كوز جانارى – رەنتگەن

حالىق ەمشىسى دينارا ورىنتايقىزى سان ءتۇرلى اۋرۋدى ەمدەيدى 1990 جىل. كەڭەس وداعى سىندى الىپ دەرجاۆا تەڭسەلىپ تۇرعان كەزەڭ. تىرلىكتىڭ ءمانى قاشقان سول توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا مەديتسينادان دا بەرەكە كەتە باستاعان. تۇرىمتاي تۇسىمەن بولىپ كەتكەن سول جىلدارى ءدۇيىم جۇرتتى ەلەڭ ەتكىزىپ, ساۋداكەنت اۋىلىنان ەمشى قىز شىقتى. اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەر ەل اراسىندا جەلدەي ەستى. «نە دەيسىڭ, ساۋداكەنتتەن كوزى «رەنتگەن» قىز شىعىپتى, اۋرۋىڭنىڭ بەلگىسىن بەتىڭە قاراپ-اق ايتىپ بەرەدى ەكەن. كورىپكەلدىگى دە سۇمدىق دەيدى. ءتىپتى, الدىنا كەلگەن ناۋقاستىڭ قانداي پەندە ەكەنىن جازباي بىلەدى...». وسىنداي اڭگىمەلەر اۋدان استى, ودان ءارى وبلىسقا جەتىپ, كەڭ-بايتاق قازاق ەلىن شارلاپ كەتتى. سول جىلى قازاقستاننىڭ تۇك­پىر-تۇكپىرىنەن جانىنا داۋا ىزدەپ كەلگەن ادامداردان قارا جەر قايىسىپ كەتكەندەي بولعانىن ءوزىمىز دە كوردىك. قانداي زامان بولسىن, قازانى وتتان تۇسپەگەن كيەلى مەكەننىڭ تۇرعىندارى جانىنا شيپا ىزدەپ كەلگەن جاندارعا ەمشى ۇيىنەن ورىن تيمەي جاتسا, ءوز شاڭىراقتارىنىڭ تورىنەن ورىن بەرىپ, قوناق ەتىپ كۇتىپ جىبەرەتىن... قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق جانە رۋحاني ەمشىلەرى مەكەمەسىنىڭ تولىق مۇشەسى دينارا ورىنتايقىزىمەن جولىعىپ, دي­دار­لاسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. دينارا جاس كەزىنەن كىسى جاتىرقامايتىن, اشىق مىنەزدى ەدى. قازىر دە سول قالپى. استە بۇل مىنەز اكەسى ورىن­تاي قاريادان دارىسا كەرەك. ول كىسى 80 جاسقا تايانسا دا ءالى تىڭ, اشىق-جارقىن. اۋىلعا عانا ەمەس, اۋدانعا سىيلى قاريا. اناسى جارىقتىقتى كوزىمىز كورگەن جوق, اۋىلداستار ول كىسىنى دە ىرىس قونعان وتباسىنىڭ ۇيىت­قىسى, داستارقانى جينالماعان بەرەكەلى انا ەدى دەپ وتىراتىن. ەمشىمەن اراداعى اڭگىمە كوزىن­دەگى «رەنتگەن» ساۋلەسى جايلى باستالدى. – بۇل اشىلماعان قۇپيا. وسى عۇمىرىمدا كوزىندە رەنتگەن بار جاندى كەزدەستىرگەنىم جوق. ۆ. يليۋشين دەگەن اتاقتى دارىگەر-عالىم وڭ كوزىمدە رەنتگەن ساۋلەسى بار ەكە­نىن انىقتاعان. باسقا عىلىمدار مۇن­داي قۇبىلىستىڭ بۇرىن دا كەزدەسكەنىن ايتقانىمەن, مەنىڭ جانارىمداعى ساۋلەنىڭ قۇپياسىن اشا الار ەمەس. دۇنيەگە كەلگەننەن ءبىر كوزىم قيسىق بولدى. 