بۇگىنگى ءداۋىر دالدىكتى, ناقتى قادامدى, ءسوز ەمەس, رەتتى ءىستى تالاپ ەتەدى. مۇنىڭ ءبارى پرەزيدەنتتىڭ سوڭعى جولداۋىندا, حالىق جاقسى قابىلداعان, الداعى اسقاق ارمانعا, ونىڭ ناتيجەسى ەل ىرگەسىن بەكىتۋگە نەگىزدەلگەن زەردەلى ماقالاسىندا كورىنىس تاپتى. اسىرەسە, جولداۋداعى ءار ازاماتتىڭ ەل دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسۋ جونىندەگى وي-بايلامدارى جۇرت كوڭىلىنەن شىعۋدا. بۇل ءىستىڭ اتقارىلۋى ۇلكەن-كىشى دەمەي, وتانىمىزدىڭ ءاربىر تۇرعىنىنا ورتاق ماقسات-مىندەت ەكەنى بەلگىلى. ەلىمىزدىڭ كيەلى شاڭىراعىنىڭ شاراسىن كەڭەيتۋگە كىم دە بولسا ءوز ۇلەسىن قوسىپ جاتسا, ونى قولداپ وزگەگە تانىستىرۋ ەل گازەتىنىڭ باستى پارىزى دەپ بىلەمىز. ۇزاق جىل ءبىلىم سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ زەينەتكە شىققاننان كەيىن دە ۇلت ۇرپاعىنىڭ ىشىندەگى تالانتتاردى تاۋىپ, باۋلۋ ءىسىن ءبىر ءسات تە ەستەن شىعارماي «ينتەللەكتۋال-2050» حالىقارالىق قورىن قۇرىپ, سول بويىنشا جۇمىس اتقارىپ جاتقان ءدىلداش بيتۋوۆانى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– قىرىق بەس جىلدان اسا ۋاقىتىمدى ءبىلىم سالاسىنا جۇمسادىم. ەڭبەگىم ەلەنىپ ومىراۋىما «قۇرمەت» وردەنىن تاقتىم. زەينەتكە شىققاندا ورنىما التى جىل باۋلىعان ورىنباسارىمدى وتىرعىزىپ كەتتىم. وسىنشا كەزەڭىم ۇلت ۇرپاعىنا ارنالعاندىقتان ۇيدە قام-قارەكەتسىز وتىرۋدى ءجون كورمەي ەلباسىنىڭ ينتەللەكتۋالدى ۇلت يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ارنايى قور قۇردىم. اتى ۇلكەن بولعانمەن جارعىلىق كاپيتالى قازىرشە شامالى. ينتەللەكتۋالدى ۇلتتى ءبىز قالاي قالىپتاستىرامىز دەسەك, تاۋەلسىز ەلدىڭ ۇل-قىزىن الدىمەن وتانسۇيگىشتىككە, ودان كەيىن ءبىلىمى مىقتى, بىلىگى زور, اقىل-پاراساتى مول ازامات رەتىندە تاربيەلەسەك, ول ەرتەڭ پرەزيدەنت ايتقان ينتەللەكتۋالدى ۇلتتىڭ بەلدى وكىلى بولىپ شىعادى. كەيبىر ازاماتتار زەينەتكەرلەر وتباسىندا وتىرا بەرمەي مە دەگەن پيعىلدارىن ايتىپ قالادى. بىراق بويىندا قايراتى بار كەزدە ەلگە قىزمەت ەتكەننەن ارتىق قانداي باقىت بولادى. مەنى ەلباسىنىڭ سوڭعى جولداۋى ءتىپتى قاناتتاندىردى. سەبەبى, ەل دامۋىنا داعدارىس كەزىندە ءار قازاقستاندىقتىڭ ۇلەس قوسۋى جونىندەگى ايتقان ءسوزى وي-ساناما سەرپىلىس اكەلدى. اسىرەسە, ەل جاستارىنا ارناپ «ءبىلىمدى, ەڭبەكقور, باستاماشىل, بەلسەندى بولۋعا قازىردەن باستاپ داعدىلانىڭدار. جۇمىس پەن سۇرانىس بار وڭىرگە باتىل بارىڭدار. شەبەرلىكتىڭ شىڭىنا جەتە بىلسەڭدەر ماماندىقتىڭ ءبارى جاقسى. قازىر تەحنيكالىق ماماندىقتاردىڭ, عىلىم مەن يننوۆاتسيانىڭ كۇنى تۋعان زامان», دەگەن ءسوزى تەك جاستارعا عانا ەمەس, ۇلكەندەرگە دە وي سالدى. مەن رەسپۋبليكالىق «دارىن» عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنا باسشىلىق جاساعان جىلدارى الەمنىڭ 80 مەملەكەتىندە بولىپ, سونىڭ ىشىندە 25 ەلمەن ارنايى باعدارلامالار بويىنشا جۇمىس جاساعان ەدىم. مەملەكەت باسشىسى قازىر تورتكىل دۇنيەنى تۇگەل شارلاپ ءجۇر. بۇل ەل وركەندەۋىن قالاي دا جەدەلدەتۋ قاجەتتىگىنەن تۋعان ساپارلار دەپ ويلايمىن. ەلباسى قويعان مىندەتتەردى ورىنداۋ جولىندا مەكتەپ وقۋشىلارىنا ارنالعان «باستاۋ», «زەردە» كونكۋرستارىن ۇيىمداستىردىق. دۇنيەجۇزىندە ءبىلىم سالاسىنا بىردەن-ءبىر قارجى ءبولىپ وتىرعان مەملەكەت رەتىندە الەمدىك دەڭگەيدە وتەتىن حالىقارالىق وليمپيادالاردى قازاقستاندا دا ءوتكىزسەك دەگەن نيەتپەن ماتەماتيكا, فيزيكا, ينفورماتيكا پاندەرى بويىنشا حالىقارالىق وليمپيادا وتكىزۋ جونىندە ءتيىستى الەمدىك حالىقارالىق ۇيىمدارعا ۇسىنىسىمىزدى بەرگەن ەدىك. ول حالىقارالىق قوعامداستىقتان قولداۋ تاپتى. 2010 جىلى ماتەماتيكا ءپانى بويىنشا 51-ءشى حالىقارالىق وليمپيادا استانا قالاسىندا ءوتتى. وعان تورتكىل دۇنيەنىڭ جۇزگە تارتا ەلىنەن دارىندى وقۋشىلار قاتىستى. ءبىزدىڭ باپتاپ قوسقان تالانتتارىمىز ماتەماتيكا پانىنەن سينگاپۋر, گونكونگ, قىتاي, جاپونيا ەلدەرىنەن كەيىنگى 5-ءشى ورىندى يەلەنىپ, وتانىمىزدىڭ مەرەيىن ءوسىردى. بۇدان كەيىن فيزيكا مەن ينفورماتيكادان وسىنداي ءبىلىم سايىسى بولدى. مەن مۇنداي ىستەردىڭ ءبارىن ەلباسىنىڭ ءيميدجىن كوتەرۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرىپ كەلە جاتىرمىن.
