حالىقتىڭ حاقى اكىمدە
وزىنە باعىنىستى اۋدان, قالا اكىمدەرىنىڭ ەسەبىن تىڭداپ بولعان ۇلكەن اكىمنىڭ ءوزى دە ەسەپ بەرەدى ەكەن. وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ الدىندا, ءتورتىنشى شاقىرىلىمداعى وقو ءماسليحاتىنىڭ وتىز ءۇشىنشى سەسسياسىنىڭ كۇن ءتارتىبىنە باقانداي جيىرما ماسەلە ۇسىنىلعان.
ونىڭ بىرەگەيى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى ا.مىرزاحمەتوۆتىڭ وزىنە جۇكتەلگەن قىزمەتتەر مەن مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋى تۋرالى ەسەبى ەدى.
وڭتۇستىكتىڭ دەپۋتاتتارى بازبىرەۋلەر ايتاتىنداي “قالتاعا” سىيمايدى. ويىن بۇكپەسىز, ەشكىمنىڭ شەن-شەكپەنىنە قاراماي, قارا قىلدى قاق جارىپ ايتاتىندارى دا, ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ, كۇشتىنىڭ ىڭعايىنا جىعىلۋعا دايار تۇراتىندارى دا, ءسال نارسەگە شامدانىپ, داۋ سالىپ تۇرىپ الاتىندارى دا بار. ايتەۋىر, كوڭىلسىز ەمەس.
بۇل جولى دا سولاي باستالدى. سەسسيا توراعاسى مۇقان ەگىزباەۆتان ءسوز سۇراعان وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى نۇرلان سەيىتجاپپاروۆ تاياۋدا “نۇر وتان” حدپ وبلىستىق فيليالى وتكىزبەك بولعان جيىننىڭ اتتاي ءبىر ساعات كەشىگىپ باستالعانى ءۇشىن پارتيا فيليالى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ۇلاسبەك سادىبەكوۆتىڭ كەشىرىم سۇراۋىن تالاپ ەتتى. ول ورنىنان تۇردى. سەبەبىن ايتتى. ۋاجگە سالساڭ ونىكى دە دۇرىس. فراكتسيا جيىنى ۇزاققا سوزىلىپ كەتسە, ول نەگە كىنالى بولادى؟ ەكى جاق ىرعاسىپ تۇرعاندا, دەپۋتات امانوللا راحمانقۇلوۆ باس يە قويماعان سادىبەكوۆتىڭ اتىنان كەشىرىم سۇرادى ما, ايتەۋىر ەكى جاق باتۋاعا زورعا كەلدى. ء“اي, مىنالار بۇزىق قوي. اكىمنىڭ ەسەبىن جۇلمالاپ تاستاماي ما؟” دەپ سىبىرلايدى قاسىمداعى ارىپتەس. ولاي ەمەس ەكەن. سەسسيا وبلىس اكىمىنىڭ ەسەبىن جىلى قابىلدادى.
اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ كومانداسى جەتى ايدا نە تىندىردى, ونىڭ ءبارىن بايانداپ جاتساق, الدەنەشە گازەت پاراقتارى كەتەدى. ءبىز كەيبىر سالالار بويىنشا تولىعىراق توقتالۋدى عانا ءجون كوردىك.
اتاپ ايتساق, اعىمداعى جىلدىڭ جارتىجىلدىعىنىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس, سالىقتىق تۇسىمدەردى بيۋدجەتكە ءتۇسىرۋدىڭ ءوسۋ ديناميكاسى بويىنشا رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە وبلىس ءبىرىنشى ورىندى يەلەندى.
سونىمەن قاتار, وبلىستىڭ اۋداندارى مەن قالالارىنداعى جانە ءار اۋىلدىق وكرۋگتەر مەن ەلدى مەكەندەردەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالعا تالداۋ جاساي وتىرىپ, وبلىس بيۋدجەتىن جۇيەلى تۇردە قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەر مەن كورسەتكىشتەردى تولىق قامتيتىن “وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پاسپورتى” ازىرلەندى.
“جول كارتاسى” بويىنشا ءسوز ساباقتايتىن بولساق, 2010 جىلى وبلىستا “جول كارتاسى” اياسىندا 432 ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا جالپى 18,5 ملرد. تەڭگە قاراستىرىلعان. ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قارجىسى ەسەبىنەن – 12,1 ملرد. تەڭگە, وبلىستىق بيۋدجەتتەن – 6,4 ملرد. تەڭگە.
9 نىساندا قۇرىلىس-جوندەۋ جۇمىستارى تولىعىمەن اياقتالدى. ونىڭ ىشىندە 9 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى, 6 تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق نىساندارى بار.
ەسەپتى كەزەڭدە 19 845 جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلدى. جۇمىسپەن قامتۋ ورگاندارى ارقىلى 13 598 ادام جۇمىسقا ورنالاستى. جۇمىسشىلاردىڭ ورتاشا جالاقىسى 31,5 مىڭ تەڭگە قۇرايدى.
اسقار يسابەك ۇلى ەسەپ بەرۋ كەزىندە بيىل ءبىلىم سالاسىنا ايرىقشا نازار اۋدارىلعانىن ايتتى. ءبىلىمسىزدىڭ كۇنى قاراڭعى, بىلىمدىگە – جارىق. ءوسىمتال وڭتۇستىكتىڭ ەڭ ۇلكەن پروبلەماسى وسى ءبىلىم سالاسىندا جاتىر. كۇنى كەشەگە دەيىن ءتورت, ءۇش اۋىسىمدىق مەكتەپتەر مەن اپاتتى جاعدايداعى ءبىلىم وشاقتارى رەسپۋبليكا بويىنشا ءبىرىنشى ورىندى بەرمەيتىن. وعان دۇنيەگە كەلگەن ءسابيدى بالاباقشاعا كەزەككە قويعاندا ونىڭ شىن كەزەگى ول ءبىرىنشى سىنىپتىڭ تابالدىرىعىن اتتاعاندا كەلەتىن كەرەمەتىن قوسىڭىز. كوپ مەكتەپتەرگە جولىمىز تۇسەدى, كورنەكى قۇرالدارى ابدەن ەسكىرگەن, جاڭا مەتوديكالىق قۇرال-جابدىقتاردان ادا كەيىپتەرىن دە كورەر ەدىك.
بيىلعى جىلى ءبىلىم سالاسىن باستى نازارعا العان مىرزاحمەتوۆ نە تىندىردى, سونى تالداپ كورەلىك. سونىمەن وبلىس باسشىسى نە دەدى؟
– جالپى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا اعىمداعى جىلى بيۋدجەتتەن 99,9 ملرد. تەڭگە قارالدى, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 10,5%-عا ارتىق, – دەدى ول. مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم ۇيىمدارىنىڭ سانى قازىرگى تاڭدا 345-كە دەيىن جەتكىزىلىپ, قامتۋ دەڭگەيى 13,5%-دان 21,4%-عا دەيىن ءوستى. “بالاپان” باعدارلاماسىنا سايكەس 2010 جىلى 9085 ورىنعا 154 مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم ۇيىمدارى ىسكە قوسىلادى دەپ جوسپارلانسا, بۇگىنگى كۇنى 4376 ورىنعا 100 مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار اشىلدى. ال جۇمىس جاساپ تۇرعان 25 بالاباقشادان قوسىمشا 1165 ورىنعا 48 توپ اشىلدى. جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن مەكتەپكە دەيىنگى بالالاردىڭ بالاباقشامەن قامتىلۋى 23,5% قۇرايدى.
