ءازىل-وسپاق, سىن-سىقاق بۇرىشى
ءبولىمدى جازۋشى-ساتيريك بەرىك سادىر جۇرگىزەدى
بىردە...
البەرت ەينشتەين قىزۋ جۇمىس ۇستىندە وتىرعاندا, ونىڭ اسسيستەنتتەرىنىڭ ءبىرى:
– پروفەسسور مىرزا, بار ءباسپاسوز اتاۋلى بۇگىنگى ءسىزدىڭ جەتپىس جاسقا تولعان كۇنىڭىزدى اتاپ ايتىپ جاتىر, – دەيدى.
سوندا عالىم كىتاپتان باس الماعان قالپى:
– جاقسى, وتە جاقسى, تەك مەنىڭ اتىمنان گۇل جىبەرۋدى ۇمىتپاڭىز, – دەگەن ەكەن.
***
ا.س.پۋشكين پەتەربۋرگتىڭ كوشەسىندە پولياك اقىنى ادام ميتسكەۆيچكە قاراما-قارسى جولىعىپ قالىپ:
– وۋ, «ەكىلىك», قاش جولدان –«تۇز» كەلەدى! – دەپ كەكىرەيگەندە, ميتسكەۆيچ:
– «كوزىرلىك ەكىلىك» «تۇزىڭنىڭ» ەنەسىن ۇرادى! – دەپ كيىپ-جارىپ تىكە وتە بەرىپتى.
***
اۋىر ناۋقاستان ايىعىپ تۇرعان اكاكي تسەرەتەليدى ءبىر تانىس جول ينجەنەرى قاعىتىپ:
– و دۇنيەدەن لەزدە-اق ورالدىڭىز عوي , – دەيدى.
سوندا عۇلاما:
– ە, ءيا, قۇدايعا شۇكىر, و دۇنيە مەن بۇ دۇنيە اراسىنداعى جولدى سالۋ ميعۇلا دا ماق ۇلىق ينجەنەرلەردىڭ ۇلەسىندە ەمەس ەكەن... – دەپتى.
***
ايەلى اعىلشىن دراماتۋرگى ريچارد شەريدان ءوزىنىڭ ءبىر كومەدياسىندا انگليا پارلامەنتىنە ءتىل تيگىزەدى. سول ءۇشىن سوت شەشىمى بويىنشا ول پارلامەنتتەن تىزە بۇگىپ, كەشىرىم سۇراۋعا ءتيىس بولادى.
تالاپتى ورىنداۋ ءۇشىن جازۋشى وبشينالار پالاتاسىنىڭ مۇشەلەرى جينالىپ وتىرعان زالعا كىرەدى دە تىزە بۇگەدى.
سودان كەيىن قالتاسىنان ورامالىن شىعارىپ, تىزەسىندەگى شاڭىن قاعىپ:
– نەتكەن لاس پالاتا ەدى! – دەپ شىعىپ جۇرە بەرىپتى...
***
يۆان كوزلوۆسكي ءوتىنىشىمدى ورىندار دەپ, ستالينگە:
– ومىرىمدە شەت ەلگە شىقپاپپىن, ءبىر رەتىن كەلتىرەسىز بە؟ – دەيدى.
– قاشىپ كەتپەيسىڭ بە؟ – دەپ قالجىڭدايدى ستالين.
– ول نە دەگەنىڭىز, ستالين جولداس, بۇتكىل شەتەل بولىپ تۋعان جەر, كىندىك قانىڭ تامعان اۋىلىڭا جەتپەس.
– ە, وندا, ەرتەڭنەن باستاپ – تۋعان جەر, اۋىلىڭا بارىپ كەل... – دەگەن ەكەن.
قىلمىستىق كودەكس
№ 11- باپ.
«باسقا بىرەۋدىڭ كەلىنشەگىمەن تۇرىپ جاتقان ەركەك اتاۋلى – قوجايىننىڭ كەلىسىمىنسىز بوتەن م ۇلىكتى پايدالانعانى ءۇشىن قىلمىستىق جازاعا تارتىلادى».
№12- باپ.
«باسقا بىرەۋدىڭ ەركەگىمەن تۇرىپ جاتقان ايەل زاتى – كۇش-قۋاتتى ەسەپ-شوتسىز پايدالانعانى ءۇشىن...»
№ 13- باپ.
«ءوز ايەلىن ەنەسىنىڭ (ەركەكتىڭ شەشەسى) قولىندا تۇرۋعا ءماجبۇر ەتكەن ەركەك اتاۋلى – دەنى ساۋ ادامدى جىندىحاناعا تاپسىرعانى ءۇشىن جازاعا تارتىلادى».