– ءتىلداش رىسقۇلبەكقىزى, بۇل قوردىڭ باستى ماقساتى تۋرالى تاراتىپ ايتا كەتسەڭىز؟
– قازاق حالقى قاشان دا تالانتتارعا كەندە بوعان ەمەس. ۇلتىمىزدىڭ ارداقتىلارى قىران بۇركىتتى بالاپان كەزىنەن باۋلىعان. مەن دە وسى نيەتتى العا وزدىرىپ, ەل ىشىندەگى ويى وزىق وقۋشىلاردى ءوز وتانىمىزدا, شەتەلدە وتەتىن وليمپيادالارعا اپارۋدى نيەت ەتتىم. سەبەبى, وقۋشىلاردى دەمالىس كەزىندە اتا-انالار شەتەلدەرگە جىبەرىپ جاتادى. مەن سونداي ازاماتتارمەن تىلدەسە كەلىپ, سول بالالاردى دەمالتا وتىرىپ, ءبىلىم سايىسىنا قاتىسۋى كەرەكتىگىن ايتتىم. مۇنى اتا-انالار تۇسىنىستىكپەن قابىلدادى. ءسويتىپ, 2-10 سىنىپ وقۋشىلارى اراسىندا بولاشاقتا ۇلت ەليتاسى بولاتىن جاس زياتكەر بالالاردى ايقىنداپ, ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ سايىستارىنا قاتىستىرا باستادىم. وسى ارادا مىنا ءبىر نارسەنى ەرەكشە ايتقىم كەلەدى. وليمپيادا جۇزدەن جۇيرىكتەردىڭ باق سىنايتىن جەرى. مەن سول ءبىلىم سايىسىنا تەك تالانتتاردى عانا اپارۋدى نيەت ەتتىم. اقشانى العا وزدىرمادىم. اقشاعا سەنگەن جەردە ءبىلىم بولمايدى. قازىردىڭ وزىندە 300-دەن اسا تالاپتى بالانى فرانتسيادا, ۆەنگريادا, شۆەيتساريادا, بولگاريادا, رەسەيدە, ت.ب. جەرلەردە وتكەن وليمپيادالارعا قاتىستىردىم. كوبى جۇلدەگەر اتانىپ وتىر. ءبىر عانا مىسال, پاريج قالاسىنداعى وليمپيادا لۋي-گراند ليتسەيىندە ءوتتى. ونىڭ نەگىزىن ليۋدوۆيك XIV قالاعان ەكەن. سول ءبىلىم ورداسىندا كەزىندە ۆيكتور گيۋگو, جان-باتيست مولەر, جورج پومپيدۋ, جاك شيراك, جوعارى الگەبرانىڭ نەگىزىن قالاعان اتاقتى ماتەماتيك ەۆاريست گالۋا وقىعان. سول ءبىلىم سايىسىندا حالىقارالىق «كەنگۋرۋ» اسسوتسياتسياسىنىڭ قۇرمەتتى پرەزيدەنتى اندرە دەلەديك قاتىسىپ, ءوزى جۇرگىزدى. ءبىلىم سايىسىنا قاتىسقان ءبىزدىڭ بالالاردى قازىلار القاسى جوعارى باعالادى. سول سەكىلدى بۋداپەشت قالاسىنداعى ELTE ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن وليمپياداعا قاتىسقان قازاقستاندىقتاردى ۆەنگريانىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى بەرتالان فاركاش ارنايى قۇتتىقتاپ, ەسكەرتكىش مەدال تاپسىردى. اركەز شەتەلدەردەگى ءبىلىم سايىسىنا بارعان وقۋشىلاردى سول ەلدىڭ تاريحي ورىندارىمەن تانىستىرۋدى ءبىرىنشى كەزەككە قويامىن. ماسەلەن, سول ۆەنگرياعا بارعان كەزدە قىپشاقتار ورتالىعىندا بولىپ, قازاق ەلىمەن سول جۇرتتىڭ اراسىنداعى ءبىر بايلانىستىڭ بار ەكەنىن اڭعارتتىم. بۋداپەشتتە ماتەماتيكا مۋزەيى بار. جالپى, مۋزەي جاساۋدىڭ ادەمى ۇلگىسى سول دەر ەدىم. وندا كوز تارتار جارقىل-جۇرقىل دۇنيەلەر ەمەس, ماتەماتيكالىق فورمالار, قاعازدان جاسالعان الۋان ءتۇرلى دۇنيەلەر مولىنان. وقۋشىلار وسىنى كورگەندە مۇراعات قالىپتاستىرۋدىڭ ادەمى ۇلگىسىن ۇققانداي بولدى. ماسەلەن, فرانتسياعا بارعان ءار ساپارىمىزدا وقۋشىلار ەليسەي الاڭىنا بارىپ, اتاقتى مۇناراعا شىعىپ كونە قالانىڭ ءتورتبۇرىشىن تۇگەل كوردى. سوڭعى 2 جىلداعى كوكتەمگى وقۋشىلار دەمالىسىندا پاريجدە وتكەن وليمپياداعا قاتىسۋمەن قاتار, 22 ناۋرىزدى اتاقتى مۇنارانىڭ ۇشار باسىندا قارسى الۋدى ادەتكە اينالدىردىق. بۇل سول مەملەكەتتە تۇرىپ جاتقان وزگە ۇلتتاردىڭ نازارىن اۋدارۋمەن قاتار, ءبىزدىڭ وقۋشىلار ءوز ۇلتىنىڭ ءداستۇرىن كورسەتۋ ارقىلى وزگەلەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتتى. سونداي ءبىر جۇزدەسۋدە فرانتسۋزدار: «بۇلار جاي بالالار ەمەس, التىن بالالار ەكەن عوي» دەگەنى ەستە.
ال سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا بولعان وليمپيادادا اتاقتى ماتەماتيك, اكادەميك م.باشماكوۆ ۇلگىسىن وقۋشىلارعا تانىستىردىق. ول ءوزىنىڭ اكادەمياسىن 4 بولمەلى پاتەرىندە قۇرعان ەكەن. رەسەي مەملەكەتتىك سىيلىعىن العاندا تيگەن اقشاعا ماتەماتيكانىڭ كەشەندى وقۋلىعىن شىعارىپتى. سونىڭ تۇساۋكەسەرىن ەرميتاجدىڭ جوعارى باعالاناتىن 12-ءشى زالىندا وتكىزدى. ءبىزدىڭ ۇلدارىمىز بەن قىزدارىمىز سول كورمەگە قويىلعان كىتاپتاردىڭ ارقايسىسى تۋرالى اكادەميكتەن سۇراعاندا, ول كىسى: «بىلىمگە قىزىققان بۇل قانداي جاقسى بالالار!» دەپ ارنايى قابىلداۋ جاسادى. ول – ماتەماتيكا عىلىمىن كوركەم ادەبيەتپەن ۇشتاستىرىپ, سول كوركەم ادەبيەتتى سۋرەتپەن بەرۋ ءتاسىلىن قالىپتاستىرعان عالىم. ءبىز سول اتاقتى قالاعا ساپارىمىزدى الدىمەن جامبىل بابامىزدىڭ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويۋدان باستايمىز. ودان كەيىن قالانىڭ كورنەكى جەرلەرىن ارالايمىز. ونداعى ماقسات, وقۋشىلاردىڭ ەسىندە وسىنداي يگىلىكتى ىستەر قالۋى ءتيىس. ادام جاس كەزىندە كورگەنىن ۇلكەيگەندە ۇمىتپايدى.