بيىلعى جىلى جالپى 103 نىسانداردىڭ قۇرىلىسىنا 19 ملرد. تەڭگە قاراستىرىلعان. بۇگىنگى كۇنگە 15 ءبىلىم مەكەمەسى ىسكە قوسىلدى. جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قوسىمشا 49 نىساننىڭ ىسكە قوسىلۋى جوسپارلانۋدا. تالداپ ايتار بولساق:
– رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 36 نىساننىڭ قۇرىلىسىنا 9,1 ملرد. تەڭگە;
– وبلىستىق بيۋدجەتتەن 67 نىساننىڭ قۇرىلىسىنا 9,9 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. ونىڭ ىشىندە 45 اپاتتىق جاعدايداعى مەكتەپ, ءۇش اۋىسىمدا وقيتىن 13 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە.
سونىمەن قاتار, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بيۋدجەت كودەكسىندە قۇرىلىس قۇنى قىمباتتاعان نىسانداردىڭ قۇرىلىسىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن اياقتاۋ قاراستىرىلعانىنا قاراماستان, رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ الدىندا “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” باعدارلاماسى اياسىندا قۇرىلىسى باستالىپ, قۇرىلىس قۇنى قىمباتتاعان 900 ورىندىق ارىس قالاسىنداعى جانە ءبايدىبەك اۋدانى شايان اۋىلىنداعى 700 ورىندىق مەكتەپ 350 وقۋشىعا ارنالعان ينتەرناتتىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ ءۇشىن قاجەتتى قارجىنىڭ 10%-ى وبلىستىق بيۋدجەتتەن, قالعانىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ءبولۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ, تولىق شەشىلدى. اتالعان نىساندار جىل سوڭىنا دەيىن پايدالانۋعا بەرىلەدى. وبلىسىمىزداعى جاڭادان پايدالانۋعا بەرىلگەن ءبىلىم مەكەمەلەرىن ۇستاۋعا رەسپۋبليكا بيۋدجەتى ەسەبىنەن قوسىمشا 1 ملرد. 151 ملن. تەڭگە شەشىمىن تاۋىپ, بولىنەتىن بولدى. تۇڭعىش رەت ۇستىمىزدەگى جىلى ءبىلىم سالاسىنا اسا نازار اۋدارىلىپ, تەك وبلىستىق بيۋدجەتتەن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى نىعايتۋعا 2 ملرد. 309 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىندى. اتاپ ايتار بولساق, وبلىس مەكتەپتەرىندەگى توزىعى جەتكەن وقۋشى پارتالارى مەن مەكتەپ تاقتالارى تولىعىمەن اۋىستىرىلىپ, 100 مىڭ پارتا مەن 6250 تاقتا الۋعا 1 ملرد. 156 ملن. تەڭگە قاراستىرىلىپ, جابدىقتاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
سونىمەن قاتار, ءبىلىم بەرۋدى الەمدىك ستاندارتقا ساي جەتىلدىرۋ ماقساتىندا توزىعى جەتكەن كومپيۋتەرلەردى اۋىستىرۋ مەن جاڭالاۋعا 556 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, 5247 دانا كومپيۋتەر الىنۋدا. ەگەر 2009 جىلى 1 كومپيۋتەرگە 21,6 وقۋشى كەلەتىن بولسا, اعىمداعى جىلى ول كورسەتكىش 19 وقۋشىنى قۇراپ, رەسپۋبليكانىڭ ورتاشا كورسەتكىشىنە جەتىپ وتىر. سونىمەن قاتار ۇستىمىزدەگى جىلى 883 ملن. تەڭگەگە 135 فيزيكا, 70 بيولوگيا كابينەتتەرىمەن جابدىقتاۋ جانە 260 ملن. تەڭگەگە 47 لينگافوندىق-مۋلتيمەديالىق كابينەتتەرمەن تولىقتىرۋ جۇمىستارى ءجۇرگىزىلۋدە.
قازىرگى تاڭدا, وبلىس كولەمىندە دارىندى بالالارمەن جۇمىس جۇرگىزۋ قارقىندى ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. وقۋشىلارىمىزدىڭ حالىقارالىق پاندىك وليمپيادالاردا جەڭىپ العان ناگرادالارىنىڭ سانى جىلدان جىلعا وسۋدە. 2009-2010 وقۋ جىلىندا اقش, اۆستريا, رۋمىنيا, كيپر, گرۋزيا, تۇركيا, گوللانديا مەملەكەتتەرىندە وتكەن حالىقارالىق عىلىمي جوبا جارىستارىنا 14 وقۋشى قاتىسقان بولسا, بيىلعى وقۋ جىلىندا 16 وقۋشى قاتىسىپ, ونىڭ ىشىندە 5-ءى التىن, 3-ءى كۇمىس, 6-ى قولا مەدالدى جەڭىپ الدى. 2 وقۋشى ارنايى سەرتيفيكاتپەن ماراپاتتالدى.
وبلىس بويىنشا ۇبت قورىتىندىسىنىڭ ورتاشا كورسەتكىشى 86,21 بالدى قۇرادى نەمەسە وتكەن جىلدىڭ ورتاشا كورسەتكىشىنەن (70,76) 15,45 بالعا جوعارى. اعىمداعى جىلى 590 وقۋشى “التىن بەلگىمەن” ءبىتىردى, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 263 وقۋشىعا كوپ. رەسپۋبليكا بويىنشا جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ ءۇشىن گرانت العانداردىڭ سانى 31567 وقۋشى بولسا, ءبىزدىڭ وبلىستان 8622 وقۋشى ءبىلىم گرانتتارىن يەلەندى. ول كونكۋرسقا قاتىسقانداردىڭ 46,32%-ى. وبلىس مەكتەپتەرىندە 7 408 جوعارى ساناتتى, 15 098 ءبىرىنشى ساناتتى, 17 277 ەكىنشى ساناتتى مۇعالىمدەر ەڭبەك ەتۋدە. 2009-2010 جىلى 623 جاس مامان جۇمىسقا قابىلداندى. جىل باسىنان 6 031 مۇعالىم بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كۋرسىنان ءوتتى.
وقۋ-تاربيە پروتسەسى مەن ءبىلىم ساپاسىنىڭ دەڭگەيىنە قاتىستى جۇرگىزىلەتىن مونيتورينگ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ۇستىمىزدەگى وقۋ جىلىنان باستاپ قالا, اۋدان اكىمدىگى مەن ءبىلىم مەكەمەلەرىنىڭ (مەكتەپ, اۋداندىق, قالالىق ءبىلىم ءبولىمدەرىنىڭ) جۇمىسىن باعالاۋعا ارنالعان رەيتينگ جۇيەسى ەنگىزىلەتىن بولادى.
سىبايلاس جەمقورلىق جانە جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قۇقىقبۇزۋشىلىقتار بارلىق دەڭگەيدە ۇيلەستىرۋ كەڭەستەرىندە جان-جاقتى قاراستىرىلىپ, مەكتەپتەردىڭ ەسەپ-قيساپ جۇمىستارىن جاقسارتۋ ماقساتىندا بۋحگالتەريالارىن ورتالىقتاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
قارجى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىكتەرىمەن كەلىسە وتىرىپ, وبلىستاعى 989 مەكتەپتە 1750 بۋحگالتەر قىزمەت اتقارىپ كەلگەن بولسا, ولار ورتالىقتاندىرىلعان كەزدە 647 بۋحگالتەر قىزمەت اتقاراتىن بولادى. قىسقارتىلعان 1103 بۋحگالتەرلەردەن ۇنەمدەلەتىن قارجى 365 ملن. تەڭگەنى قۇرايدى. ال قىزمەتتەرىنەن قىسقارتىلعان بۋحگالتەرلەردى باسقا جۇمىستارعا ورنالاستىرۋ اۋدان, قالا اكىمدەرىنە جۇكتەلگەن.
