التىن كوپىر

ءتورت بىردەي: قارا, جەرورتا, ءمارمار, ەگەي تەڭىزى بار تۇركياعا جاز ايلارىندا جۇرتشىلىق دەمالۋعا اعىلادى, كەلەسىلەرى تۋريست بوپ سان الۋان تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەرىن كورۋگە اسىعادى... ال ءبىز, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى ەگەمبەرديەۆ مىرزاحان ەكەۋمىز, اسپان توڭكەرىلىپ جەرگە تۇسكەندەي شىلدە ايىنىڭ اپتاپ ىستىعىندا انكاراعا عىلىمي ساپارمەن كەلگەنبىز. مەن بولسام مۇستافا شوقايدىڭ شىعارماشى­لىق مۇراسىن تۇگەندەۋمەن, سەرىگىم دوكتور­لىق ديسسەرتاتسياسىنىڭ قامىمەن ءجۇردى. العاشقى كۇنى ءوزىمىزدىڭ عىلىمي ءىز­دەنىس­تەرىمىز جونىندە پىكىر الىسۋ ءۇشىن تۇرىك تاريحىن زەرتتەۋ ورتالىعىندا (“Trk ءtarىh kurumu”) بولدىق. ونىڭ توراعاسى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور الي بيرينجي وسى ەلدەگى تاريح عىلىمى دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى, اسىرەسە, تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى بويىنشا جازىلعان ەڭبەكتەردى تۇرىك تىلىنە اۋدارۋدا اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ اتقارى­لىپ جاتقانى جايلى اڭگىمەلەپ بەردى. ءسوزىن راستاي تۇسەيىن دەگەندەي, ول ءازىرباي­جان, تا­تار, ورىس تىلدەرىنەن تارجىمالانعان ءبىر­نەشە ەڭبەكتەردى الدىمىزعا قويدى. ولار­دىڭ ىشىنەن, اسىرەسە, ۆ.ۆ. ۆەليا­مينوۆ-زەرنوۆتىڭ (1830-1904) “ماتەريا­لى دليا يستوري كرىمسكوگو حانستۆا” (سپب, 1864) دەگەن ىرگەلى ەڭبەگىن اتاۋعا بولار ەدى. الي بيرينجي ءبىزدىڭ ش.ءۋاليحانوۆ اتىندا­عى تاريح جانە ەتنولوگيا ينس­تيتۋتى شى­عارعان بەس تومدىق “قازاقستان تاري­حىن” الا الماي وتىرعانىنا وكىنىش ءبىلدىر­دى. مۇنان كەيىن مىرزاحان ەكەۋمىز ان­كارا­داعى ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وكىلەت­تىگىن­دە, وسى وقۋ ورنى كەڭەسىنىڭ توراعاسى, اتا­تۇرىك مادەنيەت ورتالىعىنىڭ ديرەك­تورى پروفەسسور وسمان حوراتانىڭ قابىل­داۋىن­دا بولدىق. ول دا وزدەرىندە ىسكە اسىرىلىپ جاتقان عىلىمي جوبالار تۋرالى قىزىقتى بايانداپ بەردى. بيىل الماتىدا ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرامىندا ەۋرا­زيا زەرت­تەۋ ينستيتۋتىنىڭ اشىلاتى­نىن, كۇزدە تۇركيانىڭ افيون قالاسىندا ا.