18 جاسىمدا كوزىمە وتا جاساتتىم. وتا جاساعان دارىگەر وۆسياننيكوۆا: «دينارا, كوزىڭدى تۇزەدىك. الايدا, كوز تۇبىندە كىشكەنتاي لامپا سياقتى بىردەڭە تۇر. نە ەكەنىن بىلمەگەن سوڭ, تيىسپەدىك», – دەدى. الدىما كەلگەن ناۋقاستىڭ ءىش قۇرىلىسىن كورە الامىن. قۇرساعىنا بالا بىتكەن كەلىن­شەكتەردىڭ ىشتەگى شاراناسى ۇل ما, قىز با – بىردەن ايتىپ بەرەمىن. ارينە, ونى جۇكتىلىكتىڭ بەلگىلى ءبىر مەزگىلىنەن سوڭ, مەديتسينالىق «ۋزي» اپپاراتى دا انىقتاي الادى. تەلەەكرانداعى ادامداردىڭ دا ىشكى قۇرىلىسىن كورەمىن. ەلگە بەلگىلى, قادىرلى ازاماتتاردىڭ اۋرۋىن سەزسەم, ورنىمنان تۇرىپ كەتە­تىنىم بار. بارلىق ۋاقىتتا دا كورە الامىن دەپ ايتۋعا بولمايدى. بۇلتتى, جاڭبىرلى كۇندەرى جانە ءتۇن اۋعان سوڭ, ءدالى­رەك ايتقاندا, ساعات تۇنگى 24-تەن شولپان جۇلدىزى شىققانشا كورۋ مۇمكىندىگىم شەكتەلەدى. وسىنداي قۇبىلىستان شىعار كو­زىم اۋىرادى, سوسىن كوزىلدىرىك تاعاتىنىم, – دەدى دينارا. وعان ەمشىلىك قاسيەتتىڭ قالاي قونعانى دا ءبىزدى بەيجاي قالدىرا المادى. دينارانىڭ بۇدان التى-جەتى عاسىر بۇرىن ءومىر cۇرگەن, اتى اڭىزعا اينالعان كورىپكەل, ءتاۋىپ, نازارى مەن نازى قالت كەتپەيتىن وق­شى بابانىڭ ۇرپاعى ەكەنىن ەسكە ال­ساق, ۇرپاقتان-ۇرپاققا اۋى­­سىپ, دي­ناراعا قونعانىن اڭعا­راسىڭ. شيرەك عاسىر بويى ەلدى ەمدەپ كەلە جاتقان ەمشىنىڭ وسى جولعا كەلۋى دە وڭاي بولعان جوق. جامبىل مەديتسينالىق كوللەدجىنىڭ ستۋ­دەنتى بولىپ جۇرگەن 18 جاسىندا ەكى اياقتان قالىپ, توسەك تارتىپ قالادى. سودان ەكى جىل جاتتى. قارعا ادىم اتتاپ باسۋ مۇڭ بولعان شاقتا ول تەك قانا قۇدىرەتى كۇشتى ءبىر اللاعا جالبارىنۋمەن بولدى. توبەسىنەن قاراپ تۇراتىن بەيمالىم ءبىر كۇش مۇنى ورنىنان تۇرعىزاتىنداي, ەكى اياعىن نىق باسىپ ءجۇرىپ كەتەتىندەي الداعى كۇندەرگە دەگەن سەنىمىن جوعالت­پادى. بارماعان جەر, باسپاعان تاۋ, قارالماعان دارىگەر قالمادى. ەل ءىشى عوي. قامقور اتا-انا تاراز قالاسىندا بەكتۇر دەگەن ەمشى بار ەكەن دە­گەندى ەستىپ, سول كىسىگە الىپ بارىپتى. Cو­دان ەمشى مۇنى 9 كۇن بويى ەمدەپ, اياعىنا تۇر­عىزادى. بۇل – 1989 جىل ەدى. بويىندا ەمشىلىك قاسيەت بار ەكە­نىن دە بەكتۇردان ەستىگەن. ول بۇعان «اتاقتى ەمشى بولاسىڭ» دەپتى. – جاراتقان يەم ەكى جىل بويى سال قىلىپ, جانىمدى قينا­عانى­مەن بارماقتاي باق تا سىيلاپتى. ول – ادامداردى ەمدەپ, جاندارىنا شۋاق شاشۋ. ناۋقاسى مەڭدەپ, جۇدەپ-جاداپ, ءۇمىت ساۋلەسى وشكەلى تۇرعان جانداردىڭ اۋرۋىنان ايىعىپ, ءجۇزىن قۋانىش كەرنەگەنىن كورگەندە جانىم جادىراپ سالا بەرەدى. مىنا جارىق دۇنيەدە ادامدارعا باقىت سىيلاعاننان ارتىق نە بار؟ – دەپ قوس جانارىن جۇزىمە قاداي ءتۇستى. ەمشى قارىنداستىڭ رەنتگەن-جانارى مەنىڭ دە ىشكى قۇرىلى­سىمدى كورىپ وتىر-اۋ دەپ ويلاپ, ابدىراپ قالدىم. جوق, مەن اۋرۋ مەڭدەپ, ەمدەلۋگە كەلگەن جوقپىن. جۋر­ناليستىك قىزمەت بابىمەن ءجۇرمىن, سون­دىقتان كەز كەلگەن جاننىڭ جان دۇنيەسىنە ۇڭىلە بەرمەس, دەيدى ءبىر ويىم. دينارا مەنىڭ ويىمدى وقىپ قويعان سياقتى. ءبىر قىرىنداپ وتىرىپ, اڭگىمەسىن ءارى قاراي جالعاپ كەتتى. وتىزىنشى جىلدارى عۇمىر كەشكەن اجەسى دە باقسى بولىپتى. باقسىلار وتپەن ەمدەيدى. اجەسى دە ءسويتىپ ەمدەپ, تالاي ادامدى اجالدان اراشالاپتى. ەمشىلىكتى العاش باستاعاندا بۇل دا بويىنداعى بيوتوكپەن ەمدەگەن. جىلدار وتە كەلە وعان شوپپەن, ماسساجبەن ەمدەۋ قوسىلعان. 