سوڭعى 15-20 جىلدار كولەمىندە كاسىپتىك ليتسەيلەر مەن كوللەدجدەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى مورالدىق جانە ماتەريالدىق تۇرعىدان ەسكىرگەن. وبلىس بيۋدجەتىنەن كوللەدجدەرگە 2006 جىلى 4,0 ملن.تەڭگە عانا, 2007 جىلى 11,0 ملن. تەڭگە عانا قارالعان, ال سوڭعى 2 جىلدا بۇل ماقساتقا بيۋدجەتتەن قارجى مۇلدەم قاراستىرىلمادى. دەگەنمەن, 8 كوللەدجدىڭ ارنايى ەسەپ-شوتىنان 2008 جىلى 63359,0 مىڭ تەڭگە, 2009 جىلى 50775,0 مىڭ تەڭگەگە قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار الىندى. ال 2010 جىلى وبلىستىق بيۋدجەتتەن تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنە 247 ملن. 841 مىڭ تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى نىعايتىلۋدا. بيىلعى جىلى كاسىپتىك ليتسەيلەر مەن كوللەدجدەرگە مەملەكەتتىك تاپسىرىس 9233 وقۋشىنى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە “جول كارتاسى” بويىنشا 2375 وقۋشى.
وبلىستىڭ 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ باعدارلاماسىنا سايكەس مەملەكەتتىك تاپسىرىستى قالىپتاستىرۋ بارىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى جانە وندىرىستىك ماماندىقتارعا كوپ باسىمدىق بەرىلدى. سالالار بويىنشا اتاپ ايتقاندا:
اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندىقتارىنا – 35,2 پايىز;
ماشينە جاساۋ ونەركاسىبى, كولىك, ءماشينەلەر مەن جابدىقتار تەحنولوگياسى, كولىك پايدالانۋ ماماندىقتارىنا – 26,4 پايىز.
بيىلعى جىلى وبلىستىق بيۋدجەتتەن قارالىپ وتىرعان مەملەكەتتىك تاپسىرىس نەگىزىندە ساڭىراۋ بالالارعا ارنايى 30 ورىن بەرىلدى. وندا ساڭىراۋ بالالار “كيىمدەردى مودەلدەۋ جانە كونسترۋكتسيالاۋ” جانە “ەسەپتەۋ تەحنيكاسى مەن اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەلەردى باعدارلامالىق قامتاماسىزداندىرۋ” ماماندىقتارى بويىنشا وقىتىلادى.
ءبىلىم باسقارماسى تاراپىنان وبلىستاعى بارلىق 47 جەكە مەنشىك كوللەدجدەردە جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم ستاندارتى تالاپتارىنىڭ ورىندالۋىن تەكسەرۋ ءناتيجەسىندە 20 كوللەدجدىڭ ليتسەنزياسىنىڭ كۇشى 6 اي مەرزىمگە دەيىن ۋاقىتشا توقتاتىلدى. بۇگىنگى كۇنى 4-ءى قايتا تەكسەرىلىپ, 3-ءىنىڭ قۇجاتتارى سوتقا وتكىزىلدى. قالعان 16 كوللەدجدى قايتا تەكسەرۋ جاڭا وقۋ جىلىنان جالعاساتىن بولادى.
مىرزاحمەتوۆ كومانداسىنىڭ بيىلعى جىلعى اتاپ ايتار ەرەكشەلىگىنىڭ ءبىرى, ەل اراسىنا ءجيى شىعۋى, جاي-كۇيمەن تانىسىپ, اۋدان, قالا كولەمىندە شەشىلەتىن ءماسەلەلەردى سول ساپار بارىسىندا تىندىرۋى دەر ەدىك. قاراپايىم جۇرتتىڭ وبلىس اكىمى تۇگىلى قاراپايىم شەنەۋنىكتەرگە قولى جەتە بەرمەيدى. “اۋزى كۇيگەن ءۇرىپ ىشەدى” دەگەندەي, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ قاقپانىنا تۇسكەن ارىپتەستەرىنىڭ قامسىزدىعىنان كەيىن كەيبىر باسقارمالار ەسىگىنىڭ الدىنا قارۋلى كۇزەت قويۋدى ادەتكە اينالدىرعان ەدى. قازىر باسىلعانىمەن كەزەكشى-كۇزەتشىلەر ابدەن تەرگەپ الماي, ىشتەگىلەرمەن بايلانىسپاي جىبەرمەيدى.
قازىر وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى باستاعان جۇمىس توپتارى اۋدان, قالالاردى ارالاۋدى جونگە قويدى. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارلارى باستاعان جۇمىس توپتارى 58 رەت اۋدان, قالانى ارالاپ شىقتى. قامتىلعان ەلدى مەكەندەر سانى – 1287, جەكە قابىلداۋدا بولعاندار سانى 409 ادام. ارالاۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 660 تاپسىرما بەرىلىپ, بۇگىنگى كۇنگە 401 تاپسىرما ورىندالعان, 256 تاپسىرما ورىندالۋ بارىسىندا. تارتىپتىك جازاعا تارتىلعاندار سانى – 127, ونىڭ ىشىندە قىزمەتىنەن بوساتىلعاندار – 32, ءتارتىپتىك شارا قولدانعاندار – 95.
بۇگىنگى تاڭعا بەرىلگەن تاپسىرمالاردىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ وبلىس اكىمى اپپاراتى سالالىق بولىمدەرىنە جۇكتەلگەن جانە ءاربىر ايدىڭ قورىتىندىسى قارالۋدا.
ءار سالا بويىنشا جاسالىنعان جۇمىستارمەن تانىسقان دەپۋتاتتار وبلىس اكىمىنىڭ جۇمىسىن قاناعاتتانارلىق دەپ باعا بەردى. نازار جەتكىلىكتى اۋدارىلماي جاتقان ماسەلەلەر دە ايتىلادى. ماسەلەن, ارىس, بادام سياقتى وزەندەردىڭ تابانىنا شىنجىرلى تراكتور, ەكسكاۆاتور تۇسىرگەن قۇرىلىس كومپانيالارى تەگىن تاس, قۇمدى وپىرىپ الىپ جاتىر. سونىڭ سالدارىنان بىرنەشە كوپىر اپاتتىق جاعدايعا ۇشىرادى. “كوكساراي” سۋ رەتتەگىشى, شاردارا اۋدانىندا كوگىلدىر وتىنعا دايىندىق ماسەلەلەرىنە بايلانىستى اسفالت جولدار بالشىقتاي يلەنىپ قالدى. الىپ قۇرىلىستار جاقسى, بىراق نەگە حالىق زاردابىن تارتۋى كەرەك. ياساۋي اتىنداعى حقتۋ-ءدىڭ رەكتورى, اكادەميك لەسبەك ءتاشىموۆ قۇلاققا قونىمدى ۇسىنىس ايتتى. سولتۇستىك وبلىستاردا مەكتەپكە بالا تولتىرا الماي جاتقاندا دۇنيەگە ءسابي اكەلۋدەن وڭتۇستىك رەسپۋبليكادا كوش باستاپ تۇر. بىراق, ءبىز وسىعان قانداي جاعداي جاساپ وتىرمىز؟ داريانىڭ ارعى بەتىندەگى بالتاكول اۋىلىنىڭ ءتورتىنشى پەرزەنتىن دۇنيەگە اكەلگەن كەلىنشەك تۇركىستاندى باسىپ ءوتىپ, قيىرداعى وتىرارعا ءبىر جاپىراق قاعاز ءۇشىن بارادى. قۇجاتتى سول كۇنى الا قويسا جاقسى, كەيدە اپتالاپ جۇرەدى. ولاردى ساندالتپاس ءۇشىن ادىلەت باسقارماسىمەن كەلىسە وتىرىپ, نەگە قوسىمشا شتات اشۋعا بولمايدى؟ ولار ەلدى مەكەندەردى ارالاپ, قۇجاتىن تۇگەندەپ بەرسە, انالار الاڭداماس ەدى.
