كارديۆتەگى حاكان كىم؟

وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى قايرات ساق ىسساپارمەن ەۋروپانىڭ ءبىراز ەلدەرىن ارالاپ قايتقان بولاتىن. سوندا ۇلىبريتانياداعى “قازاق” قوعامىنىڭ جەتەكشىسى حاكان وتىنشى دەگەن كىسىمەن جولىعىپ, ونى قازاقستانعا ارنايى قوناق بولىپ قايتۋعا شاقىرىپتى. ىستىق ءىلتيپاتتى جىلى قابىلداعان قانداسىمىز كوپ ۇزاماي ەلورداعا كەلىپ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە ارنايى ات باسىن بۇردى. “ ۇلىبريتانيادا تۇراتىن ەلەكتروندىق-ينجەنەريا عىلىمىنىڭ دوكتورى بۇل قازاق كىم؟” – دەيسىزدەر عوي. وعان تومەندەگى سۇحبات ارقىلى جاۋاپ بەرۋگە تىرىسىپ كورەلىك, قۇرمەتتى وقىرمان. – حالىق اراسىندا: “قازاق ايعا ۇشىپ بارسا دا تۋىسىن ىزدەيدى”, دەگەن ءازىل-شىنى ارالاس ءسوز بار. تاۋەلسىزدىكتى الىپ, جەكە-دارا مەملەكەت بولعاننان كەيىن بىزدەر شەتەلدەردەن اياق المايتىن بولدىق. قان­داس­تارىمىزدىڭ بىرەۋى وقۋ-ءبىلىم الۋعا جول تارتسا, ەكىنشىسى دەمالۋعا بارىپ جاتادى. ال ءۇشىنشىسى ساۋدا-ساتتىقپەن شەكارا اسادى. وسىنىڭ ءبارى ەگەمەندىكتىڭ ارقاسى عوي. ال ءسىز قالايشا ۇلىبريتانياعا تاپ بولدىڭىز؟ – ومىردە ءتۇرلى قيىندىقتار بار عوي. سونداي اۋىرتپاشىلىق مەنىڭ اۋلەتىمە وڭاي تيمەدى. اتام كەزىندە قۋعىندالىپ, قىتايعا كوشىپ كەتكەن ەكەن. ول جەردەن دە تارشىلىق كورگەن بولۋ كەرەك, گيمالايدى بەتكە الىپ پاكستانعا قونىس اۋدارادى. سودان اراعا تاعى ءبىراز ۋاقىت وتكىزىپ, تۇركياعا تابان تىرەيدى. ءسويتىپ, مەن ىستامبۇلدا دۇنيەگە كەلگەم. ءبىلىمىمنىڭ نەگىزى مىنە, سوندا قالاندى. قازاقستانداعى “بولاشاق” سياقتى تۇركيادا دا وسىنداي باعدارلاما بار ەدى. سوعان قۇجاتتار تاپ­سىرىپ, 1990 جىلى مانچەستەر ۋنيۆەر­سيتەتىنە ەلەكتروندىق ينجەنەريا مامان­دىعى بويىنشا وقۋعا ءتۇستىم. ماگيسترا­تۋرانى تامامداعاننان كەيىن, لوندوننان 200 شاقىرىم جەردەگى كارديف قالاسىنا قونىس اۋدارىپ, سونداعى گلامورگان ۋنيۆەرسيتەتىندە 3-4 جىل دوكتورانتۋرادا بولدىم. زەرتتەۋ جۇمىستارىنا كىرىستىم. ماماندىعىم بويىنشا ەلەكتروندىق قۇرىلعىلاردىڭ مەديتسينالىق جاعىن زەرتتەيمىن. عىلىمي نەگىزى مەن تاجىريبەسى ءبىر-بىرىمەن ۇنەمى استاسىپ جاتاتىندىقتان, وندا زەرتتەۋ جۇمىستارىنا اسا زور نازار اۋدارىلادى. سول سەبەپتى, دوكتورانتۋرانى بىتىرگەننەن