400 مىڭ كورەرمەنى بار شاھيزادا ابدىكارىموۆتىڭ “قوعام” تۆ تەلەكومپانياسى

ءسوز باسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 2-ءشى كۋرسىندا وقىرمانىنا تۇڭعىش جىر-شۋماق كىتابىن جۇرەكسىنبەي ۇسىنعان – ايتقان ءسوزى جۇردەك, جۇرگەن جەرى دۇرمەك بۇل اقىنىڭىزدىڭ اتى-ءجونىن مەنىڭ ارىپتەس-زامانداستارىم جاقسى ءبىلۋى ءتيىس! وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارىنىڭ بەل ورتاسىندا, كەڭەس زامانىنىڭ دۇرىلدەپ تۇرعان شاعىندا, شىنىندا دا, شىناشاقتاي سارى بالا شاھيزادا ابدىكارىموۆتىڭ بۇل ء“ىسى”, ياعني بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ مەملەكەتتىك باسپادان كىتاپ شىعارۋى – ايتارى جوق سەنساتسيالىق قۇبىلىس ەدى. ول كەزدە سەنساتسيا اتاۋىنىڭ ءوزى تىلدىك قولدانىسىمىزدا بولماعان. تالدىرماش تۇلا بويىنا سىيماي بۋىرقانعان جان سەزىمىن 17 جاسار بوزبالا تاڭعى شىقتاي كىرشىكسىز كوڭىلمەن اقتارا سالىپ, ايدى اسپانعا شىعاردى. سودان ءبىر كۇنى, جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى ءوز اقشاسىنا اپەرگەن ءبىر تال بيلەتتى جۇدىرىعىنا قىسىپ, شىنىسى قالىڭ كوزىلدىرىگىن ءبىر تۇزەپ الىپ, الماتىمەن دە, الماتىنىڭ ارقالى اقىندارىمەن دە قوشتاسپاي, تۋعان جەرى قارماقشىعا تۋرا تارتىپ كەتىپتى دەگەندى عانا ەستىدىك. ارادا سىرعىپ سان جىلدار ءوتتى... “التىن قازىق” اتتى سالماقتى جىر جيناعىندا بۇگىنگى شاھيزادا: “جىلدارىم-اي... زامانامەن ۇندەسكەن! ايداھاردىڭ ارقاسىندا مىزعىپ اپ, جولبارىستىڭ جوتاسىنا مىنگەسكەن! ...جىلدارىم-اي, قالىپ قويعان ءتۇز-بەلدە, ەندى مەنى سۇراۋ سالىپ ىزدەر مە؟ ۇرپيەدى ۇل-قىزىم مەن جۇلدىزىم, قالاي امان جەتكەنسىڭ دەپ بىزدەرگە؟” دەپ سول ءبىر “داۋىلدى ءhام جاۋىندى” كۇندەرىن سارعايعان ساعىنىشتىڭ شىرماۋىندا, توسىرقاي ەسكە الادى. جىر جولدارى – البىرت جاستىڭ اساۋ جىلدار بەدەرىنەن سۇرىنبەي ءوتىپ, قازىرگى قوعامدىق ورتادان ءوز ورنىن تاپقان ساليقالى ازاماتقا اينالعان عۇمىرىنان سىر تارتىپ تۇرعانداي! بىراق, بۇگىنگى اڭگىمە دارىندى اقىننىڭ وتكەن نەمەسە بۇگىنگى ءومىر بەلەستەرىندەگى ورلىكتەرىنە وراي ورىلگەن جىر شۋماقتارى حاقىندا ەمەس... “جابىق قالادان” باستالعان تەلەحيكايا ...كەڭەس وداعى قۇلاپ, ءاس­كە­ريلەر “جابىق قالا” باي­قو­ڭىردا (لەنينسكىدە) ينە-جىبىنە دەيىن قالدىرماي ماسكەۋگە تاسي باستاعاندا وسى شا­ھيزادا ءابدى­كارىموۆتىڭ ءبىر ۇتقانى بار. ول تۇستا “باي­قو­ڭىر” وڭىرلىك تە­لەس­تان­­­سا­سىنا جە­تەك­شىلىك ەتەتىن. ءوز­دەرىن بو­لاشاق ء“ماس­كەۋ­لىك” ساناپ قوي­عان كە­شەگى قاندى­كويلەك ارىپتەس­تەر لەنينگراد­تان تاياۋدا عانا جەت­كىزىلگەن سۋداي جاڭا اسا قۋاتتى جىل­جى­مالى تەلەۆيزيالىق ستانسانى (جتس) قالاي­دا كەرى الىپ قايتۋعا جانتا­لاستى. شاھيزادا دا قول قۋسىرىپ قاراپ جاتپادى. بايىرعى كوز­تا­نىستارى – اسكەري گەنە­رال­دارعا تەح­ني­كا­نى كەلگەن جەرىندە قالدىرۋعا قولقا ساپ باقتى. التىن وقالىلار اڭقىل­داعان ازا­ماتتىڭ ءسوزىن جىقپادى. اۋەلىم, اتالمىش قىمبات تەحنيكاعا ءبىر اسكەري “كاماز”-دى قوسا سىي­لاپ كەتكەنىن قاي­تەر­سىڭ؟ ولارعا ءجۋرناليستىڭ سونداعى بار بەرگەن سىيى – اتالارىنىڭ سۇيىكتى اسى, ءبىر جاشىك اششى سۋ عانا. 1999 جىلعى قازاقستانداعى پرەزيدەنت سايلاۋى كەزىندە شاھيزادانىڭ جاڭادان ءتاي-ءتاي باسقان “قوعام” تەلەكومپانياسى ەل­با­سىنىڭ قىزىلورداداعى كەزدەسۋىنەن, الگى جتس ارقىلى قالانىڭ ورتالىق الاڭىنان, ەفيرگە تىكەلەي حابار تاراتتى. سوندا عوي تە­لە­ۆيزيالىق يندۋستريانىڭ ءتىس قاققان ما­ماندارىنىڭ اۋىلداعى بۇل جاڭا­شىلدىققا اۋزىن اشىپ, كوزىن جۇمعاندارى. سودان كوپ ۇزا­ماي ءبىر كۇنى قالتالى ءبىر ازامات شا­ھيزاداعا تەلەكومپانيانى ساتۋ تۋرالى قولقا سالسىن. مۇندايدى كىم كۇت­كەن, ءازىلى شىعار دەپ, ات-تونىن الا قاش­تى. باس تارتتى. باس تارتقانى بار بولسىن, سا­تىپ الۋشىنىڭ قولى تىم ۇزىن ەكەن, تەگى تەلە­كومپانيا باس­تى­عىنىڭ اۋزىن اشتىر­ماي, اياق-قولىن ماتاپ تاستادى. قالايدا ساتۋعا ماجبۇرلەي باستادى. كوپە-كورنەۋ قىساستىققا جانى شىداماعان شاھيزادا قىزبالانىپ بىردەن ەلباسىنا بارىپ شا­عىن­باق بولعان, بىراق ول كىسىنىڭ قابىلداۋى­نا جەتە السا جاقسى, جەتە الماسا شە؟! وعان دەيىن بار شارۋا “زاڭدى” تۇردە شەشىلىپ كەتەتىن ءتۇرى بار. قالايدا استاناعا بارۋدان باسقا امال قالمادى. نە كەرەك, حالىق سىيلاعان قايراتكەر ءابىش كەكىل­باەۆتىڭ قابىلداۋ بولمەسىنەن ءبىر-اق شىقتى. ون­داعىسى – ءبىر تۇسىنسە, قۇزىرلى باسشى­لاردان ادەبيەت پەن ونەرگە جاقىن ابەكەڭ تۇسىنەر دەگەن وي. كەكىلباەۆ مەملەكەتتىك حاتشى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن. اقىلمان اعا “اھ” ۇرعان جۋرناليست ءىنىسىنىڭ جاناي­قايىن جانى­مەن ۇعىنىپتى, قابىلداۋ ۋاقى­تى قىسقا, ايتار ءسوزى از بولعانمەن ماسەلەنى وڭ شەشىپ بەردى. قىزىلوردانىڭ “قوعامى” مەن ونىڭ باسشىسىن بۇدان سوڭ قايتىپ ەشكىم مازالامادى... قازىر قازاقستاندا تاۋەلسىز 21 تەلەارنا بار دەسەك, قۇرىلعانىنا ون جىلدان اسقان بۇگىنگى “قوعام-تۆ” سولاردىڭ ىشىندەگى بىرە­گەيى. ولاي دەۋگە ءبىرىنشى سەبەپ: تەلەستانسا تازا قازاق تىلىندە حابار تاراتادى. ەكىنشى­دەن, ايماقتاعى 400 مىڭنان استام كورەر­مەننىڭ كوڭىلىن تاۋىپ وتىر. ۇيىمدا ۇزىن-سانى 47 قىزمەتكەر تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى. ءسوز دودا­سىنا لايىقتالعان اتشاپ­تىرىم ەكى ءتۇسىرۋ الاڭىنان باسقا, جەڭىل ۇرىس قارۋى تەكتەس شاعىنداۋ ەكى ستۋدياسى كەز كەلگەن ۋاقىتتا حابار جازۋعا ءارى تىكەلەي اقپارات تاراتۋعا اركەزدە دە تاس-ءتۇيىن ءازىر. مىنە, سون­دىق­تان دا, اۋديو-ۆيدەو قۇرال-جابدىق­تارى ءنوپىرىنىڭ استىندا جاتقان الماتى مەن استاناداعى ازۋلى ءھام ارالاس ءتىلدى تەلە­ارنالار تەحني­كالىق باسپالداق­تاردا جازاتا­يىم يىق تىرەس­تىرە قالسا, قاي-قايسىسىنىڭ دا “قوعام تۆ-نى” قىزىل­وردالىق دەپ قومسىنباسى انىق. جان ءسۇيسىن­تەتىن جانە ءبىر جايت – تاۋەلسىز تە­ل­ە­ارنالاردىڭ قالىپ­تاسۋىنىڭ ەلەڭ-الاڭىن­دا اۋە تولقىنىنا شىققان بۇل قار­لىعاش-تەلەكومپانيانىڭ باستاپقى قازاقى قالپىن قايماعىن بۇزباي, سول كۇيىندە وسى كۇنگە دەيىن ساقتاپ كەلە جاتقاندىعى. سىر حالقى ءوزىنىڭ كۇندەلىكتى سىرلاسىنا اينالعان تەلەارنانى “شاھيزادانىڭ “قو­عامى” دەپ اتاپ كەتكەن. بۇل, ءسىرا ءدا, ءتورت ايا­عىن تەڭ باسقان تەلەۆيزيالىق ستانسانىڭ نە­گىزىن قالاعان بەلگىلى جۋرناليست, ايتۋلى اقىن, قوعام قايراتكەرى, ءماسليحات دەپۋتاتى شا­ھيزادا ابدىكارىموۆكە جەرلەستەرىنىڭ كور­سەت­كەن شىنايى ءىلتيپاتى. تەلەارنا وتاۋ تىككەن العاشقى كۇننەن تەك قانا حالىقتىڭ الەۋ­مەت­تىك-تۇرمىستىق ءومىرىنىڭ تۇيتكىلدەرىن تولاسسىز دا توقتاۋسىز تولعاپ كەلەدى. سونى­سىمەن دە “قوعام” ءوز بيىگىنە كوتەرىلدى, ەڭ الدىمەن كورەرمەننىڭ ماراپاتىمەن ءوستى. باستان-اياق ءوز كۇشىنە سەنىپ, ءوز كۇنىن ءوزى كورىپ, تىرشىلىگىن جاساپ وتىرعان تەلەار­نانىڭ كورەرمەنىنە, ياعني حالىققا ارقا سۇيەرى زاڭدى. ەڭ باستىسى – شاھيزادانىڭ “قوعامى” وسى جىلدار ىشىندە ءىرىلى-ۇساقتى اتاعى دارداي تەلەكوم­پا­نيا­لار وتۋگە ءتيىستى بارلىق كاسىبي-وندىرىستىك ءوت­كەلدەردى ارتقا تاستاپ, بۇگىنگى ۋاقىت تا­لا­بىنا ساي تەحنيكالىق قۇرال-جابدىقتارمەن “مۇزداي قارۋلانىپ” ۇلگەردى. مۇنى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا ەلىمىزدىڭ مەديا-الەمىندەگى “قوعام” تەلەار­ناسىنىڭ ەرەكشە جەتىستىگى دەپ باعالاۋعا بولادى. ايتپاقشى, وسى تاياۋدا ءبىر قازاق ميل­ليو­نەرى, بالكىم, ميللياردەرى, تەلەستانسا باسشى­سىنا بەتپە-بەت كەلىپ, قىزىق ۇسىنىس جاسادى... ول تۋرالى بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ اياعىنا دەيىن ايتۋعا ۋادە ەتەمىز. قارماقشىدان اسىپ قۇلاعان “ساتانا” وسىدان ءۇش جىل بۇرىن بەلارۋستاردىڭ بايقوڭىرعا ەردەي بولىپ كەلگەنى ەستەرىڭىزدە بولار... “ەردەي بولىپ” دەگەنىم, رەسەيمەن تۋىس­قاندىعىن العا تارتقان ولار جەر سەرىگىن تاسى­­مال­­دايتىن تۇڭعىش زىمىرانىن ۇشىرماق­قا نيەت تانىتتى. وكىنىشكە وراي, “دنەپر” زىمى­رانى ەل سەنىمىن اقتامادى. ءبىر جاعى ما­سات­­تانىپ, ءبىر جاعى تولقىپ تۇرعان پرەزيدەنت الەكساندر لۋكاشەنكونىڭ كوز الدىندا بەلارۋس­تىق تۇڭعىش زىمىران كوككە كوتەرىلە بەرە كوزدەلگەن باعىتىنان اۋىتقىپ, الاپات وت قۇشاعىنا وراندى. ميلليوندارعا باعالاناتىن جەر سەرىگىنىڭ وتە قىمبات كوممۋنيكاتسيالىق مودۋلدەرى زىمىراننىڭ ءۇش ساتىلى جانارماي قۇيعان بوشكەسىمەن بىرگە جارىلىپ, جاندى دا كەتتى. بۇل بايقوڭىردىڭ باسىنان نە وتپەگەن, بۇل سايىن دالا نە كورمەگەن, بىراق بەلارۋس باۋىرلاردان, ءسويتىپ... ۇيات بولعان! وقيعا بولعان كۇننىڭ ەرتەسىنە قىزىل­ور­دادان شاھيزادا ابدىكارىموۆ تەلەفون شالدى. “1991 جىلعى 2 قازاندى ەسىڭىزگە ءتۇسىرىڭىزشى!” – دەيدى. “...