ز. ۆالي­ديدىڭ تۋعانىنا 120 جىل تولۋىنا ار­نالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتەتىنىن مالىمدەدى. وعان شاقىراتىنىن دا ايتتى. مەن: “ا.ز.ءۆاليديدى زەرتتەگەن ەمەس­پىن, تەك ونىڭ ەميگراتسياداعى ءومىرى جونىندە ازداپ حاباردارمىن, – دەدىم دە. – بۇل باشقۇرت قايراتكەرى دە, مۇستافا شوقاي دا 1890 جىلى تۋعان عوي. كون­فەرەنتسيانى ەكەۋىنە ارناپ نەگە وتكىزبە­دىڭىزدەر؟” – دەپ سۇراپ قالدىم. ءسال كىدىرىپ قالعان وسمان حوراتا:“2011 جىلى تۇركىستاندا كەزەكتى تۇركولوگيالىق كون­فەرەنتسيا وتەدى, وندا ءبىر سەكتسيا مۇستافا شوقايعا ارنالادى”, – دەدى. مۇنىڭ مەنىڭ سۇراعىما بەرىلگەن تولىق جاۋاپ ەمەس ەكەندىگىن سەزدى مە, ماعان پروفەسسور ءبىر­تۇرلى ىڭعايسىزدانىپ قالعان سياقتى كو­رىندى. ءوزىمنىڭ كوڭىلىمە دە ءبىر قاياۋ تۇسكەن­د­ەي: “جالتاقتاۋدى بىلمەيتىن بايعۇس با­سىم-اي, وسى سۇراعىم تومپاقتاۋ بولعان جوق پا؟” – دەگەن وي كەلدى. الايدا: تۇركى حالىقتارىنىڭ بىرلىگىن ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتىنە دەيىن ناسيحاتتاپ, ولاردىڭ تاۋەلسىز دە باقۋاتتى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن ەۋرو­پانىڭ تورىندە جيىرما جىل بويى كۇرەسكەن مۇستافا شوقاي سەكىلدى ەرەن تۇلعانىڭ ەلەۋ­سىز قالۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟” – دەگەن سۇراق مەنى تۇركيادان كەتكەنشە مازالادى... ساپار الدىندا تۇركيا ازاماتى, ء“دۇ­نيە­جۇزىلىك قىرىم تاتارلارى ۇلتتىق قوز­عالىسى” ۇيىمىنىڭ وكىلى مۋزاففەر اق­شورا قازاقستاندا بولىپ, ءبىزدىڭ ورتا­لىق مەملەكەتتىك مۇراعاتقا مۇستافا شو­قاي­دىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە قاتىستى كولەمى 300 بەتتەي قۇجاتتاردى تاپسىرعان-دى. ان­كارادا وسى ازاماتپەن دە ۇشىراسىپ, قازاق قايراتكەرىنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىنىڭ قاي ەلدەردە, كىمدەردە ساق­تالۋى مۇمكىن ەكەندىگى توڭىرەگىندە سۇحبات­تاستىق. قازاق ءتىلى مەن قىرىم تاتارلارى ءتىلىنىڭ ءبىر-بىرىنە ۇقساستىعىنان با, ايتەۋىر, قازاق تىلىندە ەركىن شۇيىركەلەسىپ, قۇشاقتاسىپ ايىرىلىستىق. جانى تازا ادام ەكەن. اتاتۇرىكتىڭ ماۆزولەيىندە بولىپ, ان­كاراداعى قازاقستان كوشەسىن تاماشالادىق, ن.ءا. نازارباەۆتىڭ ەسكەرتكىشى جانىندا سۋرەتكە تۇستىك. وسىدان كەيىن عانا ءبىرجو­لاتا مۇراعاتتار مەن كىتاپحانالارداعى عىلىمي ىزدەنىستەرگە بەت بۇردىق. ەڭ الدىمەن ۇلتتىق كىتاپحانادا بولىپ, وندا مۇستافا شوقايدىڭ تابىلماي جۇرگەن ءۇش-ءتورت تۇپنۇسقا ەڭبەكتەرىن ىزدەستىردىم. مۇندا ءا.