– مۇنداي يگىلىكتى ىستەردى ۇيىمداستىرۋعا قول ۇشىن بەرىپ جاتقاندار بار ما؟
– مەنىڭ نەگىزگى دەمەۋشىلەرىم دە, قولداۋشىلارىم دا اتا-انالار دەر ەدىم. جەكە ادامدار دا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى. سونداي ءبىر ازاماتشا ءومىر بويى ءبىلىم سالاسىندا قىزمەت ەتكەن, قازىر زەينەتتە بولسا دا تالانتتى بالالاردى ءوز كۇشىمەن دايىنداپ جۇرگەن ايتكۇل ساۋلەباەۆا دەر ەدىم. وزگە دە قولداۋشىلارىمىز از ەمەس. قوردىڭ جۇمىسىن ءۇش-اق ادام اتقارىپ ءجۇرمىز. قارجى جوق دەمەي, تالپىنساڭ, ۇمتىلساڭ, حالىقپەن جۇمىس ىستەسەڭ ءبارى دە بولادى ەكەن. اسىرەسە, مەكتەپ مۇعالىمدەرىمەن پىكىرلەسۋ بارىسىندا سىنىبىنداعى دارىندى وقۋشى تۋرالى جان-جاقتى حاباردار بولعان سوڭ, ونى ءبىلىم سايىستارىنا تارتۋعا تالپىنساڭ ءىسىڭ ىلگەرى باسپاي قويمايدى. مەن ءبىر عانا مىسالدى ايتايىن. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان 9-شى سىنىپ وقۋشىسى ءاليدار ءومىرالين بولگاريادا وتكەن ءبىلىم سايىسىندا ۇلى كۇيشى نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ كۇيلەرىن ورىنداپ, گران-پريگە يە بولدى. ءبىزدىڭ تالانتتى وقۋشىنى باعالاعان بولگاريالىق قازىلار القاسى ءاليداردى ماسكەۋدە ءوتكەن پ.چايكوۆسكي اتىنداعى حالىقارالىق كونكۋرسقا شاقىرعان ەدى. قارجىنىڭ بولماعاندىعىنان بارا الماي قالدى. قازاق حالقى قاشاندا بالاسىن وقىتۋدى ءبىرىنشى كەزەككە قويعان عوي. الەۋمەتتانۋشىلاردىڭ زەرتتەۋىنە قاراعاندا ۇلتىمىزدىڭ جاس ۇلانىنىڭ 80 پايىزى جوعارى ءبىلىم الۋعا تالپىنادى ەكەن. ەندەشە, ءبىز سول جاستى قارعادايىنان ءوز ەلىمىزدە ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتىپ, الەمدە ءوتىپ جاتقان ءبىلىم سايىستارىنا قاتىستىرىپ, بارعان مەملەكەتتەرىنىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتىپ, جاقسىسىنان ءنار العىزىپ قالىپتاستىرا بىلسەك, ۇتىلماسىمىز انىق. قازاقتىڭ تالانتتى بالالارى قاي كەزدە دە توپ جارىپ شىققان عوي. كەيدە ءبىز سولاردى دەر كەزىندە تانىتىپ, ناسيحاتتاي الماي ءجۇرمىز. ولاردى كەيىنگى تولقىنعا ۇلگى ەتىپ كورسەتسەك, كەيىنگىلەر, دانا اباي ايتقانداي, «بولماسا دا ۇقساپ باعۋعا» تىرىسارى ءسوزسىز عوي. بۇرىن جۇزدەن جۇيرىك, مىڭنان تۇلپارلاردى تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ بولاشاعى دەپ تانىستىراتىنبىز. ولار «دارىن» ورتالىعىنىڭ ماقتانىشى سانالاتىن. مەن ءار باسقوسۋلار كەزىندە سونداي دۇلدۇلدەرى ونەگە تۇتىپ قاتىستىرۋدى ۇردىسكە اينالدىرعانىم بار. ايتالىق, تورتكىل دۇنيەنىڭ وقىمىستىلارىن تاڭعالدىرىپ, وليمپيادالاردا توپ جارعان قۋات ەسەنوۆ, ءادىل ءجۇگىرالين, تيمۋر جيەنتاەۆ, ءداۋلەت اسقاروۆ ەل ماقتانىشىنا اينالعان. قازىر ولار ءوز وتانىنىڭ ابىروي-بەدەلىن اسىرۋ ءۇشىن ءبىلىم-بىلىكتەرىمەن ۇلەس قوسىپ كەلەدى. جاقىندا, قىسقى كانيكۋل كەزىندە 2-10 سىنىپ وقۋشىلارى اراسىندا «قازاق ارتەگى» دەپ اتالا باستاعان بۋرابايداعى «بالداۋرەن» كەشەنىندە شەبەرلىك سىنىبىن وتكىزدىك. سول شەبەرلىك سىنىبىنا قاتىسقان بولگاريا عىلىم اكادەمياسىنىڭ ماتەماتيكا جانە ينفورماتيكا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى البەنا ۆاسيلەۆا قاتىسىپ, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءبىلىم سالاسىنا جاساپ وتىرعان قامقورلىعىنا ريزالىعىن ءبىلدىردى. «دۇنيەجۇزىنىڭ بىردە-ءبىر ەلىندە ءدال سىزدەردەي بىلىمگە كوڭىل ءبولىپ وتىرعان جوق. مۇنداي جاعدايدا ءۇش بىرلىك جۇمىس جاساۋى كەرەك. ول ۋنيۆەرسيتەت وقۋشىسى ءوزىنىڭ بولاشاق ستۋدەنتىن مەكتەپتەن تاڭداپ الۋدى جولعا قويۋى ءتيىس. ەكىنشى, مەكتەپ وقۋشىسى ءوزىنىڭ بولاشاقتا يگەرەتىن ماماندىعىن ۇستازدارىمەن كەڭەسە وتىرىپ ايقىنداۋى كەرەك. بۇل جۇمىستا مۇعالىمنىڭ اتقارار ءرولى ەرەكشە. ونداي مۇعالىم بۇكىل سانالى ءومىرىن وقۋشىعا ارناۋى ءتيىس. ءۇشىنشىسى, اتا-انا بالاسىنىڭ كەلەشەگىنە ءبىر ءسات تە نەمقۇرايدىلىقپەن قاراۋعا قۇقىعى جوق. قولىڭنان ءبىر شىققان قۇستى قايتا ۇستاي المايسىڭ. بالا دا سول سەكىلدى» دەگەن ويىن ورتاعا سالدى.