توقتار اۋباكىروۆتىڭ عارىشقا ۇشقان كۇنى عوي”, – دەيمىن مەن. “قاراعاشتىڭ كولەڭ­كەسىنە سولدات ۇستەلدەرىن قاز-قاتار ءتىزىپ جىبەرىپ, جۋرناليستەر جاپا-تارماعاي جايعاس­قان ءباسپاسوز ءماسليحاتى شە؟” ارينە, ەسىمدە... سۇراقتار قارشا بورادى. جاۋاپ بەرۋشى ۇشەۋ – قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ, اۆستريانىڭ فەدەرالدى كانتسلەرى فرانس ۆرانيتسكي, رەسەي پرەزيدەنتى بوريس ەلتسين­نىڭ ءوزى “كەشىرىمدى سەبەپتەرمەن” كەلە الماي, ەلدىڭ اتىنان ارنايى جىبەرگەن توتەنشە وكىلى ­– يۆان سيلاەۆ. ءدۇ­نيە­نىڭ ءتورت بۇرىشىنان جينالعان 40 ءجۋرناليستىڭ ىشىندەگى ەڭ “قىزىق ءارى قيىن سۇراق” “باي­قوڭىر” تەلەارناسىنىڭ ءتىلشىسى شاھيزادا ءابدى­كارىموۆتىكى بولدى. ءتىلشى پوليگوننىڭ باسىن­داعى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپ­تا­عان يادرولىق بال­ليستيكالىق زىمىران­داردىڭ بولاشاق تاعدىرى قالاي شەشىلمەك دەگەن ساۋال تاستادى. شىنى كەرەك, مۇندا عارىشتىق ۇشىرۋ ايلاعىنان تىس كەڭەستىك اسكەري بالليس­تيكالىق زىمىران ۇشىراتىن قۇپيا ستراتەگيا­لىق 9 بازا بارىن كوبىمىز سوندا بىلدىك. عارىش ايلاعىنىڭ كەلىسىم-شارتپەن قازاقتىڭ ەنشى­سىنە باياۋلاپ ءوتۋ كۇندەرى ءجۇرىپ جاتقان. نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ جاۋابى بىلاي بولىپ كەلدى: ء“بىز سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ ارقىلى دۇنيە جۇزىنە ءوزىمىزدىڭ بەيبىتشىل, ادىلەتشىل, الەمدىك قاۋىمداستىقپەن ىنتى­ماقتاس ەل ەكەنىمىزدى دالەل­دەدىك. ەندى, مىنە, باي­قوڭىردى مەم­لە­كەت­تىك مەنشىگىمىزگە اينال­دىرىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۇتاستىعىن, اب­سوليۋتتىك وركەنيەتتى ساقتاۋعا مۇددەلىگىمىزدى تا­نىت­­تىق. ال, يادرولىق وق­تۇم­سىعى بار زى­مى­ران­­دارعا كەلسەك, ءبىز ولاردى ءبىرىن قالدىر­ماي رەسەي­گە قايتارامىز. كورشىمىزدىڭ يادرو­لىق وق­تۇم­سىقتاردى الىپ تاستاپ, زىمىرانداردى بەي­بىت ماقساتقا پايدالانامىز دەگەن ۋادەسى بار...” ەلباسى ءسوزىنىڭ سوڭىن الا رەسەيدىڭ مەم­ل­ە­كەت­تىك قۇزىرلى ازاماتتارى, عارىشتىق-اسكەري سا­لانىڭ گەنەرالدارى الگى ساۋالعا تولىقتىرا جاۋاپ بەرۋگە تىرىسىپ باقتى, بىراق ءتىل­شى­لەردەن مۇنداي “شابۋىل” كۇتپەسە كەرەك, ءسىرا, ءسوز­­دەرى قوجىراپ, ابدىراپ قالدى. ءاس­كەري­لەردىڭ “م­ىڭ­گىرلەگەنىن” تۇسىنبەگەن “بايقوڭىر” تە­لە­ارناسى­نىڭ ءتىلشىسى ساۋالدى ەندى قازاقستان پرە­زيدەنتى­نە باعىتتادى: “نۇراعا, سول يادرو­­لىق زى­مى­رانداردى بايقوڭىرمەن بىرگە قازاق­ستاننىڭ مەنشىگىنە الىپ, وزىمىزگە قالدىرساق بولماي ما؟!” ءالى ەسىمدە, پرەزي­دەنتىمىز: “شاھيزادا, سۇرا­عىڭ وتە ورىندى, ولاردى وزىمىزدە نەگە قالدىرۋعا بولمايتىنىن ورايى كەلگەندە وزىڭە وڭاشالاپ ءتۇسىندىرىپ بەرەمىن!” دەپ رياسىز جى­ميىپ, ءتىلشى جىگىتتىڭ كوپ جايت­تاردان حاباردار ەكەندىگىنە سۇيسىنە, جىلىۇشى­راي جاۋاپ قاتتى. “ويى جۇردەك, ءسوزى تۇيدەك-تۇيدەك, جۇرگەن جەرى دۇرمەك” شاھيزادا ءابدى­كارىموۆپەن الماتى­داعى ۋنيۆەرسيتەت اۋدي­توريا­سىنان كەيىن ءوز باسىم ەكىنشى رەت باي­قوڭىردا, وسىلايشا كەزدەس­كەنمىن. ونى قالاي ۇمىتايىن؟! ءموبيلدى تەلەفون تۇتقاسىنىڭ ارجاعىنان شاھيزادانىڭ ادەتتەگى ەكپىندەپ سويلەيتىن ەتەنە تانىس داۋسى قۇلاعىمدى جارىپ بارادى: “كەشەگى ۇشپاي جاتىپ جارىلىپ, ماسقارا بولعان بەلارۋستاردىڭ “دنەپر” عارىشتىق زىمىرانى دەگەنىڭىز... سول باياعى-ى, 91-ءشى جى­لى كونۆە­ر­سيا­لانعان يادرولىق زىمىراندار! امە­ري­كا­لىق­تارعا كادىمگى “ساتانا” داقپىر­تىمەن ءمالىم بولعان “سس-20” دەگەن بالليس­تيكالىق كەڭەستىك قارۋلار. سونىڭ اتىن وزگەر­تىپ, قارۋدىڭ كۇشىن بەيبىت ماقساتقا پايدا­لانباق بولعان بۇلاردىڭ نيەتتەرى ءتۇزۋ-اق ەدى. بىراق, ەسكىنىڭ اتى – ەسكى, سىر بەردى. بايقا­دىڭىز با؟! ءبارى دە بار بولسىنشى, قارماق­شىنىڭ ۇستىنەن, مەن تۋعان اۋىلدىڭ تۋرا توبەسىنەن اۋىپ بارىپ قۇلادى ەمەس پە. جا­نىمدى بەلارۋستاردان ارى اۋىرتىپ تۇرعانى وسى جايت. قازاققا بۇل قاسىرەتتى زىمى­رانداردان قۇتىلاتىن كۇن قاشان تۋادى, اعاتاي-اۋ, ايتىڭىزشى؟!.” شاھيزادا ابدىكارىموۆتىڭ جانايقايىن ۇققاندايمىن. جەر استىنا جاسىرىنعان كە­ڭەستىك يادرولىق تاجال وقتارىنىڭ ءالى دە تاۋسىل­ماعانىنا, جۋىق ارادا تۇقىمى تۇزداي قۇرىپ تۇگ­ە­سىل­مەي­تىنىنە نالىدىم. دالا­مىزدا بۇر­شاقتاي شاشىلىپ ءتۇسىپ جاتقان گەپتيلدىڭ ايىقپاس قاسىرە­تىن بۇكىل قازاق بولىپ تۇسىنەتىن دارەجەگە جە­تىپ تە قالدىق ەمەس پە. جۇرەگىم سىز­داپ, ءارىپ­تەس­پەن بىرگە مۇڭايدىم... ء“ار قازاق – مەنىڭ جالعىزىم...” ء“ار قازاق ­– مەنىڭ جال­عىزىم...” وسىناۋ جىر جولىن اۋزىنان ۇنەمى تاستاماي جۇرەتىن شاھيزادا ساعيتجاننىڭ قازاسىندا دا ءداپ ءبىر “ساتانا” قارماقشىدان اسىپ قۇلاعانداي الابۇرتىپ تولقىعان. ساعيتجان بەرماعامبەتوۆ “قوعام” تەلەكومپانياسىنىڭ جاس جۋرناليس­تەرىنىڭ ءبىرى ەدى... ءدال بۇگىن استانا مەن الما­تىنىڭ تەلەارنالارىندا شاكەڭنىڭ شەبەرلىك­تانۋ تاربيەسىنەن وتكەن, “قوعامنىڭ” ستۋديا­سى­نان بويلارىنا قان جۇگىرتىپ ۇلگەرگەن قانشاما ءجۋرناليستىڭ جالىنداپ جۇرگەنىن سانامالاپ, دارىپتەمەي-اق قويالىق. دەگەنمەن, ساعيتجاننىڭ ءجونى بولەك-ءتىن. حالىقارالىق اقپاراتتار جەلىسىنىڭ (اقش) سەمينار-ترەنينگىنىڭ ەكى مارتە تاڭداۋلى ديپلومانتى اتانىپ ۇلگەرگەن جاس دارىن “قوعامنىڭ” كەشكى جاڭالىقتارىن جەدەل دايارلاپ, كوپ جاعدايدا ونى ءوزى جۇرگىزەتىن. ءىسى شيراق, قالامى جۇيرىك تىلشىگە وبلىستىق اكىمدىك قۇدا ءتۇسىپ, اتتاي قالاپ الدى. شاكەڭ دە قانشا قيماعانمەن ەكەۋارا جەكە اڭگىمە بارىسىندا: “اعا, جۋرنا­ليستىك ءومىردى سان قىرىنان بايقاپ كورەيىن, “قوعامعا” قايتىپ ورالامىن, كورىڭىز دە تۇرى­ڭىز...” دەگەن سوزىنە يلانىپ جاستىڭ جولىن بوگەمەي, اقجول تىلەگەن. سول كوكتەمدە سىردىڭ سۋى دا ارناسىنان قايتا-قايتا اسىپ, ەلدى دۇرلىكتىردى. وبلىس اكىمىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى اساۋ وزەننىڭ ارناسىن باقىلاپ جۇرگەن تىكۇشاق ۇرىنعان كەزدەيسوق اپاتتان قازا تاپتى. تۇڭلىك­تەن كۇن كورسەتىپ, تۇتىكتەن سۋ بەرسەم دە, كور­سەت­پەۋىم كەرەك پە ەدى-اي, مەن ونى ەشكىم­گە!.. دەپ ولەڭدەتىپ كوڭىل ايتىپ, جۇرەگىمەن جىلاعان تەلەكومپانيا ديرەكتورىنىڭ كوز جاسىن ءسۇرت­كەنىن كورگەنمىن. مەكتەپ جاسىنان تەلە­ستۋديا­نىڭ ەسىگىنەن ەنگىزىپ, ۋنيۆەرسيتەت ءبىتىر­گەنشە باس-كوز بولىپ, قاداعالاپ جول سىلتەپ, ءجون كورسەتىپ وتىرعان ارىپتەس اعاسى وتكىر جاستىڭ بولاشاعىنا زور ءۇمىت ارتىپ ءجۇرۋشى ەدى... الماتىلىق جۋرناليست حىلچا يسماي­لو­ۆا­نىڭ امەريكاعا بارعان جولجازباسىن