وقتاي مەن ت.شاعاتايدىڭ ەكى-ءۇش ەڭبەگىنىڭ كوشىر­مەسىن الدىم. بىزگە, اسىرەسە, وسى كىتاپ­حانانىڭ بيبليوگرافيا ءبولىمىنىڭ كومەكشىسى جەنگيز بەي كوپ كومەك كورسەتتى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ مەملەكەتتىك مۇراعاتىندا ونىڭ باس ديرەكتورى يۋسۋف سارىناي قارسى الىپ, قاراۋىنداعى قىزمەتكەرلەرگە ءبىزدىڭ وتىنىشتەرىمىزدى ورىن­داۋعا تاپسىرما بەردى. مۇندا دا ءار ورىن كومپيۋتەرمەن جابدىقتالعان, مۇراعاتتا ەلەكتروندىق ىزدەۋ جۇيەسى ورناتىلعان. از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە “مۇستافا شوقاي”, “تۇركىستان ۇلتتىق بىرلىگى”, “ مۇعاجىرلار” سياقتى كىلتتىك سوزدەرمەن مۇراعات قورىن “شارلاپ شىقتىق”. انكارادا ازداپ اسىعىستاۋ بولعان سەكىلدىمىن. سەبەبى كەلەسى كۇنى ىستامبۇلدا پرو­فەس­سور احات انديجاننىڭ مەنى قابىل­دايتىنى تۋرالى حابار الدىم. مىرزاحان ءوز جۇمىستارىمەن انكارادا قالدى دا, شىلدە­نىڭ سوڭىندا اۆتوبۋسپەن ىستامبۇلعا اتتان­دىم. جولدىڭ تاقتايداي تەگىستىگىنە قاراماس­تان بەس-التى ساعاتتىق ءجۇرىس ءبىراز شارشاتا­دى ەكەن. ونىڭ ەسەسىنە جولاۋشى­لارعا قىز­مەت كورسەتۋدىڭ تاماشا ۇلگىسىن, جول بويىن­داعى تاۋ ەتەكتەرىن بەكىتۋ “ونەرىن”, قالالار مەن دەرەۆنيالاردى كورگەندە, ءوز ەلىمنىڭ با­تىس باعىتىنداعى پويىزعا ءمىنىپ, قىزىلور­دادان اسقاندا ءارى قاراي باستالاتىن قۋ تاقىرلار وسىنداي كوك جەلەككە ورانسا دەپ ارماندايدى ەكەنسىڭ... ىستامبۇلدا حV عاسىردا ءومىر سۇرگەن سۇلتان احمەت مەشىتىنىڭ ماڭايىنداعى قوناقۇيگە توقتادىم. ول جەر قالا ورتالىعى سانالادى, ايا سوفيا مۇراجايى ءتيىپ تۇر. كەشقۇرىم جاتقان بولمەمنىڭ بالكونىنان قالانىڭ كورىنىسىنە كوز تاستاپ, ۇزاق تۇرعا­نىم­مەن, ەرتەڭگى كەزدەسۋ ەستەن شىقپاي قويدى. بۇرىن ا.انديجاننىڭ ء“جاديدشىل­د­­ىك­تەن تاۋەلسىزدىككە دەيىن” دەگەن ەڭبەگىن وقى­عانىممەن, بۇل كىسىنىڭ نەگىزگى مامان­دىعى – دارىگەر ەكەندىگىن بىلمەيدى ەكەنمىن. ول ءبىزدى ىستامبۇل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جەرراح­پاشا مەديتسينا فاكۋلتەتىنىڭ عيماراتىندا قابىلدادى. ءوزىنىڭ تۇركىستاندىق مۇعاجىر­لاردىڭ ەۋروپا مەن تۇركياداعى ءومىرىن كوپ جىلدار بويى زەرتتەپ كەلە جاتقاندىعىن