ەدىگە. ول وسىدان جەتى عاسىر بۇرىن, اتاقتى ءامىر تەمىر, ونىڭ العاشقىدا دوسى, كەيىن, قاسىنا اينالعان توقتامىس حانمەن ۇزەڭگىلەس بولىپ التىن وردانى بيلەگەن باتىر. بۇل قاھارمان تۋرالى دەرەكتەر ءبىزدىڭ ەلدە نەگىزىنەن حالىق جىرلارى ارقىلى بەلگىلى بولعان. ونىڭ ءبىر ۆاريانتىن ەڭ العاش رەت جىرشىنىڭ اۋزىنان 1841 جىلى جازىپ العان – شوقان ءۋاليحانوۆ. ول كەزىندە ونى ورىس تىلىنە اۋدارعان. باسپاسوزدە جاريالاۋعا ۇلگەرە المادى, قايتىس بولعاننان كەيىن پروفەسسور پ.م.مەليورانسكي 1905 جىلى كىتاپ ەتىپ شىعارعان. وسى جيناق وتكەن عاسىردىڭ 20-جىلدارى قانىش ساتباەۆتىڭ قولىنا تۇسەدى. جىرداعى اراب, پارسى تىلىندەگى قازاقشا بالاماسى بار سوزدەر مەن ورفوگرافيالىق قاتەلىكتەر كوزگە ۇرىپ تۇرعاندىقتان قانەكەڭ سول كەمشىلىكتەردى تۇزەتىپ, ءوزى العىسوز جازىپ, 1927 جىلى ماسكەۋدە قايتا شىعارتقان. ول كەزدە, ياعني, 1922-1928 جىلدارى ونداعى كۇنشىعىس ورتالىق باسپاسىن باسقارىپ وتىرعان ادام شىعىس حالىقتارىنىڭ اۋىز ادەبيەتىنە زور جاناشىرلىقپەن قامقورلىق جاساعان اتاقتى ءنازىر تورەقۇلوۆ ەدى. باتىر تۋرالى جىردىڭ قايتا كىتاپ بولىپ شىعۋىنا مىنە, وسى كىسىنىڭ دە شاراپاتى تيگەنى انىق.
بىراق قانىش ساتباەۆقا بۇل ەڭبەك وتە اۋىر سىن اكەلدى. 1951 جىلى 11 قازاندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ عىلىم جانە جوعارى وقۋ ورىندارى ءبولىمى ونى شاقىرىپ, ارىزقويلاردىڭ سوكپ ورتالىق كوميتەتىنە جازعان حاتىمەن تانىستىردى دا قۋعىنداۋ باستالدى. ول اۋرە-سارساڭنىڭ قانشاعا سوزىلعانى, زاردابىنىڭ قانداي بولعاندىعى بىزگە جازۋشى-پۋبليتسيست س.بايجانوۆتىڭ 1989 جىلعى اقپانداعى “قازاقستان كوممۋنيسى” جۋرنالىنىڭ №2 سانىنداعى “ارحيۆ – ايعاق” ماقالاسىنان جاقسى تانىس. داۋدىڭ سوڭى قانەكەڭنىڭ 1952 جىلى مۇرتتى كوسەم ي.ۆ.ستالينگە ءتۇسىنىكتەمە حات جازۋىمەن تىنىپ, اياقتالعان.