№ 14-باپ
«25 جاسقا كەلىپ بىردە-ءبىر رەت ۇيلەنبەگەن ەركەك قاۋىمى – جۇمىس ۋاقىتىسىندا نەمەسە كۇش-قۋاتى تولىسقان شاقتا ءبىتىم- بولمىسىن ارەكەتسىز قالدىرعانى ءۇشىن...»
№ 15- باپ
«ءبىراز ەركەكتى باسبۇيدالاپ العان ايەل زاتى – مەملەكەت مۇلكىن تالان-تاراجعا سالعانى ءۇشىن جازاعا تارتىلادى».
* تاتار ازىلدەرى
كوزى بار زاعيپ
ءبىر قولىنا قۇمىرا, ءبىر قولىنا شىراق ۇستاپ شوشالاسىنا كىرىپ بارا جاتقان زاعيپ ادامعا كەزدەسكەن بىرەۋ كەكەتىپ:
– شىراقتىڭ كەرەگى نە ساعان, ءبارىبىر كوزىڭ كورمەيدى عوي, – دەپتى.
– سەن سەكىلدى كوزى بار سوقىر قۇمىرامدى قاعىپ كەتىپ قيراتا ما دەپ قورقامىن, – دەپتى اناۋ.
كۇناھار كىم؟
مولدا وسيەت ايتىپ وتىرىپ:
– كىسى ەڭبەگىمەن كۇن كورگەن ادام ناعىز كۇناھار. ونداي ادام و دۇنيەدە دوزاقتىڭ وتىندا جانادى, – دەيدى.
سوندا تىڭداپ وتىرعانداردىڭ باتىلداۋ بىرەۋى:
– ولاي بولسا, امال نە, حازىرەت, ءسىز جانعاندا, ءبىز قىزىقتاپ قاراپ تۇراتىن بولدىق قوي, – دەگەن ەكەن.
كەلىن تويماسا, تەكە سەمىرمەيدى
ەنەسى كەلىنىن استان قاعا بەرەدى ەكەن. ءتىپتى وعان تاماقتىڭ قالدىعىن دا بەرمەي:
– كەلىن, قالعان تاماقتى قارا تەكەگە اپارىپ بەر, سەمىرسىن, – دەيدى ەكەن.
ءبىر كۇنى تەكە سويىلادى. ول وتە ارىق شىعادى.
– تاماقتىڭ قالدىعىن بەرىپ وتىرساق تا سەمىرمەپتى عوي مىنا تەكە!؟ – دەپ تاڭدانعان اتاسىنا كەلىنى:
– كەلىن تويماسا, تەكە سەمىرمەيدى, –دەپ جاۋاپ بەرىپتى.
ۇيدەگى بوران
ۇيتقىپ سوققان بوراندا ت ۇلىپ كيىپ, ەسىگىنىڭ الدىندا وتىرعان كورشىسىن كورىپ بىرەۋ:
– مۇنداي بوراندا نەگە دالادا وتىرسىڭ؟ – دەپ سۇراپتى.
– ەي, كورشى-اي, بۇل بوران با! ۇيدەگى تالاس تاپپاي الاي-دۇلەي قۇيىن, جاۋىن-شاشىنى ارالاس بوراندى ايتساڭشى!... – دەپتى
سويتسە, ول كىسى ۇيدەگى ەكى ايەلىنىڭ جانجالىنان قاشىپ دالاعا شىعىپ وتىر ەكەن.
«قۇتتى بولسىن...»
ەرتەڭگىلىك ەنتىگە ەلىرىپ, جۇمىس بولمەم ورنالاسقان قاباتقا تابان تىرەي, بولمىسىنان جەرگە قاراپ بىتكەن باسىمدى تىكتەپ, جانارىمدى ىلگەرىگە جالت ەتكىزىپ ەدىم, ۇجىم دەپ اتالاتىن قالىڭ ەلىم قابىلداۋ بولمەسىنە كەپتەلىپ-اق قالعان ەكەن. مەن جاقىنداعانشا, الدىڭعى توپ باسەكەڭنىڭ بولمەسىنە ەنە باستادى.
بويىنا سەنىپ ارتىندا تۇرعان ساكەڭنەن: «جايشىلىق پا؟» – دەپ ەدىم: «باسەكەڭە قۇتتى بولسىن ايتامىز...» – دەۋگە عانا مۇرشاسى كەلدى.
كوپپەن بىرگە ءبىز دە ىشكە ەنە بەردىك. باسەكەڭە جەتكەنشە مويىن سوزىپ, تىڭ تىڭداپ ەدىم, جانىنان جاقىن بارعاندار ءبىر ەزۋلەپ ك ۇلىپ, ەڭكەيە قول بەرىپ: «قۇتتى بولسىن» – دەپ سىرعىپ, سىرعاناپ-سىتىلىپ جاتتى. ءبىز دە سول ءراسىمدى ءيىلىپ جاساپ, باسەكەڭنىڭ قارسى الدىندا ازۋلى اعالار انتالاپ وتىرعاندىقتان, كوپ كىدىرمەي سىرتقا بەتتەي بەردىك.