ايتىپ, كەيبىر شوقايتانۋشىلاردىڭ ەڭبەك­تەرى تۋرالى ءوز پىكىرلەرىمەن ءبولىستى. ءۇي كىتاپحاناسىندا تۇركىستاندىق مۇعاجىرلار جانە ولاردىڭ جەتەكشىلەرى جونىندە ماع­لۇ­مات مول ەكەندىگىن, ءازىر ونىمەن ەشكىمدى تا­نىس­تىرا المايتىندىعىن, مۇستافا شوقاي تۋرالى ماعلۇماتتاردى سۇراپ قازاقستاننان بۇرىن دا بىرەر ادامداردىڭ كەلگەندىگىن جاسىرمادى. ءا.وقتاي, ت. شاعاتاي, ۆ.كايۋم حان, ح.ورالتايدىڭ قورلارى, ولاردىڭ قازىر كىمدەردىڭ قولىندا ەكەندىگى جونىندە ءبىراز ماسەلەلەردىڭ باسىن اشتىق. ا.انديجان ال­پىس­تان اسقان, سىمباتتى دا شەشەن ادام ەكەن, ماماندىعى – حيرۋرگ, ۇلتى – ءوز­بەك. بۇرىن مەملەكەتتىك مينيستر, تۇركيا ۇلت­­تىق ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى قىزمەتتەرىن ات­قارىپتى. اندا-ساندا كىدىرىپ قالعانى بولما­سا, نەگىزىنەن قازاق تىلىندە تۇسىنىستىك. اڭگى­­مە­مىز تاڭەرتەڭ ساعات 10-نان كەتە بارعان­نان ءتۇس­كە دەيىن جالعاستى. كەتەرىمىزدە ء“تۇر­كيا جانە ورتا ازيا”, ء“جاديدشىل­دىكتەن تاۋەل­­سىز­­دىككە دەيىن” كىتاپتارىن سىيعا تارت­تى. بىرنەشە تىلدە سويلەيتىن, سان قىرلى تالانت يەسىنە ءتان ىزگى قاسيەتتەرىنە ءتاڭىرىم اسا كىشىپەيىلدىلىكتى, ۇلكەن مادەنيەتتىلىكتى قوسا بەرگەن ەكەن. مەملەكەت, قوعام قايرات­كەرى, عا­لىم... ءبىزدى دالىزدەگى ليفتىگە دەيىن شى­­عارىپ سالدى. بۇلاي ىستەۋ بىزدەگى شىكىرا باس­تىقتاردىڭ قاپەرىنە كىرىپ شىقپايتىنى ويعا ورالدى. مۇستافا شوقاي تۋرالى جاڭا ماعلۇمات­تار بەرۋى مۇمكىن دەگەن ۇمىتپەن ميمار سينان كوركەمونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەس­سورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور احمەت تاشاعىلمەن, وسى وقۋ ور­نىنىڭ پروفەسسورى ابدىۋاقاپ قارامەن كەزدەسىپ سۇحباتتاستىق. ءا. قارا چامليجا توبەسىنە (“شىرشالى توبە”) اپارىپ, قالانىڭ ازيالىق بەتىن تاماشالاتتى. ۇلكەن قوناقجايلىلىق كورسەتكەن تۇرىك كاسىپكەرى ءومۇر دەميرجيل ماشينامەن الىپ ءجۇرىپ, ەۋروپالىق بەتتەگى ۋلۋس پاركىنە اپاردى. ول بۇرىن قازاقستاندا جۇمىس ىستەگەن ەكەن. “قوناقجاي, باۋىرمال قازاق حالقىنا العى­سىم مول”, – دەيدى. ءومۇر بىزدەردى كەمەمەن ءمارمار تەڭىزىندە قىدىرتىپ, ەكى جاعالاۋ­داعى تاريحي ەسكەرتكىشتەر جونىندە قىزىقتى ماعلۇماتتارعا قانىقتىردى. ىستامبۇلدا, عىلىمعا اسا بەرىلگەن جان