– ەلباسىنىڭ ەلگە ادال قىزمەت ەتۋ جونىندەگى ايتقانىن ورىنداپ, جاس ۇرپاققا جاناشىر بولىپ كەلەسىز. ءسىز باۋلىپ جۇلدە العان وقۋشىلاردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا قابىلدانۋ جاعى قالاي؟
– ءبىز شەتەلدەگى وليمپيادالارعا وقۋشىلاردى اپارۋمەن قاتار, ءوز ەلىمىزدەگى جاقسى ىستەرگە دە اتسالىسىپ كەلە جاتىرمىز. سونىڭ ءبىر دالەلى, «ينتەللەكتۋال-2050» حالىقارالىق قورى ءار جىل سايىن تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى مەرەكەسى اياسىندا «بولاشاق الەم مەتاللۋرگتەرى» ماتەماتيكا ءپانىنەن 11 سىنىپ وقۋشىلارى اراسىندا, ءبىر كەزدەرى د.قوناەۆ, ءوزگە دە قازاقتىڭ ايتۋلىلارى ءبىلىم العان ماسكەۋ بولات ءجانە بالقىتۋ ۇلتتىق عىلىمي-زەرتتەۋ تەحنولوگيا ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارى دايىنداعان ەسەپتەر نەگىزىندە وليمپيادا وتكىزۋدى جولعا قويدىق. ول وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى م.تاسوۆا اتىنداعى ءۇش تىلدە وقىتاتىن مامانداندىرىلعان دارىندى بالالارعا ارنالعان №12 مەكتەپ-ينتەرناتىندا ءوتىپ كەلەدى. بۇل ءبىلىم سايىسىنىڭ ماقساتى – ەڭبەك جولىن مەتاللۋرگتان باستاعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءومىرىن ونەگە ەتە وتىرىپ, ەڭبەك پەن ءبىلىمدى ۇشتاستىرساڭ ارمان بيىگىنە كوتەرىلەسىڭ دەگەن ۇعىمدى ۇلت ۇرپاعىنىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ. ەندى سۇراققا بەرەر جاۋابىم, ءبىزدىڭ جۇلدەگەرلەرگە ءوز وتانىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى ەمەس, رەسەيدىڭ ءىرگەلى ءبىلىم مەكەمەلەرى, ياعني ۋنيۆەرسيتەتتەرى, ناقتىلاي تۇسسەم, جاڭا ايتقان ماسكەۋ بولات جانە بالقىتۋ ۋنيۆەرسيتەتى جوعارى ءبىلىم بەرۋدە. گرانت يەگەرلەرى قاتارىندا اعزام قۇدايبەرگەن – مەتاللۋرگ ماماندىعىن, بايانسۇلۋ ورازباي – تەحنيكا مەن تەحنولوگيا, نۇرقوجا اديقان – ەنەرگەتيكا, تەمىرلان تولەۋبەك – فيزيكا, تيمۋر نارزۋللاەۆ – تاۋ-كەن ىسىندە جوعارى ءبىلىم الىپ جاتىر. بۇلاردان وزگەلەر دە بارشىلىق. ال ءوز ەلىمىزدەگى زاڭنىڭ تالابىنا قاراي, ارنايى تىزبەدەن وتپەگەن وليمپيادا جۇلدەگەرلەرى ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستكە كىرمەسە, جوعارى وقۋ ورىندارىنا قابىلدانا قويمايدى. ارينە, زاڭنىڭ تالابىن ورىنداۋعا ءتيىستىمىز. دەگەنمەن, ناعىز تالانتتاردى وزگە مەملەكەتتەردىڭ وقۋ ورىندارى ءبىلىمىنە قاراپ قابىلداپ جاتقاندا, ءبىزدىڭ ءبىلىم وردالارىنىڭ زاڭدىق كۇشى بار قۇجاتتى سىلتاۋ ەتۋى كەيدە كوڭىلگە قونبايتىن سەكىلدى. بۇل ارادا جەتپەي جاتقان ءبىر-اق ماسەلە بار. ول مەملەكەتىمىزدەگى رەكتورلاردىڭ ۇلتتىق كادرلاردى دايارلاۋ ىسىنە كوپ ءمان بەرە بەرمەيتىنى. بولماسا, قازىرگى وقۋ ورنى باسشىلارىنىڭ قولىندا ءبىراز مۇمكىندىك بار. وزدەرىنىڭ گرانتتارىن دا تاعايىنداي الادى. ەگەر سونداي ەرلىككە بارىپ جاتسا, ەلدىڭ بولاشاعى سانالاتىن جاستارعا جول اشار ەدى. ءبىر مىسال كەلتىرە كەتەيىن, ۆەنگريادا بىزدەگىدەي ءبىرىنشى, ەكىنشى, ءۇشىنشى ورىن عانا ەمەس, ءبىلىم سايىسىندا ونعا دەيىن ورىن العانداردى ارنايى مامانداردىڭ ءاڭگىمەلەسە وتىرىپ سىناق الۋ ءتاسىلىمەن قابىلدايتىن ۇلگىسى بار. ءبىز كەيدە مەملەكەتتىك گرانتتى, زاڭنىڭ تارماقتارىن العا تارتىپ, دارىندى جاستى شەتتەتىپ كەلە جاتقانىمىزدى باسا ايتقىم كەلەدى. قالاي دەسەك تە, ىشكى ەسەپپەن ەمەس, ناعىز تالانتتار تاعدىرىن ۇبت-عا تەلي بەرمەي, جەڭىلدىك جاساۋدى قاراستىرۋىمىز كەرەك سەكىلدى. وتاندىق جانە الەمدىك ءبىلىم سايىستارىنا قاتىسىپ, اق ادال قازىلار باعالاعان دارىندى جاستى بەتتەن قاقپاي جوعارى وقۋ ورىندارىنا قابىلداساق, ەلباسىنىڭ ۇلت جوسپارى, «5 ينستيتۋتتىق رەفورما», «100 ناقتى قادام» مۇلتىكسىز ورىندالادى.
ونى اتقاراتىن كادر دەسەك, مىقتى مامان تالانتتى ۇرپاقتان شىعادى. مەن پرەزيدەنتتىڭ وسى ۇلى يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋ نيەتىمەن وسىنداي جۇمىستار اتقارىپ كەلە جاتىرمىن. الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ ابىروي-بەدەلىن كوتەرەتىن ەكسپو-2017 كورمەسىنە پاتريوت وقۋشىلاردى ۇيىمداستىرىپ, ولاردىڭ وليمپيادالار مەن عىلىمي جوبالارداعى جەتىستىكتەرىن, وزدەرى ويلاپ تاپقان جاڭالىقتاردى ءبىر پاۆيلونعا جيناقتاپ, وزدەرىن ۆولونتيور رەتىندە قاتىستىرۋ نيەتىندەمىن. سونىمەن قاتار, ەلباسىنىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى جوباسىندا «جاسامپاز قازاقستاندىق پاتريوتيزم», «ماڭگىلىك ەل پاتريوتتىق اكتىسى» تۋرالى ەرەكشە اتاپ ءوتكەن يدەياسى نەگىزىندە جاستارعا پاتريوتتىق رۋح بەرۋ ماقساتىندا «ەلجاندىلار اكادەمياسىن» ۇيىمداستىرۋ نيەتىن قولعا الدىم. بۇل مەملەكەتىمىزدەگى مەكتەپتەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, وقۋشىلاردى باستاۋىش سىنىپتان باۋلىپ پاتريوتتىق سەزىمدى بويلارىنا ءسىڭىرىپ, ەلىنە ادال قىزمەت ەتۋدى كوڭىلدەرىنە ۇيالاتۋ بولىپ تابىلادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».