وقىدىم. ءوزىنىڭ ساپارلاس ارىپتەستەرى – ەكى قازاق جۋر­ناليسىنىڭ قىلىعىنا تامسانىپتى. قازاق­ستان­نىڭ باق وكىلدەرى امەريكالىق جىلتىراقتار­دى قۋىپ, قىزىقتاپ جۇرگەندە, قىزىلوردالىق “قوعام” تەلەكومپانياسىنىڭ ءجۋرناليسى بايان قۇلتانوۆا مەن بەينەوپەراتورى عالىمجان قوجاقوۆتىڭ مۇحيت اسىپ كەتكەن قازاق سابيلەرىن ىزدەپ, شارق ۇرعانىنا ءىلتيپات تانىتىپتى. “ولار دەگەندەرىنە جەتتى”, – دەپ تۇيىندەگەن ءتىلشى, ارىپتەستەرىنىڭ ۆاشينگتون مەن نيۋ-يوركتەگى وتباسىلاردان 6 بىردەي قازاق بالالارىن تاۋىپ قانا قويماي, ولاردىڭ اتاجۇرتىندا ىزدەۋشى-سۇراۋشىسى بار دەگەن قوعامدىق پىكىر تۋدىرىپ كەتكەنىن سۇيسىنە دارىپتەيدى. سوڭعى 8 جىلدىڭ ىشىندە كاسىبي-شىعارماشىلىق تۇرعىدا “قوعام” تەلەكومپا­نيا­سىمەن ۇزبەي قاتىناسىپ, ۇجىم مۇشەلەرى­مەن جاقىن ارالاسىپ جۇرگەندىكتەن دە بۇل وقيعاعا ءىشىم جىلىپ قالدى. ول جايىندا كەشىكپەي جۋرناليستيكا ءىلىمىن ورىسشا الىپ, قازاقشا جازاتىن “قوعامنىڭ” بۇگىنگى “اردا­گەرى” سانالا­تىن بەلگىلى تەلەجۋرناليست بايان قۇل­تانوۆانىڭ ءوز اۋزىنان ەستىدىم: “الىس ساپاردىڭ الدىندا ءبىزدى شاكەڭ شاقىردى: “اتا-بابا اياعى باسپاعان جەرگە ءبىرىنشى بارا جاتىرسىڭدار, ۋاقىتتارىڭ تىعىز... تۇسىنەمىن, بىراق, اق-باياش, اينالايىن, تيتتەي ۋاقىت تاپساڭدار, امەريكا اسىپ كەتكەن بەيكۇنا قازاق بۇلدىرشىندەرىن ىزدەپ كورىڭدەرشى, و بەيشارالاردىڭ كۇنى نە بولدى ەكەن؟” دەگەن. الدىمىزدا ءبىزدى نە كۇتىپ تۇر­عانىن بىلمەسەك تە, بۇيىمتاي بىزگە وي سالدى. اقش-تا ءوزىمىزدىڭ ەلشىلىك پەن جەرگىلىكتى مۋ­ني­تسي­پاليتەتتى قولقا­لاپ, بوس ۋاقىتىمىزدا با­لالارعا ىزدەۋ سالدىق! ەلگە ورالىپ ارنامىزدان امەريكا­لىق قازاق ءسابي­لەرى تۋرالى اسەرلى سيۋجەتتەر تاراتتىق. ءشا­كەڭ: ء“بىزدىڭ جۋر­نا­ليس­تەرمەن “سي-ەن-ەندەگى” ارىپتەستەرى باسە­كە­لەسىپ كورسىن ەندى, بالەم...” دەپ سونداي ما­ساتتانىپ ءجۇردى. بۇل تاقىرىپتى ءوزىم اۋىزدارىنا شايناپ سالىپ بەرىپ ەم دەمەدى...” كومپانياداعى وزىنەن باسقا 46 قىز بەن جىگىتكە جاساپ وتىرعان قامقورلىعى ءبىر باسقا, جۋرناليستىك شەبەرلىك دارىستەرىن كەز كەلگەن ساتتە جاي-كۇي تالعاپ جاتپاي, تۇرا قالىپ وقىپ جىبەرەتىن ەلگەزەكتىگىن ايتسايشى, بۇل شاكەڭنىڭ, شىركىن! جالپى “قوعام-تۆ” جىگىتتەرى مەن قىزدارىنىڭ ۇيىمشىلدىعى مەن ۇلتتىق رۋحىنىڭ كۇشتىلىگىنە, جاڭاعا ىنتى­زارلىعىنا ءوز باسىم ەرەكشە ءتانتىمىن. كاسىبي مىندەتىنە تاس-ءتۇيىن, ىسىنە مىعىم ۇجىم سان رەت شىعارماشىلىق باسەكەدە باق سىناپ, تاۋەلسىز قازاقستانمەن 10 جىلدان اسا ءارىپ­تەس­تىك رۋحتا كەلەتىن اقش-تىڭ حالىق­ارالىق دامۋ اگەنت­تىگىنىڭ (يۋسايد), وزگە دە شەتەلدىك ۇيىمدار­دىڭ گرانتتارىن ۇتىپ الدى. ارينە, مۇنداي الەمدىك تەلەۆيزيالىق جوبالارعا قازاقستان بويىنشا كەمى 20 ۇمىتكەر-تەلەستانسا قاتىنا­سادى. سولاردىڭ ىشىندە قازاق ءتىلدى “قوعام­نىڭ” تاسى تالاي رەت ورگە دومالادى. حالىق­ارا­لىق قۇزىرلى كوميسسيا ەڭ الدىمەن ءباي­گەگە قوسىلعان تەلە­كوم­پا­نيا­نىڭ تەحنيكالىق قۋاتىنا, ەفيرلىك اۋقىمىنا, مەديا كەڭىس­تىكتەگى