون, ال يمپورت 357 ميلليون دوللار بولعان ەكەن. جانە دە سەنات «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى (ەنەر­گيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە جاستار كورپۋسىن دامىتۋ باعدارلاماسى ءۇشىن ءبىر دونوردىڭ تراست قورى اكىمشىسى رەتىندە ارەكەت ەتۋشى) اراسىنداعى گرانت تۋرالى كەلىسىمدى (جاستار كورپۋسىن دامىتۋ جوباسى) راتيفيكاتسيا­لاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن دا قولداۋ كەرەك دەپ شەشتى. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسلان ءسارىنجىپوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, كەلىسىمنىڭ بىرنەشە ماقساتتارى بار. بىرىنشىدەن, جاستاردى, اسىرەسە, جۇمىسسىز, تابىسى از, مۇگەدەك, وسال توپتارعا جاتاتىن ساناتتاعى جاس­تاردى قوعام ومىرىنە تارتۋ بولىپ تابىلادى. ەكىنشىدەن, قوعامدىق پايدالى قىزمەت داعدىلارىنا وقى­تۋ باعدارلامالارى ارقىلى ولار­دىڭ ومىرلىك ماڭىزدى داعدى­لارىن دامىتۋ كوزدەلەدى. وسىعان بايلانىستى دۇنيەجۇزىلىك بانك جاستار كورپۋسىن دامىتۋ جوبا­سىن قارجىلاندىرۋعا جاردەم كورسەتۋ ءۇشىن قازاقستانعا وسى كەلى­سىمدە جازىلعان نەمەسە ايتىل­عان تارتىپپەن 21,7 ملن. دوللار ءمول­شەرىندە گرانت بولەدى, دەدى اسلان باكەن ۇلى. ءمينيستردىڭ سوزىنەن ءمالىم بول­عانداي, گرانت تراست قورى­نىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن قارجى­لان­دىرىلىپ, ونى تولىقتىرۋ ءۇشىن ءدۇ­نيەجۇزىلىك تراست قورىنىڭ دونورىنان كەزەڭدەر بويىنشا جارنالار الىنىپ وتىرادى. نە­گى­زىنەن, جاستار كورپۋسىن دا­مى­تۋ ءۇش قۇرامداس بولىكتەن تۇرا­دى. ءبىرىنشى كەزەڭدە 18 جانە 29 جاس ارالىعىنداعى جاستاردىڭ قو­عامدىق پايدالى قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان جوبالارى قارجىلاندىرىلادى. ءار جوبانىڭ ۇزاقتىعى التى ايعا سوزىلادى ءجا­نە قارجىلاندىرۋ سانى بەس ادام­عا دەيىن جەتەدى. ال جوباعا قاتى­سۋ­شىلار اي سايىن الەۋمەتتىك ستيپەنديا الادى. قازىرگى اقشامەن بۇل كورسەتكىش 50-100 مىڭ تەڭگەنىڭ ارالىعىندا. سونىمەن بىرگە, جاس­تار ءۇشىن ءبىر اپتالىق قارجىلىق ساۋات­تىلىق جانە جوبانى باسقارۋ بويىنشا وقىتۋ وتكىزىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. ا.ءسارىنجىپوۆ ول تۋرالى بىلاي دەدى: «تۇتاستاي العاندا, جاستار كورپۋسىن دامىتۋ جوباسىنىڭ ءبى­رىنشى باعىتىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناتيجەسىندە رەسپۋبليكا بويىنشا 1700 جاستار جوباسىن جۇزەگە اسى­رۋ كوزدەلەدى. بۇعان 8,5 مىڭ جاس ازامات تارتىلادى. سونىمەن قاتار, 100-گە جۋىق جاستار ۇيىمى دا وسى جۇمىسقا قاتىسادى». جو­بانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جاس­تار كوپ شوعىرلانعان الماتى, وڭ­تۇس­تىك قازاقستان, قاراعاندى جانە پاۆلودار وبلىستارى تاڭداپ الىنىپتى. سونداي-اق, سەنات كۇن ءتار­تى­بىندەگى سوڭعى ماسەلە – «قازاقستان رەس­پۋبليكاسى مەن ءۇندىستان رەس­پۋب­ليكاسى اراسىنداعى سوتتالعان ادامداردى بەرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيا­لاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن دا قاراپ, قابىلدادى. اتال­عان كەلىسىمگە 2015 جىلعى 8 ءشىل­دەدە استانا قالاسىندا قول قوي­ىلعان. ەكى ەل اراسىنداعى كەلى­سىم سوتتالعان ازاماتتاردى ولار وزدەرى ازاماتتارى بولىپ تابى­لا­تىن مەملەكەتتە جازاسىن وتەۋ­گە بەرۋ مۇمكىندىگىنە بايلانىس­تى ماسەلەلەردى رەتتەپ, سوتتال­عان­داردىڭ وزدەرى ازاماتى بولىپ تابىلاتىن قوعامعا ورالۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. اسقار تۇراپباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».