بۇگىنگى ءداۋىر دالدىكتى, ناقتى قادامدى, ءسوز ەمەس, رەتتى ءىستى تالاپ ەتەدى. مۇنىڭ ءبارى پرەزيدەنتتىڭ سوڭعى جولداۋىندا, حالىق جاقسى قابىلداعان, الداعى اسقاق ارمانعا, ونىڭ ناتيجەسى ەل ىرگەسىن بەكىتۋگە نەگىزدەلگەن زەردەلى ماقالاسىندا كورىنىس تاپتى. اسىرەسە, جولداۋداعى ءار ازاماتتىڭ ەل دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسۋ جونىندەگى وي-بايلامدارى جۇرت كوڭىلىنەن شىعۋدا. بۇل ءىستىڭ اتقارىلۋى ۇلكەن-كىشى دەمەي, وتانىمىزدىڭ ءاربىر تۇرعىنىنا ورتاق ماقسات-مىندەت ەكەنى بەلگىلى. ەلىمىزدىڭ كيەلى شاڭىراعىنىڭ شاراسىن كەڭەيتۋگە كىم دە بولسا ءوز ۇلەسىن قوسىپ جاتسا, ونى قولداپ وزگەگە تانىستىرۋ ەل گازەتىنىڭ باستى پارىزى دەپ بىلەمىز. ۇزاق جىل ءبىلىم سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ زەينەتكە شىققاننان كەيىن دە ۇلت ۇرپاعىنىڭ ىشىندەگى تالانتتاردى تاۋىپ, باۋلۋ ءىسىن ءبىر ءسات تە ەستەن شىعارماي «ينتەللەكتۋال-2050» حالىقارالىق قورىن قۇرىپ, سول بويىنشا جۇمىس اتقارىپ جاتقان ءدىلداش بيتۋوۆانى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– قىرىق بەس جىلدان اسا ۋاقىتىمدى ءبىلىم سالاسىنا جۇمسادىم. ەڭبەگىم ەلەنىپ ومىراۋىما «قۇرمەت» وردەنىن تاقتىم. زەينەتكە شىققاندا ورنىما التى جىل باۋلىعان ورىنباسارىمدى وتىرعىزىپ كەتتىم. وسىنشا كەزەڭىم ۇلت ۇرپاعىنا ارنالعاندىقتان ۇيدە قام-قارەكەتسىز وتىرۋدى ءجون كورمەي ەلباسىنىڭ ينتەللەكتۋالدى ۇلت يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ارنايى قور قۇردىم. اتى ۇلكەن بولعانمەن جارعىلىق كاپيتالى قازىرشە شامالى. ينتەللەكتۋالدى ۇلتتى ءبىز قالاي قالىپتاستىرامىز دەسەك, تاۋەلسىز ەلدىڭ ۇل-قىزىن الدىمەن وتانسۇيگىشتىككە, ودان كەيىن ءبىلىمى مىقتى, بىلىگى زور, اقىل-پاراساتى مول ازامات رەتىندە تاربيەلەسەك, ول ەرتەڭ پرەزيدەنت ايتقان ينتەللەكتۋالدى ۇلتتىڭ بەلدى وكىلى بولىپ شىعادى. كەيبىر ازاماتتار زەينەتكەرلەر وتباسىندا وتىرا بەرمەي مە دەگەن پيعىلدارىن ايتىپ قالادى. بىراق بويىندا قايراتى بار كەزدە ەلگە قىزمەت ەتكەننەن ارتىق قانداي باقىت بولادى. مەنى ەلباسىنىڭ سوڭعى جولداۋى ءتىپتى قاناتتاندىردى. سەبەبى, ەل دامۋىنا داعدارىس كەزىندە ءار قازاقستاندىقتىڭ ۇلەس قوسۋى جونىندەگى ايتقان ءسوزى وي-ساناما سەرپىلىس اكەلدى. اسىرەسە, ەل جاستارىنا ارناپ «ءبىلىمدى, ەڭبەكقور, باستاماشىل, بەلسەندى بولۋعا قازىردەن باستاپ داعدىلانىڭدار. جۇمىس پەن سۇرانىس بار وڭىرگە باتىل بارىڭدار. شەبەرلىكتىڭ شىڭىنا جەتە بىلسەڭدەر ماماندىقتىڭ ءبارى جاقسى. قازىر تەحنيكالىق ماماندىقتاردىڭ, عىلىم مەن يننوۆاتسيانىڭ كۇنى تۋعان زامان», دەگەن ءسوزى تەك جاستارعا عانا ەمەس, ۇلكەندەرگە دە وي سالدى. مەن رەسپۋبليكالىق «دارىن» عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنا باسشىلىق جاساعان جىلدارى الەمنىڭ 80 مەملەكەتىندە بولىپ, سونىڭ ىشىندە 25 ەلمەن ارنايى باعدارلامالار بويىنشا جۇمىس جاساعان ەدىم. مەملەكەت باسشىسى قازىر تورتكىل دۇنيەنى تۇگەل شارلاپ ءجۇر. بۇل ەل وركەندەۋىن قالاي دا جەدەلدەتۋ قاجەتتىگىنەن تۋعان ساپارلار دەپ ويلايمىن. ەلباسى قويعان مىندەتتەردى ورىنداۋ جولىندا مەكتەپ وقۋشىلارىنا ارنالعان «باستاۋ», «زەردە» كونكۋرستارىن ۇيىمداستىردىق. دۇنيەجۇزىندە ءبىلىم سالاسىنا بىردەن-ءبىر قارجى ءبولىپ وتىرعان مەملەكەت رەتىندە الەمدىك دەڭگەيدە وتەتىن حالىقارالىق وليمپيادالاردى قازاقستاندا دا ءوتكىزسەك دەگەن نيەتپەن ماتەماتيكا, فيزيكا, ينفورماتيكا پاندەرى بويىنشا حالىقارالىق وليمپيادا وتكىزۋ جونىندە ءتيىستى الەمدىك حالىقارالىق ۇيىمدارعا ۇسىنىسىمىزدى بەرگەن ەدىك. ول حالىقارالىق قوعامداستىقتان قولداۋ تاپتى. 2010 جىلى ماتەماتيكا ءپانى بويىنشا 51-ءشى حالىقارالىق وليمپيادا استانا قالاسىندا ءوتتى. وعان تورتكىل دۇنيەنىڭ جۇزگە تارتا ەلىنەن دارىندى وقۋشىلار قاتىستى. ءبىزدىڭ باپتاپ قوسقان تالانتتارىمىز ماتەماتيكا پانىنەن سينگاپۋر, گونكونگ, قىتاي, جاپونيا ەلدەرىنەن كەيىنگى 5-ءشى ورىندى يەلەنىپ, وتانىمىزدىڭ مەرەيىن ءوسىردى. بۇدان كەيىن فيزيكا مەن ينفورماتيكادان وسىنداي ءبىلىم سايىسى بولدى. مەن مۇنداي ىستەردىڭ ءبارىن ەلباسىنىڭ ءيميدجىن كوتەرۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرىپ كەلە جاتىرمىن.