ءتاجىري­بە-ءتالى­مى­نە, ارينە, كۇندەلىكتى اقپارات تاراتۋداعى ابجىلدىگىنە قادالىپ تۇرىپ ءمان بەرەدى. گرانت بەرۋشى مارتەبەلى ۇيىم­داردىڭ تالابىنان شىعىپ, نازارىنا ىلىكسە, دەمەك, “قوعامنىڭ” ۋاقىت كوشىنەن كەش قال­ما­عانى! سول ۋاقىت كوشى تۋرالى شاھيزادا ابدىكارىموۆتىڭ ءوزى بىلاي دەيدى: “دۇنيەجۇزى بو­يىن­شا قانشاما باق, جەكەلەگەن جۋرناليس­تەر, ءتىپتى, باسقا دا سالا­لىق ۇيىم-مەكەمەلەر قازىر ءدال وسىنداي ءىرىلى-ۇساقتى گرانتتارمەن كۇنىن كورىپ وتىر. ەڭ قىزىعى, جاڭا كەزەڭنىڭ جاڭاشا تالاپ­تارىنان كوبىمىز الىگە دەيىن بەي­حابارمىز...” تەلە­كومپانيا قىزىلوردا وبلى­سى اكىمىنىڭ جىل سايىن تالعاپ-تالداپ, تارا­زىلاپ, جەرگىلىكتى باق وكىلدەرىنە بەرەتىن قار­جىلىق گرانتىنان دا قۇر قالىپ كورگەن ەمەس. ول قاراجات تەلەارناداعى ەڭ ۇزدىك تىلشىلەردىڭ جالاقىسىنا جىل بويى قوسىلىپ تۇرادى. ساندىق تەلەۆيزيا, قازاقشاڭ قالاي بولار ەكەن؟! تەلەكومپانيا باسشىسىنىڭ وڭ قولى – تۇرسىنحانىم جەلدەرباەۆا ۇجىمداعى شىعارماشىلىق ءىستىڭ ۇيىتقىسى ءھام ۇيلەس­تىرۋشىسى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا بۇگىنگىنىڭ دو­مالاق اناسى. سول قولى – ينجەنەر-ەلەك­ترونشى مۇرات شالاباەۆ بارلىق اۋديو-ۆيدەو جۇيەنى تاپتىشتەپ, تاپ-تۇيناقتاي ءتار­تىپ­تە ۇستايدى. قىزدارى ەفيردەگى بيازى قىلىعىمەن قۋانتسا, “سەن تۇر, مەن اتايىن” جىگىتتەرى اتتان تۇسپەي, اۋىل مەن قالانى شارلاپ كەشكى جاڭا­لىقتى جانداندىرىپ ءجۇر. ءىزباسار شاكىرت­تەرىنىڭ جۇلقىنىسى مەن تەلەكوم­پانياسىنىڭ تالپىنىسىنا ىشتەي ء“تىفالاپ” كوڭىلى تولاتىن مەديا-ماگناتتىڭ ويى مەن ساناسىن تولعان­دىرىپ جۇرگەن ءبىر جايت بار. ول – ومىرگە ساندىق تەلەۆيزيا جۇيەسىنىڭ كەلۋى... وسى كۇنگە دەيىن الىس-جاقىن شەتەلدىڭ ەسىگىن اشۋعا قۇمارتىپ كورمەگەن ابدىكارىموۆ, رەسەيلىكتەردىڭ ساندىق تەلەۆيزيا جەلىسىنە كوشۋگە وراي حانتى-مانسى ايماعىندا وتكىزگەن العاشقى تاجىريبە دارىستەرىنە وكىل جىبەرمەي, ءوزى بارىپ قاتىستى. كوپ جايتتى كوڭىلىنە ءتۇيىپ, كوپ جايتتان كوڭىلى كۇپتى قايتتى. 2011 جىلدان قازاقستاندا تۇڭعىش رەت قاراعاندىدا حابار تاراتۋدىڭ ساندىق جۇيەسى ەكونوميكالىق نەگىزدە قولعا الىنباق. جاڭا ءتاسىلدىڭ تەحنيكالىق وزىق ۇلگىسىنە ءوز باسىنىڭ داۋى جوق. قىزىلوردالىق تەلە­ماماندى الاڭداتاتىنى – “شىعىمى از” قازاق­شا حابارلاردىڭ ستس جاعدايىندا ورا­مى اسا زور مۋلتيپلەكس جابدىعىنىڭ جۇمى­رىعىنا جۇق بولماي قالا ما دەگەن قاۋىپ. وسى ورايدا, مەن دە ءوز باسىم حاباردار جۇرگەن ءبىر جايتتاردى ورتاعا جايىپ سالىپ كورەيىن. تاشكەنتتىك ارىپتەسىم ناسىرەددين نا­زاروۆ: “ۋاي, اعا, سىزدەردە تاماشا عوي, تاما­شا...” دەپ قانشا تامسانعانمەن, وزدەرىنىڭ تەلەۆيزيا ىسىندە جان-جاعىنداعى كورشى ەلدەر­د­ەن كوش ىلگەرى كەلەتىنىن جاسىرمايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن, يسلام كارىموۆتىڭ اۋىزەكى نۇسقاۋىمەن بارلىق قالام ۇستاعان, سالادان حابارى بار جۋرناليستەرگە وزبەك كورەرمەن­دەرىنە ارناپ مەملەكەتتىك ارنا­لارعا لايىقتى تەلەسەريال­دار