بولمەگە كەپ ءبىراز جەلپىنىپ, ارلى-بەلى اڭگىمەنىڭ باسىن قايىرىپ, ايىز قاندىرعان سوڭ, ءبىر بىلسە وسى بىلەر دەگەن ويمەن, تارتقان تەمەكىمىزدىڭ ءتۇتىنى ورتاق توكەڭنەن:
– توكە, وسى ءبىز جاڭا باسەكەڭدى نەسىمەن قۇتتىقتادىق, – دەپ سۇراي قالىپ ەدىم:
– مەن عانامىن با دەسەم, سەن دە بايىبىنا بارماي, ەلمەن بىرگە ەلىرىپ, كىرىپ كەتكەن ەكەنسىڭ عوي... – دەگەنى.
سالدەن سوڭ:
– مەنى ەرتە كەتكەن ەراعاڭ ەدى, ءجۇرشى, سوعان بارايىق, – دەپ ورنىنان كوتەرىلدى.
قارسى بولمەدەگى ەراعاڭا بارىپ ەدىك, ەكى يىعى سەلكىلدەپ, كوزىنەن جاس پورا-پورا اتقىلاپ, سۇق ساۋساعىمەن ءبىزدى نۇسقاپ: «مىنا... مىنا... مىنالار», – دەي بەرەدى... وسىندا وتىرعان ەكى-ءۇش ءبولىم باستىعىنىڭ ءبىرى: «نە, سەندەر دە اعانى نەسىمەن قۇتتىقتادىق دەپ كەلىپ تۇرمىسىڭدار-ەي!» – دەپ, تاڭىرقاي قاراعانى بار...
ەراعاڭ دا كۇلكىسىن كۇشتەپ تىيا:
– ءبىر بىلسە جاۋاپتى حاتشى بىلەدى, بار حابار سودان تارادى ەمەس پە, – دەگەن سوڭ, ءجون سوزگە توقتالىپ, قاتار تۇرعان حاتشىنىڭ بولمەسىنە ساۋ ەتە قالدىق.
توبىمىزدى كورىپ توسىرقاپ قالعان قۋاعاڭا ءمان-جايدى ايتا قالىپ ەدىك, كوز جانارى ۇشقىن اتا ويناقشىپ: «سوعان بولا دۇرلىگىپ... زارەنى الدىڭدار عوي تۇگە...» دەپ, اينالمالى ورىندىعىن شىر اينالدىرىپ بارىپ تۇزەلدى دە:
– ماعان زۆونداعان بىرعالي. «ءجۇر, اعانى قۇتتىقتاپ شىعايىق, جىگىتتەر ەنىپ جاتىر», – دەگەن سوڭ مەن دە الىپ-ۇشىپ بارىپ, ءابۇيىر بوپ ۇلگەرىپ, سوڭدارىڭدى الا قۇتتىقتاپ قالدىم, – دەيدى...
ءبىر توپ ادەبي قىزمەتكەر, ءبولىم مەڭگەرۋشىلەرى, ارامىزدا جاپادان-جالعىز جاۋاپتى حاتشىمىز بار – كۇللىمىز باس رەداكتورعا قارسى بولمەدە وتىراتىن بىرعاليعا, ياعني رەداكتوردىڭ ورىنباسارىنا كىرىپ باردىق.
ول ءمان-جايدى بىلگەن سوڭ, ءسال-ءپال ەزۋ تارتا ادەپپەن كۇلە وتىرىپ:
– مىنە, قىزىق... كۇللىڭ مىنا ورتادا ءۇيىرىلىپ تۇرىپ ءبىر-بىرىڭە: «اعانى قۇتتىقتاپ شىعايىق», – دەپ جاتقان سوڭ, ىلە-شالا قۋانىشقا زۆونداعانىم راس. تىلگە كەلمەي توپتىڭ باسى بوپ ەنىپ كەتكەنىم جانە راس. «وسى اعانى نەسىمەن قۇتتىقتادىق ەكەن», – دەپ ازىردە عانا ويلانىپ وتىرعانمىن... – دەگەن سوڭ, ءبارىمىز بويىمىزدى جيىپ, شىنداپ قاڭتارىلدىق...
سودان ءبارىمىز بار جۇمىستى توقتاتا تۇرىپ, ءبىر بىلسە وسى بىلەر دەپ, باسەكەڭە ەنىپ كەتكەن حاتشى قىز جاننانى توستىق.
ول شىعا سالا:
– باسەكەڭ جاڭا جىگىتتەر مەنى نەممەن قۇتتىقتادى ەكەن, سونى ءبىلىپ كەلشى دەپ جىبەردى, – دەگەنى...
بىتىراي تارادىق...
بەرىك سادىر.