– ءتىلداش رىسقۇلبەكقىزى, بۇل قوردىڭ باستى ماقساتى تۋرالى تاراتىپ ايتا كەتسەڭىز؟
– قازاق حالقى قاشان دا تالانتتارعا كەندە بوعان ەمەس. ۇلتىمىزدىڭ ارداقتىلارى قىران بۇركىتتى بالاپان كەزىنەن باۋلىعان. مەن دە وسى نيەتتى العا وزدىرىپ, ەل ىشىندەگى ويى وزىق وقۋشىلاردى ءوز وتانىمىزدا, شەتەلدە وتەتىن وليمپيادالارعا اپارۋدى نيەت ەتتىم. سەبەبى, وقۋشىلاردى دەمالىس كەزىندە اتا-انالار شەتەلدەرگە جىبەرىپ جاتادى. مەن سونداي ازاماتتارمەن تىلدەسە كەلىپ, سول بالالاردى دەمالتا وتىرىپ, ءبىلىم سايىسىنا قاتىسۋى كەرەكتىگىن ايتتىم. مۇنى اتا-انالار تۇسىنىستىكپەن قابىلدادى. ءسويتىپ, 2-10 سىنىپ وقۋشىلارى اراسىندا بولاشاقتا ۇلت ەليتاسى بولاتىن جاس زياتكەر بالالاردى ايقىنداپ, ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ سايىستارىنا قاتىستىرا باستادىم. وسى ارادا مىنا ءبىر نارسەنى ەرەكشە ايتقىم كەلەدى. وليمپيادا جۇزدەن جۇيرىكتەردىڭ باق سىنايتىن جەرى. مەن سول ءبىلىم سايىسىنا تەك تالانتتاردى عانا اپارۋدى نيەت ەتتىم. اقشانى العا وزدىرمادىم. اقشاعا سەنگەن جەردە ءبىلىم بولمايدى. قازىردىڭ وزىندە 300-دەن اسا تالاپتى بالانى فرانتسيادا, ۆەنگريادا, شۆەيتساريادا, بولگاريادا, رەسەيدە, ت.ب. جەرلەردە وتكەن وليمپيادالارعا قاتىستىردىم. كوبى جۇلدەگەر اتانىپ وتىر. ءبىر عانا مىسال, پاريج قالاسىنداعى وليمپيادا لۋي-گراند ليتسەيىندە ءوتتى. ونىڭ نەگىزىن ليۋدوۆيك XIV قالاعان ەكەن. سول ءبىلىم ورداسىندا كەزىندە ۆيكتور گيۋگو, جان-باتيست مولەر, جورج پومپيدۋ, جاك شيراك, جوعارى الگەبرانىڭ نەگىزىن قالاعان اتاقتى ماتەماتيك ەۆاريست گالۋا وقىعان. سول ءبىلىم سايىسىندا حالىقارالىق «كەنگۋرۋ» اسسوتسياتسياسىنىڭ قۇرمەتتى پرەزيدەنتى اندرە دەلەديك قاتىسىپ, ءوزى جۇرگىزدى. ءبىلىم سايىسىنا قاتىسقان ءبىزدىڭ بالالاردى قازىلار القاسى جوعارى باعالادى. سول سەكىلدى بۋداپەشت قالاسىنداعى ELTE ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن وليمپياداعا قاتىسقان قازاقستاندىقتاردى ۆەنگريانىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى بەرتالان فاركاش ارنايى قۇتتىقتاپ, ەسكەرتكىش مەدال تاپسىردى. اركەز شەتەلدەردەگى ءبىلىم سايىسىنا بارعان وقۋشىلاردى سول ەلدىڭ تاريحي ورىندارىمەن تانىستىرۋدى ءبىرىنشى كەزەككە قويامىن. ماسەلەن, سول ۆەنگرياعا بارعان كەزدە قىپشاقتار ورتالىعىندا بولىپ, قازاق ەلىمەن سول جۇرتتىڭ اراسىنداعى ءبىر بايلانىستىڭ بار ەكەنىن اڭعارتتىم. بۋداپەشتتە ماتەماتيكا مۋزەيى بار. جالپى, مۋزەي جاساۋدىڭ ادەمى ۇلگىسى سول دەر ەدىم. وندا كوز تارتار جارقىل-جۇرقىل دۇنيەلەر ەمەس, ماتەماتيكالىق فورمالار, قاعازدان جاسالعان الۋان ءتۇرلى دۇنيەلەر مولىنان. وقۋشىلار وسىنى كورگەندە مۇراعات قالىپتاستىرۋدىڭ ادەمى ۇلگىسىن ۇققانداي بولدى. ماسەلەن, فرانتسياعا بارعان ءار ساپارىمىزدا وقۋشىلار ەليسەي الاڭىنا بارىپ, اتاقتى مۇناراعا شىعىپ كونە قالانىڭ ءتورتبۇرىشىن تۇگەل كوردى. سوڭعى 2 جىلداعى كوكتەمگى وقۋشىلار دەمالىسىندا پاريجدە وتكەن وليمپياداعا قاتىسۋمەن قاتار, 22 ناۋرىزدى اتاقتى مۇنارانىڭ ۇشار باسىندا قارسى الۋدى ادەتكە اينالدىردىق. بۇل سول مەملەكەتتە تۇرىپ جاتقان وزگە ۇلتتاردىڭ نازارىن اۋدارۋمەن قاتار, ءبىزدىڭ وقۋشىلار ءوز ۇلتىنىڭ ءداستۇرىن كورسەتۋ ارقىلى وزگەلەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتتى. سونداي ءبىر جۇزدەسۋدە فرانتسۋزدار: «بۇلار جاي بالالار ەمەس, التىن بالالار ەكەن عوي» دەگەنى ەستە.
ال سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا بولعان وليمپيادادا اتاقتى ماتەماتيك, اكادەميك م.باشماكوۆ ۇلگىسىن وقۋشىلارعا تانىستىردىق. ول ءوزىنىڭ اكادەمياسىن 4 بولمەلى پاتەرىندە قۇرعان ەكەن. رەسەي مەملەكەتتىك سىيلىعىن العاندا تيگەن اقشاعا ماتەماتيكانىڭ كەشەندى وقۋلىعىن شىعارىپتى. سونىڭ تۇساۋكەسەرىن ەرميتاجدىڭ جوعارى باعالاناتىن 12-ءشى زالىندا وتكىزدى. ءبىزدىڭ ۇلدارىمىز بەن قىزدارىمىز سول كورمەگە قويىلعان كىتاپتاردىڭ ارقايسىسى تۋرالى اكادەميكتەن سۇراعاندا, ول كىسى: «بىلىمگە قىزىققان بۇل قانداي جاقسى بالالار!» دەپ ارنايى قابىلداۋ جاسادى. ول – ماتەماتيكا عىلىمىن كوركەم ادەبيەتپەن ۇشتاستىرىپ, سول كوركەم ادەبيەتتى سۋرەتپەن بەرۋ ءتاسىلىن قالىپتاستىرعان عالىم. ءبىز سول اتاقتى قالاعا ساپارىمىزدى الدىمەن جامبىل بابامىزدىڭ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويۋدان باستايمىز. ودان كەيىن قالانىڭ كورنەكى جەرلەرىن ارالايمىز. ونداعى ماقسات, وقۋشىلاردىڭ ەسىندە وسىنداي يگىلىكتى ىستەر قالۋى ءتيىس. ادام جاس كەزىندە كورگەنىن ۇلكەيگەندە ۇمىتپايدى.