سەسسيادا تاعى دا بىرنەشە دەپۋتات سويلەپ, وبلىس باسشىسىنىڭ ەسەبىنە جوعارى باعا بەردى.
وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى قايرات بەركىنباەۆ:
— وبلىس باسشىسىنىڭ جۇيەلى جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى, ونەركاسىپ جانە كاسىپكەرلىك سالالاردا ىلگەرىلەۋ بايقالادى. ماسەلەن, ەسەپتى مەرزىمدە كاسىپكەرلىك نىساندار سانى 16 پايىزعا ارتقان. وسى سالادا ەڭبەك ەتەتىندەردىڭ سانى 270 مىڭنان اسقانىن كورىپ وتىرمىز. شاعىن جانە ورتا بيزنەس دامىسا, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى جاقسارا تۇسەتىنى تۇسىنىكتى. وتكەن جەتى ايدا وسى باعىتتا دۇرىس جۇمىس جۇرگىزىلىپ, ەلەۋلى ءناتيجەگە قول جەتكىزدىك. جالپى, اسقار يسابەك ۇلىنىڭ تالاپشىلدىق جانە جۇيەلىلىك سەكىلدى قاسيەتتەرىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. سونىڭ ارقاسىندا ءوز كومانداسىنا دا, اۋداندارداعى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا دا ءتيىمدى ءارى ناتيجەلى جۇمىس ىستەۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ كەلەدى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل باعىتىمىزدان اينىماساق, الداعى ۋاقىتتا حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن ۇلكەن ىستەر تىندىرا الامىز دەسە, ونىڭ ءسوزىن ارىپتەسى جەڭىسبەك تۇرعانوۆ بىلاي دەپ جالعاستىردى.
– اسقار يسابەك ۇلىنىڭ بيىلعى جىلدىڭ جەتى ايىندا اتقارعان جۇمىستارى ءجونىندەگى ەسەبىن تىڭداپ, ءدان ريزا بولدىم. ويتكەنى, اسقار يسابەك ۇلى ءوزىنىڭ ء“وندىرىس دامىسا, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە مول مۇمكىندىك تۋادى, سول ءۇشىن وسى سالانى قالايدا وركەندەتۋگە ءتيىسپىز” دەگەن ۇستانىمىن ىسكە اسىرۋ جولىندا ەلەۋلى تابىستارعا قول جەتكىزگەن. بيىلعى 7 ايدا وبلىس ەكونوميكاسىن دامىتۋعا 99,3 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. بۇل بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا ءبىرشاما كوپ. تاعى ءبىر اتاپ وتەرلىگى, نەگىزگى ينۆەستيتسيالىق سالىمداردى شاعىن كاسىپورىندار جۇزەگە اسىردى. بۇل شاعىن بيزنەستىڭ جاندانعانىنىڭ نىشانى. جەكە كاسىپكەرلەر سالعان ينۆەستيتسيا كولەمى 57,1 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى نەمەسە وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 63 پايىزعا ارتتى. اعىمداعى جىلى ونەركاسىپ سالاسىنىڭ ينۆەستيتسيا ۇلەسى 50,6 پايىزدى قۇراپ, 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 36,2 پايىزعا ءوستى. وسىنىڭ بارلىعى وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ دامىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. ءوندىرىس وركەندەپ, كاسىپكەرلىك دامىسا, بيۋدجەتتىڭ مۇمكىندىكتەرى مولايادى. بۇل حالىقتىڭ تۇرمىسىنىڭ جاقسارۋىنا جاعداي جاسايدى.
– وبلىس اكىمىنىڭ جەتى ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەسەبىنە وڭ باعا بەرۋگە بولادى, – دەدى وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى قايىپبەك قامباروۆ. – ماسەلەن, شىمكەنتتەگى يندۋستريالىق ايماقتى الايىق. اسقار يسابەك ۇلىنىڭ قاتاڭ باقىلاۋىنىڭ ارقاسىندا بۇل ايماقتا جۇمىس جاندانا ءتۇستى. 112 گەكتار جەر ءوندىرىستىك قالدىقتاردان تازارتىلدى. جۇمىستى ۇيلەستىرەتىن كەڭەستەر قۇرىلىپ, ينۆەستيتسيالىق جوبالار ۇسىنىلدى. ونىڭ 18-ءى ماقۇلدانىپ, ينۆەستورلار ىسكە كىرىسە باستادى. ەندى وسى باعىتتا جۇيەلى جۇمىس جالعاسادى دەگەن سەنىمدەمىن. جاقىن كەلەشەكتە يندۋستريالىق ايماق وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ تىرەگىنە اينالارى ءسوزسىز.
دەپۋتات ءنۇردىلدا جۇماشەۆ “نەگە ءبىز اسقار مىرزاحمەتوۆكە جۇمىس ىستە دەپ, ءوزىمىز ءبىر ءبۇيىردە وتىرىپ, سىن ايتقاندى جاقسى كورەمىز. وبلىستىڭ ابىرويى – ءبىزدىڭ ابىرويىمىز. پروبلەمالاردى بىرلەسىپ شەشۋگە سەپتەسەيىك” دەدى.
سوڭىندا ءسوز العان وبلىس اكىمى: شەشىمىن كۇتكەن ماسەلە شاشەتەكتەن. الدا قولعا الىنۋى ءتيىس شارۋا الدەقايدا كوپ. ويتكەنى, وبلىسىمىزدا 900-دەي ەلدى مەكەن, ەكى ميلليوننان استام حالىق بار. ونىڭ بارلىعىنىڭ ماسەلەسىن ءبىر جىلدا شەشىپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەس. دەسەك تە, قولدا بار مۇمكىندىكتەردى قانشالىقتى پايدالانىپ ءجۇرمىز؟ ماسەلە سوندا. ەگەر وسى تۇرعىدان الىپ قاراساق, ىلگەرىلەۋشىلىك بار. كەمشىلىك تە جوق ەمەس. كەيبىر سالالاردا, كەيبىر اۋدانداردا مۇمكىندىكتەر تولىق پايدالانىلماۋدا. الدا بۇل جۇمىستارعا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. مەنى قۋانتاتىنى, جۇمىستى بىرلەسىپ اتقارۋعا دەگەن ىنتالارىڭىز. ۇنەمى ايتىپ كەلەمىن, تەك بىرلىك پەن ىنتىماق بولعان جەردە تابىسقا قول جەتكىزۋگە بولادى. تۇپتەپ كەلگەندە, وسىنىڭ بارلىعى تەك جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ مىندەتى ەمەس. بۇل — ءبارىمىزدىڭ مىندەتىمىز. بۇگىن قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمىز مەنىڭ نەمەسە وبلىس اكىمدىگىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل وڭتۇستىكقازاقستاندىقتاردىڭ باعىندىرعان بەلەسى دەپ ەسەپتەيمىن, دەدى.
جالپى, اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ وبلىس ەكونوميكاسىن وركەندەتۋ مەن الەۋمەتتىك سالاسىن نىعايتۋداعى ەڭبەگىن وبلىس حالقى جاقسى باعالايدى. “باق, قايدا باراسىڭ؟” دەگەندە “ىنتىماققا بارامىن” دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ جۇمىس جاساسا, وبلىستىڭ باعىندىرار بيىكتەرى كوپ بولادى.
اكىم كومانداسى مەن دەپۋتاتتار كورپۋسىنىڭ ءجۇزدەسۋىنەن وسى بايلامدى اڭعاردىق.