كەيىن, كارديف قالاسىنداعى ەلەكتروندىق فيرمادا ينجەنەر قىزمەتىن اتقارىپ, ءبىراز تاجىريبەلەر جيناقتادىم. سودان تۇركياعا ورالىپ وسى ەلدىڭ ۇلتتىق مەديتسينا ورتالىعىندا قىزمەت اتقاردىم. ارادا ءبىراز ۋاقىتتى تاستاپ, انگلياداعى گلامورگان ۋنيۆەرسيتەتىنە قايتا ورالىپ, وقىتۋشىلىق پەن عىلىم جولىن قاتار الىپ جۇرۋگە تۋرا كەلدى. – الەمگە تانىمال ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بىرىندە ساباق بەرەسىز, ەۋروپا حالقىمەن ەتەنە ارالاساسىز. ولاردىڭ قازاقتارعا دەگەن كوزقاراستارى قانداي؟ – گوتحولد پەسسينگتىڭ: “دۇنيەدە ەشبىر حالىقتىڭ باسقا حالىقتاردان ارتىق بولىپ جارالماعانىنا مەن كامىل سەنە­مىن”, – دەپ ايتقان جاقسى ءسوزى بار. دەموكراتيالىق قوعامداعى ادامدار ۇلتتىق ناسىلدىك جىكتەرگە كوپ بولىنبەيدى. ەۋروپا حالقى مىنە, ءدال سولاي. ونداعى ءبىلىم ور­دا­لارىندا وقىتۋشىعا جانە وقىتۋ پانىنە باعا بەرۋ جۇيەسى جۇمىس ىستەيدى. ەگەر ستۋدەنتتەر ۇستازىنا نەمەسە ونىڭ ءپانى­نە تومەن باعا بەرسە, وندا ءبىلىم بەرۋ باعدار­لاماسىنان سول ءپان ءتۇسىپ قالادى. ال وقىتۋشى تومەن بالدىق ۇپاي العانى ءۇشىن جۇمىستان شىعىپ كەتۋى ابدەن ىقتيمال. مىنەكي, وسىنداي جۇيەمەن جۇمىس ىستەيمىز. مەنى قازاق ەكەن دەپ, ساباعىمدى تىڭدامايتىن نەمەسە جۇرگىزەتىن پانىمە قاتىسپايتىن جاعدايلار بولعان ەمەس. بولاشاقتا دا بولمايدى دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىن. ۇلتتىق جىكتەلۋ عىلىم جولىندا, اعارتۋ­شىلىق الاڭىندا اتىمەن جوق. ەندى شەتەلدىكتەردىڭ قازاقستانعا دەگەن پىكىرى دەگەنگە كەلسەك, وسى بەرتىننەن باستاپ اتاجۇرتقا بايلانىستى ويلاردىڭ وبەكتيۆتى تۇرعىدا ايتىلعاندىعىن قۇلاعىمىز ءجيى شالۋدا. ولار ءبىزدى بۇرىنعى اۋعانستان, پاكستان دەڭگەيىندە قارامايتىن بولدى. بىراق, بورات سەكىلدى سايقىمازاقتاردىڭ ءوز كەزىندە جاڭساق پىكىرلەر تۋعىزعانى انىق. دەگەنمەن دە ەۋروپالىقتار قازاقستاندى دامىپ كەلە جاتقان جاس مەملەكەت رەتىندە, وسى ەلدەگى ساياسي جۇيەنى رەتتىلىكپەن باسقارىپ وتىرعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ سىندى ساياساتكەردىڭ بار ەكەندىگىن دە جاقسى بىلەدى, تانيدى. ءسوز رەتىنە قاراي قازاقستاننىڭ بيىلعى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋى باتىستا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بارلىق قازاق­تارعا ۇلكەن ابىروي الىپ كەلگەنىن اتاپ ايتا كەتكىم كەلەدى. – بايقاپ وتىرمىن, اڭگىمەنىڭ ءوزى: “ەۋروپاداعى قازاقتاردىڭ جاعدايى قانداي؟” دەگەن سۇراققا يكەمدەلىپ بارا جاتقان سياقتى. ەندى وسىعان توقتالساڭىز. – جالپى تاريحقا ۇڭىلسەك, كەزىندە قى­تايعا, ودان كەيىن تۇركياعا قونىستانعان قازاقتاردىڭ كەيبىرى 1980 جىلداردان باستاپ ۇلىبريتانيا, شۆەيتساريا, گەرمانيا, دانيا سياقتى ەلدەرگە كۇن كورۋ ءۇشىن, جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن بارعان. ماسەلەن, ول كەزدە ۇلىبريتانياعا كەلگەندەردىڭ ءبارى بۇگىندە لوندوندا ءومىر سۇرەدى. بۇل قالادا قازىر 35-40 قازاق وتباسى, 300-400-دەي ادام بار. ولاردىڭ دەنى كەزىندە تۇركيانىڭ ەكونو­ميكالىق جاعدايى ناشارلاعان كەزدە كوشىپ كەلگەندەر. قازىرگى تاڭدا سول اعا بۋىن وكىل­دەرى وسكەلەڭ ۇرپاققا بارىنشا ۇلتتىق سالت-داستۇرلەردى, ادەت-عۇرىپتاردى ۇيرەتۋگە اتسالىسىپ كەلە جاتىر. اسسيميلياتسيا بولماۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك دەگەندە, ءبىزدىڭ ويعا بىردەن قوعامدىق ۇيىم قۇرۋ كەرەك ەكەندىگى ەسكە ءتۇستى. ءسويتىپ, قۇزىرلى ورگاندارعا تىركەلىپ, ۇلىبريتانياداعى “قازاق” قوعا­مىن قۇردىق. وسى ارقىلى لوندونداعى قازاق بالالارىنا ءوز انا تىلدەرىن ۇيرەتۋگە, ۇلتتىق سانانى, سالت-ءداستۇردى بويلارىنا ءسىڭىرۋ ءۇشىن ءبارىن ىستەپ جاتىرمىز. ال ەندى ەۋروپا اۋقىمىنا كەلسەك, جىل سايىن وندا ءداستۇرلى كىشى قۇرىلتاي وتكىزىلىپ تۇرادى. 2-3 كۇنگە ۇلاسقان وسىنداي جيىن­دار ءتۇرلى مادەني ءىس-شارا­لارمەن, قازاق جاستارىنىڭ اراسىنداعى فۋتبول تۋر­نيرىمەن اياقتالادى. ەۋروپاداعى قازاق قوعامدارى فەدەراتسياسىنىڭ جۇمىس باعىتى دانيا, گەرمانيا, شۆەيتساريا سياقتى ەۋروپا ەلدەرىندە اتقارىلادى. باتىستاعى قازاقتاردىڭ كوپشىلىگى ساۋدا-ساتتىق سالاسىندا جۇمىس ىستەيدى. الايدا كومپيۋتەر ينجەنەرى, مۇعالىم سىندى ماماندىق يەلەرى دە كەزدەسەدى. – ء“تىل”, ء“داستۇر”, “مادەنيەت”, “ۇلت” دەپ جاتىرمىز. وسىلاردىڭ ءبارىن ەۋروپاداعى قازاقتار, اسىرەسە بالالار قانشالىقتى دارەجەدە قادىر تۇتادى؟ – ءسىز ايتىپ وتىرعان سوزدەردىڭ ارقاي­سىسىندا تەرەڭ ءمان-ماعىنا جاتقاندىعىن جاقسى بىلەم. ولار ءبىر ۇلتتىڭ نەگىزگى مەنتاليتەتىن قۇرايدى عوي. بىزدە اعا بۋىن قازاقشا سويلەيدى. ماسەلەن, مەنىڭ اتا-اجەم, اكە-شەشەم قازاقشا سويلەگەن. وسىنداي جوعارعى بۋىننان ءتالىم-تاربيە العان قازىرگى ورتا بۋىنداعىلار دا قازاق ءتىلىن جاقسى بىلەدى. سالت-داستۇرگە دە ۇقىپتى. ال جازۋ-سىزۋعا كەلگەندە, جەكە ءوز باسىم كيريلليتسانى وقي الامىن, بىراق جازعاندا قينالامىن. ال لاتىن ارپىندەگى كىتاپتاردى وقۋ وڭايعا تۇسكەنىمەن, ونداعى كوپ سوزدەردى تۇسىنە بەرمەيمىز. بالالار بولسا, ولار كوبىندە اعىلشىن تىلىندە سويلەسەدى. ولارعا مەيلىنشە وسى ۇعىم­داردى تۇسىندىرۋگە تىرىسامىز. ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدى, سالت-داستۇرلەردى ايتىپ ءتۇسىندىرۋدى ەۋروپاداعى ءاربىر قازاق اتا-انالار ءوز مويىندارىنا الدى. ءوز ۇرپاق­تارىن ۇلتتىق مادەنيەتپەن سۋسىنداتۋ ءۇشىن كوپتەگەن وتباسىلار ۇيىندە ارنايى ءبىر بولمەنى قازاقشا ەتىپ جاسايدى. – جاستاردىڭ نەكەلەسىپ, وتباسىن قۇرۋ جونىندە نە ايتا الاسىز؟ اعىلشىن كۇيەۋ بالا, نەمىس كەلىن سياقتى وتباسى مۇشەلەرى بار اۋلەت كەزدەسە ما؟ – ول جاعىن ەندى ءۇزىلدى-كەسىلدى نە بار, نە جوق دەپ ايتۋ قيىن. جاستاردىڭ ارا­سىندا بۇلار بار. بىراق, كوپ ەمەس. ءبىز ەۋروپا قازاقتارىنىڭ كىشى قۇرىلتايىن ءار جىلى ءار قالادا ۇيىمداستىرىپ وتىرعان سەبەبىمىز دە سول. ءبىر جاعىنان قوعامداعى ءوز-ءوزىمىزدى رۋحاني, مادەني, قارىم-قاتى­ناس تۇرعىسىنان دامىتقانىمىز بولسا, ەندىگى ءبىر جاعى وسى جاستاردى ءبىر-بىرىمەن تانىستىرايىق, تابىستىرايىق دەگەن وي. گەرمانيادا تۇراتىن قازاق جىگىتى لون­دونداعى قۇرىلتايعا كەلىپ, سونداعى قازاق قىزىنا عاشىق بولسا, ودان بارىپ ۇيلەنسە جاقسى عوي. قۇدا ءتۇسۋ, قىز ۇزاتۋ, ۇيلەنۋ تويلارى, شىلدەحانا, بەسىك تويلار, تۇساۋ كەسۋ, سۇندەتكە وتىرعىزۋ سياقتى جورالعى­لار قازاقي داستۇرمەن ورىندالىپ وتىرادى. – “وزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول”, دەگەندەي... – كىم بولسا دا ءوز ەلىندە بولۋدى, نە كورسە دە ەلىمەن بىرگە كورۋدى قالايدى عوي. قارلىعاشتىڭ ءوزى سالعان ۇياسىنا جەتۋگە اسىعادى. ءبىز دە تاريحي وتانىمىز – قازاقستانعا ورالۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. الداعى ۋاقىتتا, شارۋالاردىڭ يكەمىن تاپقاندا مىندەتتى تۇردە قايتامىز. ءبارى ۋاقىت ەنشىسىندەگى جاعداي. اڭگىمەلەسكەن  اراي ۇيرەنىشبەكقىزى.