– مۇنداي يگىلىكتى ىستەردى ۇيىمداستىرۋعا قول ۇشىن بەرىپ جاتقاندار بار ما؟
– مەنىڭ نەگىزگى دەمەۋشىلەرىم دە, قولداۋشىلارىم دا اتا-انالار دەر ەدىم. جەكە ادامدار دا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى. سونداي ءبىر ازاماتشا ءومىر بويى ءبىلىم سالاسىندا قىزمەت ەتكەن, قازىر زەينەتتە بولسا دا تالانتتى بالالاردى ءوز كۇشىمەن دايىنداپ جۇرگەن ايتكۇل ساۋلەباەۆا دەر ەدىم. وزگە دە قولداۋشىلارىمىز از ەمەس. قوردىڭ جۇمىسىن ءۇش-اق ادام اتقارىپ ءجۇرمىز. قارجى جوق دەمەي, تالپىنساڭ, ۇمتىلساڭ, حالىقپەن جۇمىس ىستەسەڭ ءبارى دە بولادى ەكەن. اسىرەسە, مەكتەپ مۇعالىمدەرىمەن پىكىرلەسۋ بارىسىندا سىنىبىنداعى دارىندى وقۋشى تۋرالى جان-جاقتى حاباردار بولعان سوڭ, ونى ءبىلىم سايىستارىنا تارتۋعا تالپىنساڭ ءىسىڭ ىلگەرى باسپاي قويمايدى. مەن ءبىر عانا مىسالدى ايتايىن. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان 9-شى سىنىپ وقۋشىسى ءاليدار ءومىرالين بولگاريادا وتكەن ءبىلىم سايىسىندا ۇلى كۇيشى نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ كۇيلەرىن ورىنداپ, گران-پريگە يە بولدى. ءبىزدىڭ تالانتتى وقۋشىنى باعالاعان بولگاريالىق قازىلار القاسى ءاليداردى ماسكەۋدە ءوتكەن پ.چايكوۆسكي اتىنداعى حالىقارالىق كونكۋرسقا شاقىرعان ەدى. قارجىنىڭ بولماعاندىعىنان بارا الماي قالدى. قازاق حالقى قاشاندا بالاسىن وقىتۋدى ءبىرىنشى كەزەككە قويعان عوي. الەۋمەتتانۋشىلاردىڭ زەرتتەۋىنە قاراعاندا ۇلتىمىزدىڭ جاس ۇلانىنىڭ 80 پايىزى جوعارى ءبىلىم الۋعا تالپىنادى ەكەن. ەندەشە, ءبىز سول جاستى قارعادايىنان ءوز ەلىمىزدە ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتىپ, الەمدە ءوتىپ جاتقان ءبىلىم سايىستارىنا قاتىستىرىپ, بارعان مەملەكەتتەرىنىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتىپ, جاقسىسىنان ءنار العىزىپ قالىپتاستىرا بىلسەك, ۇتىلماسىمىز انىق. قازاقتىڭ تالانتتى بالالارى قاي كەزدە دە توپ جارىپ شىققان عوي. كەيدە ءبىز سولاردى دەر كەزىندە تانىتىپ, ناسيحاتتاي الماي ءجۇرمىز. ولاردى كەيىنگى تولقىنعا ۇلگى ەتىپ كورسەتسەك, كەيىنگىلەر, دانا اباي ايتقانداي, «بولماسا دا ۇقساپ باعۋعا» تىرىسارى ءسوزسىز عوي. بۇرىن جۇزدەن جۇيرىك, مىڭنان تۇلپارلاردى تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ بولاشاعى دەپ تانىستىراتىنبىز. ولار «دارىن» ورتالىعىنىڭ ماقتانىشى سانالاتىن. مەن ءار باسقوسۋلار كەزىندە سونداي دۇلدۇلدەرى ونەگە تۇتىپ قاتىستىرۋدى ۇردىسكە اينالدىرعانىم بار. ايتالىق, تورتكىل دۇنيەنىڭ وقىمىستىلارىن تاڭعالدىرىپ, وليمپيادالاردا توپ جارعان قۋات ەسەنوۆ, ءادىل ءجۇگىرالين, تيمۋر جيەنتاەۆ, ءداۋلەت اسقاروۆ ەل ماقتانىشىنا اينالعان. قازىر ولار ءوز وتانىنىڭ ابىروي-بەدەلىن اسىرۋ ءۇشىن ءبىلىم-بىلىكتەرىمەن ۇلەس قوسىپ كەلەدى. جاقىندا, قىسقى كانيكۋل كەزىندە 2-10 سىنىپ وقۋشىلارى اراسىندا «قازاق ارتەگى» دەپ اتالا باستاعان بۋرابايداعى «بالداۋرەن» كەشەنىندە شەبەرلىك سىنىبىن وتكىزدىك. سول شەبەرلىك سىنىبىنا قاتىسقان بولگاريا عىلىم اكادەمياسىنىڭ ماتەماتيكا جانە ينفورماتيكا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى البەنا ۆاسيلەۆا قاتىسىپ, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءبىلىم سالاسىنا جاساپ وتىرعان قامقورلىعىنا ريزالىعىن ءبىلدىردى. «دۇنيەجۇزىنىڭ بىردە-ءبىر ەلىندە ءدال سىزدەردەي بىلىمگە كوڭىل ءبولىپ وتىرعان جوق. مۇنداي جاعدايدا ءۇش بىرلىك جۇمىس جاساۋى كەرەك. ول ۋنيۆەرسيتەت وقۋشىسى ءوزىنىڭ بولاشاق ستۋدەنتىن مەكتەپتەن تاڭداپ الۋدى جولعا قويۋى ءتيىس. ەكىنشى, مەكتەپ وقۋشىسى ءوزىنىڭ بولاشاقتا يگەرەتىن ماماندىعىن ۇستازدارىمەن كەڭەسە وتىرىپ ايقىنداۋى كەرەك. بۇل جۇمىستا مۇعالىمنىڭ اتقارار ءرولى ەرەكشە. ونداي مۇعالىم بۇكىل سانالى ءومىرىن وقۋشىعا ارناۋى ءتيىس. ءۇشىنشىسى, اتا-انا بالاسىنىڭ كەلەشەگىنە ءبىر ءسات تە نەمقۇرايدىلىقپەن قاراۋعا قۇقىعى جوق. قولىڭنان ءبىر شىققان قۇستى قايتا ۇستاي المايسىڭ. بالا دا سول سەكىلدى» دەگەن ويىن ورتاعا سالدى.