باقتيار تايجان,وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
وزىنە باعىنىستى اۋدان, قالا اكىمدەرىنىڭ ەسەبىن تىڭداپ بولعان ۇلكەن اكىمنىڭ ءوزى دە ەسەپ بەرەدى ەكەن. وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ الدىندا, ءتورتىنشى شاقىرىلىمداعى وقو ءماسليحاتىنىڭ وتىز ءۇشىنشى سەسسياسىنىڭ كۇن ءتارتىبىنە باقانداي جيىرما ماسەلە ۇسىنىلعان.
ونىڭ بىرەگەيى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى ا.مىرزاحمەتوۆتىڭ وزىنە جۇكتەلگەن قىزمەتتەر مەن مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋى تۋرالى ەسەبى ەدى.
وڭتۇستىكتىڭ دەپۋتاتتارى بازبىرەۋلەر ايتاتىنداي “قالتاعا” سىيمايدى. ويىن بۇكپەسىز, ەشكىمنىڭ شەن-شەكپەنىنە قاراماي, قارا قىلدى قاق جارىپ ايتاتىندارى دا, ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ, كۇشتىنىڭ ىڭعايىنا جىعىلۋعا دايار تۇراتىندارى دا, ءسال نارسەگە شامدانىپ, داۋ سالىپ تۇرىپ الاتىندارى دا بار. ايتەۋىر, كوڭىلسىز ەمەس.
بۇل جولى دا سولاي باستالدى. سەسسيا توراعاسى مۇقان ەگىزباەۆتان ءسوز سۇراعان وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى نۇرلان سەيىتجاپپاروۆ تاياۋدا “نۇر وتان” حدپ وبلىستىق فيليالى وتكىزبەك بولعان جيىننىڭ اتتاي ءبىر ساعات كەشىگىپ باستالعانى ءۇشىن پارتيا فيليالى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ۇلاسبەك سادىبەكوۆتىڭ كەشىرىم سۇراۋىن تالاپ ەتتى. ول ورنىنان تۇردى. سەبەبىن ايتتى. ۋاجگە سالساڭ ونىكى دە دۇرىس. فراكتسيا جيىنى ۇزاققا سوزىلىپ كەتسە, ول نەگە كىنالى بولادى؟ ەكى جاق ىرعاسىپ تۇرعاندا, دەپۋتات امانوللا راحمانقۇلوۆ باس يە قويماعان سادىبەكوۆتىڭ اتىنان كەشىرىم سۇرادى ما, ايتەۋىر ەكى جاق باتۋاعا زورعا كەلدى. ء“اي, مىنالار بۇزىق قوي. اكىمنىڭ ەسەبىن جۇلمالاپ تاستاماي ما؟” دەپ سىبىرلايدى قاسىمداعى ارىپتەس. ولاي ەمەس ەكەن. سەسسيا وبلىس اكىمىنىڭ ەسەبىن جىلى قابىلدادى.
اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ كومانداسى جەتى ايدا نە تىندىردى, ونىڭ ءبارىن بايانداپ جاتساق, الدەنەشە گازەت پاراقتارى كەتەدى. ءبىز كەيبىر سالالار بويىنشا تولىعىراق توقتالۋدى عانا ءجون كوردىك.
اتاپ ايتساق, اعىمداعى جىلدىڭ جارتىجىلدىعىنىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس, سالىقتىق تۇسىمدەردى بيۋدجەتكە ءتۇسىرۋدىڭ ءوسۋ ديناميكاسى بويىنشا رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە وبلىس ءبىرىنشى ورىندى يەلەندى.
سونىمەن قاتار, وبلىستىڭ اۋداندارى مەن قالالارىنداعى جانە ءار اۋىلدىق وكرۋگتەر مەن ەلدى مەكەندەردەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالعا تالداۋ جاساي وتىرىپ, وبلىس بيۋدجەتىن جۇيەلى تۇردە قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەر مەن كورسەتكىشتەردى تولىق قامتيتىن “وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پاسپورتى” ازىرلەندى.
“جول كارتاسى” بويىنشا ءسوز ساباقتايتىن بولساق, 2010 جىلى وبلىستا “جول كارتاسى” اياسىندا 432 ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا جالپى 18,5 ملرد. تەڭگە قاراستىرىلعان. ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قارجىسى ەسەبىنەن – 12,1 ملرد. تەڭگە, وبلىستىق بيۋدجەتتەن – 6,4 ملرد. تەڭگە.
9 نىساندا قۇرىلىس-جوندەۋ جۇمىستارى تولىعىمەن اياقتالدى. ونىڭ ىشىندە 9 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى, 6 تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق نىساندارى بار.
ەسەپتى كەزەڭدە 19 845 جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلدى. جۇمىسپەن قامتۋ ورگاندارى ارقىلى 13 598 ادام جۇمىسقا ورنالاستى. جۇمىسشىلاردىڭ ورتاشا جالاقىسى 31,5 مىڭ تەڭگە قۇرايدى.
اسقار يسابەك ۇلى ەسەپ بەرۋ كەزىندە بيىل ءبىلىم سالاسىنا ايرىقشا نازار اۋدارىلعانىن ايتتى. ءبىلىمسىزدىڭ كۇنى قاراڭعى, بىلىمدىگە – جارىق. ءوسىمتال وڭتۇستىكتىڭ ەڭ ۇلكەن پروبلەماسى وسى ءبىلىم سالاسىندا جاتىر. كۇنى كەشەگە دەيىن ءتورت, ءۇش اۋىسىمدىق مەكتەپتەر مەن اپاتتى جاعدايداعى ءبىلىم وشاقتارى رەسپۋبليكا بويىنشا ءبىرىنشى ورىندى بەرمەيتىن. وعان دۇنيەگە كەلگەن ءسابيدى بالاباقشاعا كەزەككە قويعاندا ونىڭ شىن كەزەگى ول ءبىرىنشى سىنىپتىڭ تابالدىرىعىن اتتاعاندا كەلەتىن كەرەمەتىن قوسىڭىز. كوپ مەكتەپتەرگە جولىمىز تۇسەدى, كورنەكى قۇرالدارى ابدەن ەسكىرگەن, جاڭا مەتوديكالىق قۇرال-جابدىقتاردان ادا كەيىپتەرىن دە كورەر ەدىك.
بيىلعى جىلى ءبىلىم سالاسىن باستى نازارعا العان مىرزاحمەتوۆ نە تىندىردى, سونى تالداپ كورەلىك. سونىمەن وبلىس باسشىسى نە دەدى؟
– جالپى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا اعىمداعى جىلى بيۋدجەتتەن 99,9 ملرد. تەڭگە قارالدى, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 10,5%-عا ارتىق, – دەدى ول. مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم ۇيىمدارىنىڭ سانى قازىرگى تاڭدا 345-كە دەيىن جەتكىزىلىپ, قامتۋ دەڭگەيى 13,5%-دان 21,4%-عا دەيىن ءوستى. “بالاپان” باعدارلاماسىنا سايكەس 2010 جىلى 9085 ورىنعا 154 مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم ۇيىمدارى ىسكە قوسىلادى دەپ جوسپارلانسا, بۇگىنگى كۇنى 4376 ورىنعا 100 مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار اشىلدى. ال جۇمىس جاساپ تۇرعان 25 بالاباقشادان قوسىمشا 1165 ورىنعا 48 توپ اشىلدى. جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن مەكتەپكە دەيىنگى بالالاردىڭ بالاباقشامەن قامتىلۋى 23,5% قۇرايدى.