بولماسا, مۇراعاتتار مەن كىتاپ­ح­انالاردا سارىلىپ وتىرۋ قيىن-اق. مۇندا پەندەنى ەلىتەر دە, ەلىكتىرەر دە سيقىرلى كۇش بار-اۋ دەپ قالاسىڭ. بىرەر ساعات ايا سوفيا مۇراجايىندا بولىپ, ونداعى باتىس پەن شىعىس وركەنيەتتەرىنىڭ ۇيلەسىمدىلىگى مەن ۇندەستىگىنە قايران قالدىق. مۇراجايدى اسىعىس تاستاپ, تۇستەن كەيىن قالانىڭ ەۋروپالىق بەتىندەگى اتاتۇرىك كىتاپحاناسىنىڭ قورلارىمەن تانىسىپ, كەلەسى كۇنى ازيالىق بەتتەگى يسلام زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ كىتاپحاناسىنا جول ءتۇستى. مۇندا ءبىرازدان ىزدەستىرىپ جۇرگەن تۇركىستان ۇلتتىق قوزعالىسى جەتەكشىلەرىنىڭ كەيبىر ەڭبەكتەرىن تاۋىپ, كىتاپحاناداعى تارتىپكە دە ءدان ريزا بولدىم. مەرزىمدى باسىلىمدار, ءتىپتى, وتكەن عاسىردىڭ 20-30-جىلدارى ىس­تام­بۇلدا, بەرليندە, پاريجدە, ۆارشاۆا­دا شىعىپ تۇرعان ەميگرانتتىق باسىلىمدارعا دەيىن, وقىرماندار زالىنا قويىلىپتى. كەرەگىڭدى شيفر بويىنشا ءوزىڭ تاۋىپ الا­سىڭ دا, پايدالانعاننان سوڭ ورنىنا اپارىپ قويادى ەكەنسىڭ. سول جەردە ارزانداۋ باعامەن وزىڭە قاجەت ماتەريالداردىڭ كوشىرمەسىن دە ءتۇسىرىپ بەرىپ جاتىر. 1923 جىلعا دەيىنگى تاريحي وقيعالاردى زەرتتەۋدە وسمان مۇراعاتى ەرەكشە ورىن الادى. وندا ءجۇز ميلليوننان استام قۇجات جيناقتالىپتى. ەلەكتروندىق ىزدەستىرۋ جۇيەسى بويىنشا جۇمىس ىستەگەن بىزدەر ەنۆەر پاشانىڭ ورتا ازياداعى ءىس-ارەكەتتەرى, ورىس كازاكتارىنىڭ پاتشا وكىمەتى تۇسىندا تۇرىك-مۇسىلمان حالىقتارىنا جاساعان وزبىرلىق­تارى تۋرالى بۇرىن ەستىپ كورمەگەن سان الۋان قۇجاتتاردى ۇشىراتتىق. انكاراداعى مەم­لەكەتتىك مۇراعاتتا دا, مۇندا دا بىزدەردى ءتىزىم­گە تىركەپ, قولىمىزعا وقىرمان بيلەتىن بەردى. وسمان مۇراعاتىندا جالپى ورتا ازيا تاريحى, قازاق, وزبەك حاندىقتارىنىڭ ءتۇر­كيا­مەن ديپلوماتيالىق, مادەني بايلانىس­تارى جونىندە قۇندى قۇجاتتار بارشىلىق. ولاردىڭ ءبىر بولىگى 2004 جىلى انكارادا ءحVى-حح عاسىرلاردى قامتيتىن قۇجاتتار جيناعىندا جارىق كوردى. كەيىن دە بۇل سەريا جالعاسىن تاپتى. تۇرىك الەمىن زەرتتەۋ قوعامى دا (Trk ءdnyasى ءarastىrmalarى ءvakfى) نازارىمىزدان تىس قالمادى. ونىڭ گۇلسىم دەگەن قازاق كەلىن­شەگى وتىرعان مۋزەيگە ۇقساس ءبىر بولمەسىندە قازاق, وزبەك, تۇركىمەن حالىقتارىنىڭ ەتنو­گرافيالىق جادىگەرلەرى قاتارىندا تۇرعان دومبىرامىز دا كوزگە وتتاي