جازۋ تاپ­سىرىلعان. جالپى, بۇگىن­دە ازيا قۇرلىعىنىڭ بۇل ايماعىندا ۇندىلەردەن سوڭ وزبەك فيلم­دەرىنىڭ الدا كەلەتى­نىن جۇرت مويىنداپ تا قالدى. مويىنداعىسى كەلمەي­تىندەر بار. قازىرگى وزبەك تەلەارنا­لارىنداعى انا تىلىندەگى حابارلاردان تىس سول... سەريال­داردىڭ استا-توك مولشىلىعى ساندىق تەلەۆي­زياعا ساقاداي-ساي دايىندىقتىڭ الدى بولسا كەرەك. وزبەكتەر تاياۋدا ساندىق تەلەۆي­زياعا كورەيلىك تەحنولو­گيامەن كوشپەك. شاكەڭ اشىنىپ وتىر: “قو­عامنىڭ” قورجىنى تولى, الدىن الا دايىن­دىعىمىز دا بار. ال, ەلىمىزدەگى اتاعى دارداي-دارداي تەلەستانسالار ونسىز دا ۇڭىرەيىپ تۇرعان قازاق ەفيرىن نەمەن تولتىرماق, ارينە, ورىسشا حابارلارمەن! قازاقشا حابارلارعا ناعىز سۋساۋ سوندا باستالماق...” ءتۇيىن ...Cاياساتكەر ءارى بيزنەسمەن, ساليقالى دا سالاۋاتتى استانالىق بۇل ازامات ءدال وزىنە, ءدال وسىنداي ۇسىنىس جاسايدى-اۋ دەگەن وي ءۇش ۇيىقتاسا تۇسىنە كىرمەپتى. شاھيزادانىڭ قاپەلىمدە اۋزىنا ءسوز تۇسپەي, كۇمىلجي بەردى. سىرباز جىگىت اعاسى بولسا “...ميلليوندى ەسەپشوتىڭىزعا سالىڭىز, تەلارنانى ماعان ساتىڭىز” دەدى ءسوزىن نىقتاپ. اڭگىمە اقش دوللارى حاقىندا بولىپ تۇر. بيزنەس ادامىن بۇل قىلىعى ءۇشىن كىنالاۋعا بولماس, نارىق زاڭى سولاي. ابدىكارىموۆتىڭ ەسىنە وسىدان ون جىل بۇرىنعى وقيعا ءتۇستى. بۇگىنگى بيزنەسمەن الدىڭعى اپەرباقان قالتالى ارىپتەسىنە قا­را­عاندا سىپايى بولىپ شىقتى, ء“تىپتى قا­لا­ساڭىز, ءوز باعاڭىزدى ايتىڭىز, ويلاسىپ كو­رەيىك” دەپ بار مادەنيەتىمەن قيىلىپ-اق تۇر. تۇنىمەن كىرپىك ىلمەدى... كوز الدىندا ءوزى ۇكىلەپ-باپتاپ جۇرگەن 46 قىزمەتكەرى قاز-قاتار ءتىزىلىپ تۇردى دا الدى! بىراق... “از اقشا ۇسىنىپ تۇرعان جوق, الماتىدان گيپەرمار­كەت, استانادان سۋپەرماركەت ساتىپ الساڭ دا جەتەدى. جانىڭا تىنىشتىق كەرەك بولسا, ءساتى كەلدى. الاقۇيىن شاپقىلاي بەرمەي, جى­رىڭدى جاز دا شالقاڭنان ءتۇسىپ جات, شايىر شاھيزادا! نامىستى قايتەسىڭ, قازاقتىڭ تەلەارناسى شە­تەلگە دە ساتىلىپ كەتتى ەمەس پە. وعان قاراعان­دا...” دەگەن ءازازىل وي دا قىلاڭ بەرىپ قويماي­دى. ء“بىزدىڭ تەلەكوم­پانيا­مىزدى بۇلاي باعالا­عانىڭىزعا زور راحمەت. جاڭا جوبا باستاعان ەدىك, سونى جۇزەگە اسىرۋعا دايىن­دالىپ جاتىرمىز. قازاقستاندا العاش­قى­لاردىڭ ءبىرى بولىپ ارناعا جاڭا تەحنولوگيا ساتىپ العان ەدىك دەيىن... ءتۇۋ, مۇنىڭ ءبارىن... بايانداۋدىڭ قاجەتى نە؟! قىسقاسى, يەگىڭىز قىشىماسىن دەگەن ءبىر-اق سوزبەن جاۋاپ قايتارعان ءجون-اۋ!” كەنەت ءوزىنىڭ جۇرەگىنە عانا ەتەنە جاقىن بۇلا كۇش كەۋدەسىن كەرنەپ, اتوي ساپ بەرگەنى-ءشى... كىرپىگىمنەن اي­دى ۇزاتىپ تۇنىمەن, بۇرىلسىن دەپ وڭعا ءىسىم, – وڭاشادا ءوز كەۋدەمە ۇڭىلەم, ءبۇتىن بە دەپ بەسىكتەگى بولمىسىم!؟ تاڭ سىز بەرگەن ءسات ەدى... ول انا سۇتىمەن دارىعان تازالىعىن ساقتاپ قالعانىنا قاتتى قۋاندى. تىنىمسىز تىرشىلىكتىڭ اقپاراتتىق اپتاسىنىڭ الدىنداعى ءتاتتى ۇيقىدا جاتقان شاھيزادا “قوعامىنىڭ” ورەندەرى بۇل وقيعادان مۇلدەم بەيحابار بولاتىن... تالعات ءسۇيىنباي, قىزىلوردا.