بيىلعى جىلى جالپى 103 نىسانداردىڭ قۇرىلىسىنا 19 ملرد. تەڭگە قاراستىرىلعان. بۇگىنگى كۇنگە 15 ءبىلىم مەكەمەسى ىسكە قوسىلدى. جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قوسىمشا 49 نىساننىڭ ىسكە قوسىلۋى جوسپارلانۋدا. تالداپ ايتار بولساق:
– رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 36 نىساننىڭ قۇرىلىسىنا 9,1 ملرد. تەڭگە;
– وبلىستىق بيۋدجەتتەن 67 نىساننىڭ قۇرىلىسىنا 9,9 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. ونىڭ ىشىندە 45 اپاتتىق جاعدايداعى مەكتەپ, ءۇش اۋىسىمدا وقيتىن 13 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە.
سونىمەن قاتار, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بيۋدجەت كودەكسىندە قۇرىلىس قۇنى قىمباتتاعان نىسانداردىڭ قۇرىلىسىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن اياقتاۋ قاراستىرىلعانىنا قاراماستان, رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ الدىندا “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” باعدارلاماسى اياسىندا قۇرىلىسى باستالىپ, قۇرىلىس قۇنى قىمباتتاعان 900 ورىندىق ارىس قالاسىنداعى جانە ءبايدىبەك اۋدانى شايان اۋىلىنداعى 700 ورىندىق مەكتەپ 350 وقۋشىعا ارنالعان ينتەرناتتىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ ءۇشىن قاجەتتى قارجىنىڭ 10%-ى وبلىستىق بيۋدجەتتەن, قالعانىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ءبولۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ, تولىق شەشىلدى. اتالعان نىساندار جىل سوڭىنا دەيىن پايدالانۋعا بەرىلەدى. وبلىسىمىزداعى جاڭادان پايدالانۋعا بەرىلگەن ءبىلىم مەكەمەلەرىن ۇستاۋعا رەسپۋبليكا بيۋدجەتى ەسەبىنەن قوسىمشا 1 ملرد. 151 ملن. تەڭگە شەشىمىن تاۋىپ, بولىنەتىن بولدى. تۇڭعىش رەت ۇستىمىزدەگى جىلى ءبىلىم سالاسىنا اسا نازار اۋدارىلىپ, تەك وبلىستىق بيۋدجەتتەن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى نىعايتۋعا 2 ملرد. 309 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىندى. اتاپ ايتار بولساق, وبلىس مەكتەپتەرىندەگى توزىعى جەتكەن وقۋشى پارتالارى مەن مەكتەپ تاقتالارى تولىعىمەن اۋىستىرىلىپ, 100 مىڭ پارتا مەن 6250 تاقتا الۋعا 1 ملرد. 156 ملن. تەڭگە قاراستىرىلىپ, جابدىقتاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
سونىمەن قاتار, ءبىلىم بەرۋدى الەمدىك ستاندارتقا ساي جەتىلدىرۋ ماقساتىندا توزىعى جەتكەن كومپيۋتەرلەردى اۋىستىرۋ مەن جاڭالاۋعا 556 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, 5247 دانا كومپيۋتەر الىنۋدا. ەگەر 2009 جىلى 1 كومپيۋتەرگە 21,6 وقۋشى كەلەتىن بولسا, اعىمداعى جىلى ول كورسەتكىش 19 وقۋشىنى قۇراپ, رەسپۋبليكانىڭ ورتاشا كورسەتكىشىنە جەتىپ وتىر. سونىمەن قاتار ۇستىمىزدەگى جىلى 883 ملن. تەڭگەگە 135 فيزيكا, 70 بيولوگيا كابينەتتەرىمەن جابدىقتاۋ جانە 260 ملن. تەڭگەگە 47 لينگافوندىق-مۋلتيمەديالىق كابينەتتەرمەن تولىقتىرۋ جۇمىستارى ءجۇرگىزىلۋدە.
قازىرگى تاڭدا, وبلىس كولەمىندە دارىندى بالالارمەن جۇمىس جۇرگىزۋ قارقىندى ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. وقۋشىلارىمىزدىڭ حالىقارالىق پاندىك وليمپيادالاردا جەڭىپ العان ناگرادالارىنىڭ سانى جىلدان جىلعا وسۋدە. 2009-2010 وقۋ جىلىندا اقش, اۆستريا, رۋمىنيا, كيپر, گرۋزيا, تۇركيا, گوللانديا مەملەكەتتەرىندە وتكەن حالىقارالىق عىلىمي جوبا جارىستارىنا 14 وقۋشى قاتىسقان بولسا, بيىلعى وقۋ جىلىندا 16 وقۋشى قاتىسىپ, ونىڭ ىشىندە 5-ءى التىن, 3-ءى كۇمىس, 6-ى قولا مەدالدى جەڭىپ الدى. 2 وقۋشى ارنايى سەرتيفيكاتپەن ماراپاتتالدى.
وبلىس بويىنشا ۇبت قورىتىندىسىنىڭ ورتاشا كورسەتكىشى 86,21 بالدى قۇرادى نەمەسە وتكەن جىلدىڭ ورتاشا كورسەتكىشىنەن (70,76) 15,45 بالعا جوعارى. اعىمداعى جىلى 590 وقۋشى “التىن بەلگىمەن” ءبىتىردى, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 263 وقۋشىعا كوپ. رەسپۋبليكا بويىنشا جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ ءۇشىن گرانت العانداردىڭ سانى 31567 وقۋشى بولسا, ءبىزدىڭ وبلىستان 8622 وقۋشى ءبىلىم گرانتتارىن يەلەندى. ول كونكۋرسقا قاتىسقانداردىڭ 46,32%-ى. وبلىس مەكتەپتەرىندە 7 408 جوعارى ساناتتى, 15 098 ءبىرىنشى ساناتتى, 17 277 ەكىنشى ساناتتى مۇعالىمدەر ەڭبەك ەتۋدە. 2009-2010 جىلى 623 جاس مامان جۇمىسقا قابىلداندى. جىل باسىنان 6 031 مۇعالىم بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كۋرسىنان ءوتتى.
وقۋ-تاربيە پروتسەسى مەن ءبىلىم ساپاسىنىڭ دەڭگەيىنە قاتىستى جۇرگىزىلەتىن مونيتورينگ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ۇستىمىزدەگى وقۋ جىلىنان باستاپ قالا, اۋدان اكىمدىگى مەن ءبىلىم مەكەمەلەرىنىڭ (مەكتەپ, اۋداندىق, قالالىق ءبىلىم ءبولىمدەرىنىڭ) جۇمىسىن باعالاۋعا ارنالعان رەيتينگ جۇيەسى ەنگىزىلەتىن بولادى.
سىبايلاس جەمقورلىق جانە جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قۇقىقبۇزۋشىلىقتار بارلىق دەڭگەيدە ۇيلەستىرۋ كەڭەستەرىندە جان-جاقتى قاراستىرىلىپ, مەكتەپتەردىڭ ەسەپ-قيساپ جۇمىستارىن جاقسارتۋ ماقساتىندا بۋحگالتەريالارىن ورتالىقتاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
قارجى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىكتەرىمەن كەلىسە وتىرىپ, وبلىستاعى 989 مەكتەپتە 1750 بۋحگالتەر قىزمەت اتقارىپ كەلگەن بولسا, ولار ورتالىقتاندىرىلعان كەزدە 647 بۋحگالتەر قىزمەت اتقاراتىن بولادى. قىسقارتىلعان 1103 بۋحگالتەرلەردەن ۇنەمدەلەتىن قارجى 365 ملن. تەڭگەنى قۇرايدى. ال قىزمەتتەرىنەن قىسقارتىلعان بۋحگالتەرلەردى باسقا جۇمىستارعا ورنالاستىرۋ اۋدان, قالا اكىمدەرىنە جۇكتەلگەن.