باسىلدى. ەڭ قىزىعى مۇندا قازاق تىلىندە سايراپ تۇرعان مەتين كوسە دەگەن ازاماتتى كەزدەستىردىك. ول قوعامنىڭ ءبىلىم جانە مادەنيەت دەپارتا­مەنتىنىڭ ديرەكتورى بولىپ ىستەيدى ەكەن. مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ ولەڭدەرىن جاتقا ايتقاندا قاي قازاقتى دا شاتىستىرا ما دەيمىن. باقساق, ول ماگيسترلىك ديپلومىن م. ماقاتاەۆتىڭ پوەزياسىنان قورعاپتى. جالپى قازىرگى كەزدە تۇرىكتەردىڭ اراسىندا قازاق تىلىندە سويلەيتىندەر ءجيى ۇشىراسادى. مەنىڭ 1978 جىلى يزميردە بولعان كەزىمدەي ەمەس. ول كەزدە قازاق حالقى دا ونشا تانىمال ەمەس ەدى. مەن “قازاقپىن” دەسەم, تۇرىكتەر ء“يا, تۇرىك قازاقسىڭ عوي” دەپ تۇزەتىپ قويا­تىن. ماڭىزدى كەزدەسۋىمىزدىڭ ءبىرى ىستامبۇل شەتىندە سارىيەر ء(Sarىyer) اۋدانىندا كورسەڭ كوز تۇناتىن تاۋ ەتەگىندە, كوك جاسىل ورمان قۇشاعىندا ورنالاسقان كوچ ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ پروفەسسورى تيمۋر قوجاوعلىمەن ءوتتى. ول كىسى ءبىزدى ۋنيۆەرسيتەت عيماراتىنىڭ سىرتىندا قارسى الدى. كوپتەن كورىسپەگەن تۋىستارىنشا ارقا-جارقا بولىپ اماندىعى­مىزدى سۇراپ جاتىر. باسقا جاننىڭ مۇقتا­جىنا كومەك قولىن سوزۋدى وزىنە پارىز ساناي­تىن جاندار بولادى. تيمۋر قوجاوعلى دا سونداي تۇلعالاردىڭ ءبىرى سەكىلدى. وسىن­دايدا: “ ۇلىق بولساڭ, كىشىك بول”, – دەگەن حالقىمىزدىڭ دانالىق ءسوزى ويعا ورالادى. ول كەشە عانا ليتۆادان ءىسساپاردان ورالىپ­تى. پايعامبار جاسىنداعى ادامنىڭ ءبىر كۇن وتپەي جاتىپ, اقجارقىن كۇيىندە ءبىزدى قابىلداۋىنا قاراعاندا, كوپ بىلگەن سايىن ادام كەردەڭ مىنەزدەن ارىلىپ, سىپايىلانا تۇسەدى دەگەن تۇيىنگە ەرىكسىز توقتايسىڭ. مۇس­تافا شوقاي كەزىندە: “سامومنەنيە پويا­ۆلياەتسيا توگدا, كاك چەلوۆەك پودنيماەتسيا نا نەزناچيتەلنۋيۋ ۆىسوتۋ يز سۆوەگو نەۆە­جەست­ۆەننوگو سوستويانيا”, – دەگەن بولاتىن. كىتاپتارعا تولى كابينەتىنە الىپ بارعان بويدا ول ليتۆاعا ساپارىنىڭ ءمان-جايىن ءتۇسىندىرىپ, ول ەلدە تۇرىپ جاتقان جالپى سانى 230-دان اسپايتىن كارايمدار تۋرالى كىتاپ جازعانىن تاپتىشتەپ ايتىپ بەردى. “اپىراي, ءتىلىن, ءدىنىن جوعالتقان حالىق وسىلاي وشەدى ەكەن عوي”, دەگەن وي, بىرەۋ نايزا سۇعىپ العانداي, دەنەمدى شانشىپ ءوتتى. زەرتتەۋىنە بەرىلگەنى سونشا, ول كارايمدار تۋرالى شابىتتانا سويلەدى, توقتار ەمەس. ول ءوز كىتابىنان: ازيز تەنري, حايىپسۇنگەي, ون كۋدراتى, كيپليك سۇنگەي, ءتۇز يشلەرگە, كونۋستۇركەي, كەرتي كاراي, لاكاپلانگەي, – دەپ, كارايم جىرلارىن وقي باستادى. ء“تاڭىر, مەنى كەشىرە گور, كۇش بەر ماعان, وڭ جولعا سال”, – دەگەن ماعىنادا بولۋ كەرەك. تاعدىر تالكەگىنە ءتۇسىپ, جويىلىپ بارا جاتقان ەتنوستىڭ سوڭعى دەمىن الىپ, قۇدايعا جالبارىنۋى سەكىلدى. مەن اڭگىمەنى كەلگەن شارۋاما قاراي بۇرعىم كەلىپ, اكەسى وسمان قوجا تۋرالى ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز قىستىرىپ ەدىم, بىراق ول العان باعى­تىنان تايمادى. اكەسى تۋرالى كىتاپ جاز­عانىن ايتتى دا, اڭگىمەنى ماعجان جۇما­باەۆ­تىڭ شىعارماشىلىعى, حاسەن ورالتايمەن سوڭعى سۇحباتى جونىندە جالعاس­تىردى. ءوزىنىڭ ماگيسترلىك ديسسەرتاتسيا­سىنىڭ “1960-1970 جىل­دار­داعى قازاق كەڭەس ليريكالىق پوەزيا­سىنداعى ۇلتتىق بىرەگەيلىك ماسەلەسى” دەگەن تاقىرىپتا, ال دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا­سىنىڭ “قازاق پروزاسىنداعى ۇلتتىق بىرەگەيلىك ماسەلەسى” دەگەن تاقىرىپتا جازىلعانىن ايتىپ, بىزدەردى تاڭعالدىردى. ونىڭ قازاق تىلىندە ەركىن سويلەۋ سەبەبىن سوندا عانا تۇسىندىك. مۇستافا شوقايدىڭ ماعجاندى وتە جاقسى كورگەنىن, “ياش تۇركىستان” جۋر­نالى­نىڭ ءبىرىنشى نومىرىندە اقىننىڭ “شولپان” ولەڭىن جاريالاعانىن ەسكە سالعانىمدا, ول ءوزىنىڭ بۇل ەكى اقىن جايىن­دا كىتاپ جازعالى جۇرگەنىن ءبىلدىردى. جالپى تۇركيادا ماعجاندى وتە جوعا­رى باعالايدى. 1993 جىلى انكارادا فەر­حات ءتاميردىڭ “ماعجان جۇماباەۆتىڭ ولەڭ­دەرى” دەگەن كىتابى جارىق كورىپتى. 1978 جىلى يزمير ماڭىنداعى ساليحلى قازاق­تارىنىڭ ماعان ەلگە الىپ كەتۋگە ماعجان­نىڭ ولەڭدەر جيناعىن ۇسىنعانى ەسىمە ءتۇستى. تيمۋر قوجاوعلى – كوچ ۋنيۆەرسي­تەتىندەگى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالى­عىنىڭ ديرەكتورى بولىپ, بىرنەشە جىل ميچيگان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە (اقش) ساباق بەرىپتى, بيىل دا وسى وقۋ ورنىنىڭ ەۋرازيالىق زەرتتەۋلەر ورتالى­عىنا جۇمىسقا بارماقشى ەكەن. ونىڭ اڭگىمەسىنەن ميچيگان ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاقستاننان جيىرما بەس قازاق ستۋدەنتى وقىپ جۇرگەنىن بىلدىك. تيمۋر قوجاوعلى امەريكالىق اقىن مەل كەننەمەن بىرگە اعىلشىن تىلىندە “ماعجان جۇماباەۆتىڭ تاڭدامالى ليري­كالىق ولەڭدەرىن” جارىققا شىعارىپتى. جيناققا قازاق اقىنىنىڭ “گۇلسىم حانىمعا”, “اقساق تەمىردىڭ ءسوزى”, “بۇل­بۇل”, “وت”, ء“تۇس”, “ارمان”, “جۇلدىز­دار­عا”, “تۇتقىن”, “تۇركىستان” دەگەن ولەڭدەرى ەنىپتى. ت.