– ەلباسىنىڭ ەلگە ادال قىزمەت ەتۋ جونىندەگى ايتقانىن ورىنداپ, جاس ۇرپاققا جاناشىر بولىپ كەلەسىز. ءسىز باۋلىپ جۇلدە العان وقۋشىلاردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا قابىلدانۋ جاعى قالاي؟
– ءبىز شەتەلدەگى وليمپيادالارعا وقۋشىلاردى اپارۋمەن قاتار, ءوز ەلىمىزدەگى جاقسى ىستەرگە دە اتسالىسىپ كەلە جاتىرمىز. سونىڭ ءبىر دالەلى, «ينتەللەكتۋال-2050» حالىقارالىق قورى ءار جىل سايىن تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى مەرەكەسى اياسىندا «بولاشاق الەم مەتاللۋرگتەرى» ماتەماتيكا ءپانىنەن 11 سىنىپ وقۋشىلارى اراسىندا, ءبىر كەزدەرى د.قوناەۆ, ءوزگە دە قازاقتىڭ ايتۋلىلارى ءبىلىم العان ماسكەۋ بولات ءجانە بالقىتۋ ۇلتتىق عىلىمي-زەرتتەۋ تەحنولوگيا ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارى دايىنداعان ەسەپتەر نەگىزىندە وليمپيادا وتكىزۋدى جولعا قويدىق. ول وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى م.تاسوۆا اتىنداعى ءۇش تىلدە وقىتاتىن مامانداندىرىلعان دارىندى بالالارعا ارنالعان №12 مەكتەپ-ينتەرناتىندا ءوتىپ كەلەدى. بۇل ءبىلىم سايىسىنىڭ ماقساتى – ەڭبەك جولىن مەتاللۋرگتان باستاعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءومىرىن ونەگە ەتە وتىرىپ, ەڭبەك پەن ءبىلىمدى ۇشتاستىرساڭ ارمان بيىگىنە كوتەرىلەسىڭ دەگەن ۇعىمدى ۇلت ۇرپاعىنىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ. ەندى سۇراققا بەرەر جاۋابىم, ءبىزدىڭ جۇلدەگەرلەرگە ءوز وتانىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى ەمەس, رەسەيدىڭ ءىرگەلى ءبىلىم مەكەمەلەرى, ياعني ۋنيۆەرسيتەتتەرى, ناقتىلاي تۇسسەم, جاڭا ايتقان ماسكەۋ بولات جانە بالقىتۋ ۋنيۆەرسيتەتى جوعارى ءبىلىم بەرۋدە. گرانت يەگەرلەرى قاتارىندا اعزام قۇدايبەرگەن – مەتاللۋرگ ماماندىعىن, بايانسۇلۋ ورازباي – تەحنيكا مەن تەحنولوگيا, نۇرقوجا اديقان – ەنەرگەتيكا, تەمىرلان تولەۋبەك – فيزيكا, تيمۋر نارزۋللاەۆ – تاۋ-كەن ىسىندە جوعارى ءبىلىم الىپ جاتىر. بۇلاردان وزگەلەر دە بارشىلىق. ال ءوز ەلىمىزدەگى زاڭنىڭ تالابىنا قاراي, ارنايى تىزبەدەن وتپەگەن وليمپيادا جۇلدەگەرلەرى ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستكە كىرمەسە, جوعارى وقۋ ورىندارىنا قابىلدانا قويمايدى. ارينە, زاڭنىڭ تالابىن ورىنداۋعا ءتيىستىمىز. دەگەنمەن, ناعىز تالانتتاردى وزگە مەملەكەتتەردىڭ وقۋ ورىندارى ءبىلىمىنە قاراپ قابىلداپ جاتقاندا, ءبىزدىڭ ءبىلىم وردالارىنىڭ زاڭدىق كۇشى بار قۇجاتتى سىلتاۋ ەتۋى كەيدە كوڭىلگە قونبايتىن سەكىلدى. بۇل ارادا جەتپەي جاتقان ءبىر-اق ماسەلە بار. ول مەملەكەتىمىزدەگى رەكتورلاردىڭ ۇلتتىق كادرلاردى دايارلاۋ ىسىنە كوپ ءمان بەرە بەرمەيتىنى. بولماسا, قازىرگى وقۋ ورنى باسشىلارىنىڭ قولىندا ءبىراز مۇمكىندىك بار. وزدەرىنىڭ گرانتتارىن دا تاعايىنداي الادى. ەگەر سونداي ەرلىككە بارىپ جاتسا, ەلدىڭ بولاشاعى سانالاتىن جاستارعا جول اشار ەدى. ءبىر مىسال كەلتىرە كەتەيىن, ۆەنگريادا بىزدەگىدەي ءبىرىنشى, ەكىنشى, ءۇشىنشى ورىن عانا ەمەس, ءبىلىم سايىسىندا ونعا دەيىن ورىن العانداردى ارنايى مامانداردىڭ ءاڭگىمەلەسە وتىرىپ سىناق الۋ ءتاسىلىمەن قابىلدايتىن ۇلگىسى بار. ءبىز كەيدە مەملەكەتتىك گرانتتى, زاڭنىڭ تارماقتارىن العا تارتىپ, دارىندى جاستى شەتتەتىپ كەلە جاتقانىمىزدى باسا ايتقىم كەلەدى. قالاي دەسەك تە, ىشكى ەسەپپەن ەمەس, ناعىز تالانتتار تاعدىرىن ۇبت-عا تەلي بەرمەي, جەڭىلدىك جاساۋدى قاراستىرۋىمىز كەرەك سەكىلدى. وتاندىق جانە الەمدىك ءبىلىم سايىستارىنا قاتىسىپ, اق ادال قازىلار باعالاعان دارىندى جاستى بەتتەن قاقپاي جوعارى وقۋ ورىندارىنا قابىلداساق, ەلباسىنىڭ ۇلت جوسپارى, «5 ينستيتۋتتىق رەفورما», «100 ناقتى قادام» مۇلتىكسىز ورىندالادى.
ونى اتقاراتىن كادر دەسەك, مىقتى مامان تالانتتى ۇرپاقتان شىعادى. مەن پرەزيدەنتتىڭ وسى ۇلى يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋ نيەتىمەن وسىنداي جۇمىستار اتقارىپ كەلە جاتىرمىن. الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ ابىروي-بەدەلىن كوتەرەتىن ەكسپو-2017 كورمەسىنە پاتريوت وقۋشىلاردى ۇيىمداستىرىپ, ولاردىڭ وليمپيادالار مەن عىلىمي جوبالارداعى جەتىستىكتەرىن, وزدەرى ويلاپ تاپقان جاڭالىقتاردى ءبىر پاۆيلونعا جيناقتاپ, وزدەرىن ۆولونتيور رەتىندە قاتىستىرۋ نيەتىندەمىن. سونىمەن قاتار, ەلباسىنىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى جوباسىندا «جاسامپاز قازاقستاندىق پاتريوتيزم», «ماڭگىلىك ەل پاتريوتتىق اكتىسى» تۋرالى ەرەكشە اتاپ ءوتكەن يدەياسى نەگىزىندە جاستارعا پاتريوتتىق رۋح بەرۋ ماقساتىندا «ەلجاندىلار اكادەمياسىن» ۇيىمداستىرۋ نيەتىن قولعا الدىم. بۇل مەملەكەتىمىزدەگى مەكتەپتەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, وقۋشىلاردى باستاۋىش سىنىپتان باۋلىپ پاتريوتتىق سەزىمدى بويلارىنا ءسىڭىرىپ, ەلىنە ادال قىزمەت ەتۋدى كوڭىلدەرىنە ۇيالاتۋ بولىپ تابىلادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».
سوڭعى جاڭالىقتار
تۇلعا • كەشە
اۋا رايى • كەشە
يران ورمۇز بۇعازىن قايتا جاپتى
الەم • كەشە
يران اۋە كەڭىستىگىن ءىشىنارا اشتى
الەم • كەشە
ءال-فارابي داڭعىلىندا جول ەرەجەسىن ورەسكەل بۇزعاندار ۇستالدى
ايماقتار • كەشە
جەردە ماگنيتتىك داۋىل باستالدى
وقيعا • كەشە