سوڭعى 15-20 جىلدار كولەمىندە كاسىپتىك ليتسەيلەر مەن كوللەدجدەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى مورالدىق جانە ماتەريالدىق تۇرعىدان ەسكىرگەن. وبلىس بيۋدجەتىنەن كوللەدجدەرگە 2006 جىلى 4,0 ملن.تەڭگە عانا, 2007 جىلى 11,0 ملن. تەڭگە عانا قارالعان, ال سوڭعى 2 جىلدا بۇل ماقساتقا بيۋدجەتتەن قارجى مۇلدەم قاراستىرىلمادى. دەگەنمەن, 8 كوللەدجدىڭ ارنايى ەسەپ-شوتىنان 2008 جىلى 63359,0 مىڭ تەڭگە, 2009 جىلى 50775,0 مىڭ تەڭگەگە قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار الىندى. ال 2010 جىلى وبلىستىق بيۋدجەتتەن تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنە 247 ملن. 841 مىڭ تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى نىعايتىلۋدا. بيىلعى جىلى كاسىپتىك ليتسەيلەر مەن كوللەدجدەرگە مەملەكەتتىك تاپسىرىس 9233 وقۋشىنى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە “جول كارتاسى” بويىنشا 2375 وقۋشى.
وبلىستىڭ 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ باعدارلاماسىنا سايكەس مەملەكەتتىك تاپسىرىستى قالىپتاستىرۋ بارىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى جانە وندىرىستىك ماماندىقتارعا كوپ باسىمدىق بەرىلدى. سالالار بويىنشا اتاپ ايتقاندا:
اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندىقتارىنا – 35,2 پايىز;
ماشينە جاساۋ ونەركاسىبى, كولىك, ءماشينەلەر مەن جابدىقتار تەحنولوگياسى, كولىك پايدالانۋ ماماندىقتارىنا – 26,4 پايىز.
بيىلعى جىلى وبلىستىق بيۋدجەتتەن قارالىپ وتىرعان مەملەكەتتىك تاپسىرىس نەگىزىندە ساڭىراۋ بالالارعا ارنايى 30 ورىن بەرىلدى. وندا ساڭىراۋ بالالار “كيىمدەردى مودەلدەۋ جانە كونسترۋكتسيالاۋ” جانە “ەسەپتەۋ تەحنيكاسى مەن اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەلەردى باعدارلامالىق قامتاماسىزداندىرۋ” ماماندىقتارى بويىنشا وقىتىلادى.
ءبىلىم باسقارماسى تاراپىنان وبلىستاعى بارلىق 47 جەكە مەنشىك كوللەدجدەردە جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم ستاندارتى تالاپتارىنىڭ ورىندالۋىن تەكسەرۋ ءناتيجەسىندە 20 كوللەدجدىڭ ليتسەنزياسىنىڭ كۇشى 6 اي مەرزىمگە دەيىن ۋاقىتشا توقتاتىلدى. بۇگىنگى كۇنى 4-ءى قايتا تەكسەرىلىپ, 3-ءىنىڭ قۇجاتتارى سوتقا وتكىزىلدى. قالعان 16 كوللەدجدى قايتا تەكسەرۋ جاڭا وقۋ جىلىنان جالعاساتىن بولادى.
مىرزاحمەتوۆ كومانداسىنىڭ بيىلعى جىلعى اتاپ ايتار ەرەكشەلىگىنىڭ ءبىرى, ەل اراسىنا ءجيى شىعۋى, جاي-كۇيمەن تانىسىپ, اۋدان, قالا كولەمىندە شەشىلەتىن ءماسەلەلەردى سول ساپار بارىسىندا تىندىرۋى دەر ەدىك. قاراپايىم جۇرتتىڭ وبلىس اكىمى تۇگىلى قاراپايىم شەنەۋنىكتەرگە قولى جەتە بەرمەيدى. “اۋزى كۇيگەن ءۇرىپ ىشەدى” دەگەندەي, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ قاقپانىنا تۇسكەن ارىپتەستەرىنىڭ قامسىزدىعىنان كەيىن كەيبىر باسقارمالار ەسىگىنىڭ الدىنا قارۋلى كۇزەت قويۋدى ادەتكە اينالدىرعان ەدى. قازىر باسىلعانىمەن كەزەكشى-كۇزەتشىلەر ابدەن تەرگەپ الماي, ىشتەگىلەرمەن بايلانىسپاي جىبەرمەيدى.
قازىر وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى باستاعان جۇمىس توپتارى اۋدان, قالالاردى ارالاۋدى جونگە قويدى. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارلارى باستاعان جۇمىس توپتارى 58 رەت اۋدان, قالانى ارالاپ شىقتى. قامتىلعان ەلدى مەكەندەر سانى – 1287, جەكە قابىلداۋدا بولعاندار سانى 409 ادام. ارالاۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 660 تاپسىرما بەرىلىپ, بۇگىنگى كۇنگە 401 تاپسىرما ورىندالعان, 256 تاپسىرما ورىندالۋ بارىسىندا. تارتىپتىك جازاعا تارتىلعاندار سانى – 127, ونىڭ ىشىندە قىزمەتىنەن بوساتىلعاندار – 32, ءتارتىپتىك شارا قولدانعاندار – 95.
بۇگىنگى تاڭعا بەرىلگەن تاپسىرمالاردىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ وبلىس اكىمى اپپاراتى سالالىق بولىمدەرىنە جۇكتەلگەن جانە ءاربىر ايدىڭ قورىتىندىسى قارالۋدا.
ءار سالا بويىنشا جاسالىنعان جۇمىستارمەن تانىسقان دەپۋتاتتار وبلىس اكىمىنىڭ جۇمىسىن قاناعاتتانارلىق دەپ باعا بەردى. نازار جەتكىلىكتى اۋدارىلماي جاتقان ماسەلەلەر دە ايتىلادى. ماسەلەن, ارىس, بادام سياقتى وزەندەردىڭ تابانىنا شىنجىرلى تراكتور, ەكسكاۆاتور تۇسىرگەن قۇرىلىس كومپانيالارى تەگىن تاس, قۇمدى وپىرىپ الىپ جاتىر. سونىڭ سالدارىنان بىرنەشە كوپىر اپاتتىق جاعدايعا ۇشىرادى. “كوكساراي” سۋ رەتتەگىشى, شاردارا اۋدانىندا كوگىلدىر وتىنعا دايىندىق ماسەلەلەرىنە بايلانىستى اسفالت جولدار بالشىقتاي يلەنىپ قالدى. الىپ قۇرىلىستار جاقسى, بىراق نەگە حالىق زاردابىن تارتۋى كەرەك. ياساۋي اتىنداعى حقتۋ-ءدىڭ رەكتورى, اكادەميك لەسبەك ءتاشىموۆ قۇلاققا قونىمدى ۇسىنىس ايتتى. سولتۇستىك وبلىستاردا مەكتەپكە بالا تولتىرا الماي جاتقاندا دۇنيەگە ءسابي اكەلۋدەن وڭتۇستىك رەسپۋبليكادا كوش باستاپ تۇر. بىراق, ءبىز وسىعان قانداي جاعداي جاساپ وتىرمىز؟ داريانىڭ ارعى بەتىندەگى بالتاكول اۋىلىنىڭ ءتورتىنشى پەرزەنتىن دۇنيەگە اكەلگەن كەلىنشەك تۇركىستاندى باسىپ ءوتىپ, قيىرداعى وتىرارعا ءبىر جاپىراق قاعاز ءۇشىن بارادى. قۇجاتتى سول كۇنى الا قويسا جاقسى, كەيدە اپتالاپ جۇرەدى. ولاردى ساندالتپاس ءۇشىن ادىلەت باسقارماسىمەن كەلىسە وتىرىپ, نەگە قوسىمشا شتات اشۋعا بولمايدى؟ ولار ەلدى مەكەندەردى ارالاپ, قۇجاتىن تۇگەندەپ بەرسە, انالار الاڭداماس ەدى.