قوجاوعلى ماعجان تۋرالى اسا ءبىر سۇيىسپەنشىلىكپەن, كوتەرىڭكى كوڭىل-كۇيدە سويلەدى. مۇستافا شوقاي تاقىرىبىنا كوشكەنىن جاقسى كورىپ, اڭگىمە بارىسىن باسقا ارناعا بۇرۋعا تالپىنعان ارەكەتى­مىزدىڭ ءوزى ادۋىندى ارعىماقتى شابىسىنان كۇشتەپ توقتاتقانداي اسەر قالدىردى. ول مۇستافا شوقاي تۋرالى بىزگە ءبىراز ماعلۇمات بەردى. نيۋ-يوركتەگى انتيكۆار­لىق (بۋكينيستىك) دۇكەننەن ساتىپ العان مۇس­تافا شوقايدىڭ قولى قويىلىپ, ءمورى باسىلعان تۇرىك-قازاق سوزدىگىن, ونىڭ رەسەيدە العان پاسپورتى مەن 1925 جىلى انگلياعا بارعانداعى پاسپورتىن كورسەتتى. ەرتەڭ ۇشاتىن بولىپ اسىعىپ وتىرعان­دىقتان, ت.قوجاوعلى ءبىزدى ۋنيۆەرسيتەت اسحاناسىنا تۇسكى اسقا شاقىردى. ودان كەيىن دە ءبىراز سۇحباتتاسىپ, جەتى مىڭنان استام ءتۇرلى ەڭبەكتەردەن تۇراتىن ءۇي كىتاپحاناسىنان مۇستافا شوقاي تۋرالى جاڭا دۇنيەلەر تابىلىپ جاتسا, كەيىن حابارلاساتىنىن ايتىپ, ءبىزدى سىرتقا دەيىن شىعارىپ سالدى. سول كۇنى كەشتە قونا­قۇيگە ابدىۋاقاپ قارا كەلىپ, ءوزىنىڭ جا­قىن­دا جارىق كورگەن جەلتوقسان كوتەرىلىسى تۋرالى كىتابىن ۇسىندى. كورگەن بويدا, ول دا مۇستافا شوقايدىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن زەرتتەپ جۇرگەندىكتەن, پروفەسسور وسمان حوراتاعا بەرگەن سۇراعىم قايتا ەسىمە ءتۇسىپ, كەزىندە حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىلگەن بۇل تۇلعانىڭ تۇركيادا ءوز بيىگىندە كورىنبەۋى­نىڭ سەبەبىن سۇرادىم. ءا.قارا تۇركيادا ءوسىپ-ونگەنىمەن, قازاقى­لىق نىسپىسىنا بوي الدىردى ما: ء“وز ءوزىڭدى جاتتاي سىيلا, جات جانىنان ءتۇڭىلسىن” دەگەن ماقال بار ەمەس پە؟” دەپ قارسى سۇراق قوي­دى. شىنىندا دا, ءبىز مۇستافا شىققان شىڭعا, ەڭ بول­ما­عاندا, كوز جەتكىزە الدىق پا؟! ء“يا” دەپ ايتا المايمىن... تۇرىك حا­لىقتارىنىڭ رۋحاني مادەنيەتىنىڭ ورتا­لىعى ىسپەتتەس ىستام­بۇلمەن قيماي قوش­تاس­تىق. مۇندا ۇلتتىق رۋح, مەم­لەكەتشىلدىك پايىم ەرەكشە سەزىلەدى. اسپانىڭ اشىق بولسىن! كوركەيىپ, گۇلدەنە بەر, باۋىرلاس تۇركيا! كوشىم ەسماعامبەتوۆ,تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. الماتى.