1993 جىلى تاراز قالاسىنداعى ابدىقادىر مەدرەسەسىنىڭ ەكى جىلدىق كۋرسىن بىتىرەدى. ودان ءارى بۇقارا مەن سامارقاندتا ءدارىس الىپ, تاراز قالاسىنا قايتا ورالادى. سودان بەرى دۇعامەن دە ەمدەۋ­دى قولعا الىپتى. «ادام بولعان سوڭ, جاقسىسى دا, جامانى دا كەزدەسەدى. قىزعانشاقتىق, ىشتارلىق قاتىگەزدىككە ۇلاسىپ, كەيبىرەۋلەر دۋا جاسايدى. دۋانى شەشىپ بەرۋدىڭ ساۋابى ۇلكەن دەيدى. ءسويتىپ تە ءجۇرمىن. قاسيەتتى قۇران كىتابىنىڭ ايات-cۇرەلەرىن قولدانىپ, سىرقاتتارعا دەم دە سالامىن», – دەدى ول. دينارانىڭ ەمدەۋ ءتاسىلى ءداستۇرلى مەديتسينادان الشاق ەمەس. تامىردى ۇستاپ, ناۋقاستىڭ دياگنوزىن دالمە-ءدال, سول ساتتە قويادى. اۋرۋدىڭ بەتىن قۇرانمەن قايتارادى, ءشوپ قولدانادى. «عا­سىر دەرتى» اتانعان قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنان باستاپ, ىشكى مۇشەلەردىڭ بارلىق اۋرۋلارىن, جۇيكە جۇيە­لەرى, بۋىن سىرقاتتارىن, ايەلدەر اۋرۋلارى مەن بەدەۋلىكتى, باسقا دا اۋرۋدىڭ تالاي ءتۇرىن ەمدەي بەرەتىن ەمشىنىڭ ەمدەمەيتىن اۋرۋ تۇرلەرى دە بار. اللەرگيا مەن پسي­حيكالىق جانە جۇقپالى اۋرۋلاردى قارامايدى. «ناق­تى ايتقاندا, ونداي اۋرۋلارعا شامام كەلمەيدى. ونداي ناۋقاسپەن اۋىراتىندارمەن قارىم-قاتىناستا بولۋدىڭ ءوزى قاۋىپتى عوي», – دەيدى دينارا. – كوزىڭىز رەنتگەن, ءوزىڭىز ەم­شىسىز, تاعى قانداي قاسيەتىڭىز بار دەپ سۇراق قويعالى وتىرعا­نىڭىزدى سەزىپ وتىرمىن. مۇنى كورىپكەلدىك قاسيەت دەپ ويلاماي-اق قويىڭىز. بۇل جۋرناليستەردىڭ قوياتىن ءداستۇرلى cۇراعى. Cون­دىقتان بۇل سۇراقتى سىزگە قوي­دىرماي, ءوزىم-اق ايتايىن. ءتىل-كوز تيگەن ادامدى دا قارايمىن. الايدا, قۇمالاق سالمايمىن. كورىپكەلدىك قاسيەت اجەمدە دە بولعان. ول كىسى الاساپىران زاماندا ءومىر ءسۇردى عوي. الدا نە بو­لا­تىنىن كۇنى بۇرىن سەزىپ وتىرادى ەكەن. ال مەن كورىپكەلدىك قاسيەتىمدى وزىمە, جاقىندارىما عانا قولدانامىن. تۇنىمەن دۇعا وقىپ شىعامىن. وندايدا الدە ءبىر تىلسىم كۇشكە ەنىپ, ءوزىمدى ۇمى­تىپ كەتەتىنىم بار. قۇدايدىڭ قۇدىرەتى عوي, ءتۇس پەن ءوڭنىڭ اراسىندا بىرەۋ كەلىپ, الدا نە بولاتىنىن ەسكەرتىپ كەتەدى. مىنا ءبىر جاعداي ەسىمنەن شىقپايدى. انا جىلى اۋىلدا تۇراتىن ءىنىمنىڭ كەلىنشەگى كەلدى. اياعى اۋىر ەكەن. مەن ونىڭ قىز تاباتىنىن ايتتىم. بىراق, شاقالاقتىڭ كەمتار بولىپ تۋاتىنىن ەسكەرتتىم. ايتقانداي-اق, بوسانعان كەزدە