سەسسيادا تاعى دا بىرنەشە دەپۋتات سويلەپ, وبلىس باسشىسىنىڭ ەسەبىنە جوعارى باعا بەردى.
وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى قايرات بەركىنباەۆ:
— وبلىس باسشىسىنىڭ جۇيەلى جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى, ونەركاسىپ جانە كاسىپكەرلىك سالالاردا ىلگەرىلەۋ بايقالادى. ماسەلەن, ەسەپتى مەرزىمدە كاسىپكەرلىك نىساندار سانى 16 پايىزعا ارتقان. وسى سالادا ەڭبەك ەتەتىندەردىڭ سانى 270 مىڭنان اسقانىن كورىپ وتىرمىز. شاعىن جانە ورتا بيزنەس دامىسا, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى جاقسارا تۇسەتىنى تۇسىنىكتى. وتكەن جەتى ايدا وسى باعىتتا دۇرىس جۇمىس جۇرگىزىلىپ, ەلەۋلى ءناتيجەگە قول جەتكىزدىك. جالپى, اسقار يسابەك ۇلىنىڭ تالاپشىلدىق جانە جۇيەلىلىك سەكىلدى قاسيەتتەرىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. سونىڭ ارقاسىندا ءوز كومانداسىنا دا, اۋداندارداعى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا دا ءتيىمدى ءارى ناتيجەلى جۇمىس ىستەۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ كەلەدى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل باعىتىمىزدان اينىماساق, الداعى ۋاقىتتا حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن ۇلكەن ىستەر تىندىرا الامىز دەسە, ونىڭ ءسوزىن ارىپتەسى جەڭىسبەك تۇرعانوۆ بىلاي دەپ جالعاستىردى.
– اسقار يسابەك ۇلىنىڭ بيىلعى جىلدىڭ جەتى ايىندا اتقارعان جۇمىستارى ءجونىندەگى ەسەبىن تىڭداپ, ءدان ريزا بولدىم. ويتكەنى, اسقار يسابەك ۇلى ءوزىنىڭ ء“وندىرىس دامىسا, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە مول مۇمكىندىك تۋادى, سول ءۇشىن وسى سالانى قالايدا وركەندەتۋگە ءتيىسپىز” دەگەن ۇستانىمىن ىسكە اسىرۋ جولىندا ەلەۋلى تابىستارعا قول جەتكىزگەن. بيىلعى 7 ايدا وبلىس ەكونوميكاسىن دامىتۋعا 99,3 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. بۇل بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا ءبىرشاما كوپ. تاعى ءبىر اتاپ وتەرلىگى, نەگىزگى ينۆەستيتسيالىق سالىمداردى شاعىن كاسىپورىندار جۇزەگە اسىردى. بۇل شاعىن بيزنەستىڭ جاندانعانىنىڭ نىشانى. جەكە كاسىپكەرلەر سالعان ينۆەستيتسيا كولەمى 57,1 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى نەمەسە وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 63 پايىزعا ارتتى. اعىمداعى جىلى ونەركاسىپ سالاسىنىڭ ينۆەستيتسيا ۇلەسى 50,6 پايىزدى قۇراپ, 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 36,2 پايىزعا ءوستى. وسىنىڭ بارلىعى وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ دامىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. ءوندىرىس وركەندەپ, كاسىپكەرلىك دامىسا, بيۋدجەتتىڭ مۇمكىندىكتەرى مولايادى. بۇل حالىقتىڭ تۇرمىسىنىڭ جاقسارۋىنا جاعداي جاسايدى.
– وبلىس اكىمىنىڭ جەتى ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەسەبىنە وڭ باعا بەرۋگە بولادى, – دەدى وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى قايىپبەك قامباروۆ. – ماسەلەن, شىمكەنتتەگى يندۋستريالىق ايماقتى الايىق. اسقار يسابەك ۇلىنىڭ قاتاڭ باقىلاۋىنىڭ ارقاسىندا بۇل ايماقتا جۇمىس جاندانا ءتۇستى. 112 گەكتار جەر ءوندىرىستىك قالدىقتاردان تازارتىلدى. جۇمىستى ۇيلەستىرەتىن كەڭەستەر قۇرىلىپ, ينۆەستيتسيالىق جوبالار ۇسىنىلدى. ونىڭ 18-ءى ماقۇلدانىپ, ينۆەستورلار ىسكە كىرىسە باستادى. ەندى وسى باعىتتا جۇيەلى جۇمىس جالعاسادى دەگەن سەنىمدەمىن. جاقىن كەلەشەكتە يندۋستريالىق ايماق وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ تىرەگىنە اينالارى ءسوزسىز.
دەپۋتات ءنۇردىلدا جۇماشەۆ “نەگە ءبىز اسقار مىرزاحمەتوۆكە جۇمىس ىستە دەپ, ءوزىمىز ءبىر ءبۇيىردە وتىرىپ, سىن ايتقاندى جاقسى كورەمىز. وبلىستىڭ ابىرويى – ءبىزدىڭ ابىرويىمىز. پروبلەمالاردى بىرلەسىپ شەشۋگە سەپتەسەيىك” دەدى.
سوڭىندا ءسوز العان وبلىس اكىمى: شەشىمىن كۇتكەن ماسەلە شاشەتەكتەن. الدا قولعا الىنۋى ءتيىس شارۋا الدەقايدا كوپ. ويتكەنى, وبلىسىمىزدا 900-دەي ەلدى مەكەن, ەكى ميلليوننان استام حالىق بار. ونىڭ بارلىعىنىڭ ماسەلەسىن ءبىر جىلدا شەشىپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەس. دەسەك تە, قولدا بار مۇمكىندىكتەردى قانشالىقتى پايدالانىپ ءجۇرمىز؟ ماسەلە سوندا. ەگەر وسى تۇرعىدان الىپ قاراساق, ىلگەرىلەۋشىلىك بار. كەمشىلىك تە جوق ەمەس. كەيبىر سالالاردا, كەيبىر اۋدانداردا مۇمكىندىكتەر تولىق پايدالانىلماۋدا. الدا بۇل جۇمىستارعا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. مەنى قۋانتاتىنى, جۇمىستى بىرلەسىپ اتقارۋعا دەگەن ىنتالارىڭىز. ۇنەمى ايتىپ كەلەمىن, تەك بىرلىك پەن ىنتىماق بولعان جەردە تابىسقا قول جەتكىزۋگە بولادى. تۇپتەپ كەلگەندە, وسىنىڭ بارلىعى تەك جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ مىندەتى ەمەس. بۇل — ءبارىمىزدىڭ مىندەتىمىز. بۇگىن قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمىز مەنىڭ نەمەسە وبلىس اكىمدىگىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل وڭتۇستىكقازاقستاندىقتاردىڭ باعىندىرعان بەلەسى دەپ ەسەپتەيمىن, دەدى.
جالپى, اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ وبلىس ەكونوميكاسىن وركەندەتۋ مەن الەۋمەتتىك سالاسىن نىعايتۋداعى ەڭبەگىن وبلىس حالقى جاقسى باعالايدى. “باق, قايدا باراسىڭ؟” دەگەندە “ىنتىماققا بارامىن” دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ جۇمىس جاساسا, وبلىستىڭ باعىندىرار بيىكتەرى كوپ بولادى.
اكىم كومانداسى مەن دەپۋتاتتار كورپۋسىنىڭ ءجۇزدەسۋىنەن وسى بايلامدى اڭعاردىق.
باقتيار تايجان,وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