نەرەستەنىڭ ۇرشىعى شىعىپ كەتىپتى. مەديتسينادا بۇل اۋرۋدى «ديسپلازيا» دەپ اتايدى, – دەدى. سۋ جاعاسىنا بارسا نەمە­سە سۋ تولى ۆاننا جانىندا تۇرسا, جانىنداعى ادامنىڭ تاعدىر-تالايىن, ونىڭ وتكەن ومىرىندەگى ىستەگەن جاقسىلىعى مەن جامان­دىعىن بىردەن بىلەدى ەكەن. سون­دىق­تان قانشا سۋ ماڭىنا جاقىن­داعىسى كەلمەگەنىمەن تىرشىلىك نارىنەن قالاي قاشىپ قۇتىلسىن. ايتەۋىر, پەندەنىڭ جاماندىعىن كورمەسەم دەيدى, ال كورىپ جاتسا ءجۇ­رەگى اۋىراتىنى بار. دينارانىڭ پىكىرىنشە, ەمشىنىڭ بويىندا ءۇش قاسيەت بولعانى ءجون. اتاپ ايتقاندا, ءدىندى دە, مەديتسينانى دا, حالىقتىق ءداستۇردى دە ۇشتاستىرۋ كەرەك. دىننەن حابارى جوق ەمشى ەمشى ەمەس. ءبىر اۋىز قۇران سۇرەسىن بىلمەيتىن ەمشىدەن نە قايىر. بەت-اۋزىنا وپا جاعىپ بويانىپ-سىلانىپ, اشىق-شاشىق جۇرەتىندەردى قالاي ەمشى دەرسىڭ. قوعامدا حالىق ەمشىلەرىنە دەگەن كوزقاراستىڭ وزگەرىپ, جاعىم­سىز پىكىر قالىپتاسۋىنا وسىنداي جالعان ءتاۋىپ, بالگەر, كورىپ­كەلدەر اسەر ەتەدى. ەم جاساردا ارۋاق­قا ەمەس, اللاعا سىيىنۋ كەرەك. مەديتسينادان بارلىق ەم­شى حاباردار بولۋى ءتيىس. ءوزى اكۋشەر-فەلدشەر ماماندىعىن العاندىقتان سوقىرىشەك, سارىاۋرۋ سىندى سىرقاتتاردى دا ەمدەي بەرەدى ەكەن. «ءداستۇرلى مەديتسينا مەن حالىقتىق مەديتسينا ءبىر قۇستىڭ قوس قاناتىنداي ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ وتىرعانى ءجون», – دەيدى دينارا. ەمشىنىڭ اۋىلداعى كورشىسى ءمادينا 14 جاسىنان قاتەرلى ىسىك اۋرۋىمەن اۋىرىپتى. دينارانىڭ ەمىنەن كەيىن ول قۇلان-تازا ايىعىپ كەتەدى. بۇل ەمشىلىك قاسيەت قونعان 1990 جىل ەدى. بۇرىنعى سەمەي وبلىسى, ماقانشى اۋدانىنان كەلگەن 8 جاستاعى بالا ءومىر ەسىگىن اشقاننان زاعيپ بولىپتى. ءبىراز ەم قابىلداعان سوڭ: «دينارا اپا, مەن ءسىزدى كورىپ وتىرمىن» دەپتى. اقساۋلەگە قويىلعان دياگنوز «جاتىردىڭ قاتەرلى ىسىگى» بولاتىن. ەمشىنىڭ قابىلداۋىندا ەكى-ءۇش رەت بولعان سوڭ, «ۋزي» اپپاراتىنا ءتۇسىپ, جازىلعانىنا كوز جەتكىزىپتى. تاراز قالاسىنا كەل­گەلى بەرى دە جۇزدەگەن ناۋقاستى اۋرۋى­نان ايىقتىردى. اسىرەسە, جازىلمايتىن اۋرۋعا ۇشىراعان جۋالىدا تۇراتىن انانىڭ العىسى شەكسىز. دينارانىڭ تىلەك كىتابىندا مۇنداي ريزاشىلىق سەزىمىن ءبىلدىرىپ, العىسىن جاۋ­دىرعان تىلەك­تەر لەگى جەتىپ-ارتىلادى. ولار­دىڭ اراسىندا وڭ-سولىن ەندى تانىعان بالادان باستاپ, جاسى كەلگەن قاريالارعا دەيىن بار. قا­زاقستاننىڭ ءار قيىرىنان شىبىن جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ كەلىپ, قۇلان-تازا ايىعىپ كەتكەن ادامداردىڭ العىسى مەن اق­پەيىلىنىڭ ارقاسى دا شىعار, حالىق ەمشىسىنىڭ شيرەك عاسىر بويى ەلدى ەمدەپ جۇرگەنى. امانگەلدى ءابىل, جۋرناليست. تاراز.