ءيا, “ەدىگە جىرىنىڭ” وسىنداي شۋلى تاريحى بار. ارينە وعان العاش باعا بەرگەن شوقان ءۋاليحانوۆ بولسا, قانىش ءساتباەۆ ونىڭ ماڭىزى مەن ءمانىن وتە بىلىمدىلىكپەن تالدادى. ودان كەيىنگى ساليقالى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, 1993 جىلى ۇلكەن ەڭبەك جازعان عالىم ە.ماعاۋين دەر ەدىك. تاريحشى ع.باتىربەكوۆ “ەر ەدىگە” اتتى كىتاپتى 1995 جىلى “عىلىم” باسپاسىنان شىعاردى. بىرنەشە “ەدىگە جىرىن” جيناقتاعان بۇل ەڭبەكتىڭ سوڭعى جاعىندا, جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, 1951 جىلى قانىش ساتباەۆتىڭ سول كەزدەگى ەل باسشىلارىنا جازعان حاتتارى دا ەنگەن. ءسوز رەتىنە قاراي “ەدىگە جىرىن” ءارتۇرلى قىرىنان تاريحپەن ساباقتاستىرىپ, سالالاپ, جان-جاقتى تالداپ اشىپ جازىپ, تۇسىندىرگەن اكادەميك راحمانقۇل بەردىبايدى دا اتاپ ايتا كەتكەن ءجون. وسى كىتاپتاردا: جىردىڭ كوركەم ءتىلى, قازاق ۇعىمىنا ساي ءسوز ساپتاۋلار; باتىردىڭ ءوز ءاسكەرىنە ادالدىعى; ەلدىڭ تۇتاستىعىن, حالىقتىڭ بىرلىگىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قاجەت جاعدايدا سىرت دۇشپانمەن مامىلەگە كەلۋى; ەدىگەنىڭ ءامىر تەمىر, توقتامىس قيراتقان قالالاردى قايتادان تۇرعىزۋعا ارەكەت جاساۋى جان-جاقتى تالدانىپ, قازىرگى زامان تۇرعىسىنان جاڭاشا باعا بەرىلەدى.
مىسالى, ەدىگەنىڭ بارىنەن دە ەڭ جويقىن ەرلىگى – توقتامىس حاننىڭ قيتۇرقىلىعىمەن ليتۆا كنيازى التىن ورداعا سوعىس اشقاندا, باتىردىڭ اسكەرلەرى قارسىلاستارىن قايمىقپاي قىرىپ سالىپ, جەڭىسكە جەتكەنى. بۇل قاھارماندىقتى تاريحشى عالىمدار تەك قازاق حالقى ءۇشىن ەمەس, ول بىرنەشە ۇلت, تۋىستاس حالىقتاردىڭ بولاشاق تاعدىرىنا اراشاشى بولدى دەپ تۇجىرىمدايدى.
شوقان ءۋاليحانوۆ “حالىق ەپوسىنىڭ ەڭ بيىگى, ءىنجۋ مارجانى” دەپ سۇيسىنگەن. وسى “ەدىگە جىرىن”, ونىڭ باس كەيىپكەرىن قازاق قاۋىمى تۇگەل بىلە بەرە مە؟ سوڭعى جىلدارى ەدىگە تۋرالى, ونىڭ ەسىمىن ماڭگىلىككە ەستە قالدىرۋ جونىندە باسپاسوزدە پىكىر, ۇسىنىستار ايتىلا باستادى. سولاردىڭ ءبىرى جازۋشى كامەل ءجۇنىستەگىنىڭ جانايقايى. بىرنەشە جىلدان بەرى شىرىلداپ جۇرگەن بۇل كىسىنىڭ ايتاتىنى ۇلىتاۋدىڭ بوكتەرىندەگى ەدىگە باتىردىڭ ءمۇردەسىنىڭ, قاراۋسىز توزىپ بارا جاتقانى ال, كەيبىر تاريحشىلار, زيالى كىسىلەر ەدىگەنىڭ دەنەسى ۇلىتاۋدا قالعانىنا كۇدىكپەن قارايتىن سىڭايلى. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز, ناقتى دەرەكتەر بولماسا دا, ەدىگە العاشقىدا سوندا جەرلەنۋى مۇمكىن. بىراق, باتىردىڭ دەنەسى سول العاشقى جەرلەنگەن جەردە قالا بەردى دەگەن تۇجىرىمعا كەلىسپەيتىن دە جايتتەر بار. ءبىرىنشىدەن, ورتا عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن حاندار مەن باتىرلاردى ولاردىڭ مۇراگەرلەرى ەلدەن جاسىرىپ جەرلەگەن. ويتكەنى, كەگىن قايتارا الماعان قارسىلاستار باقيلىققا اتتانعان جاننىڭ سۇيەگىن كورىنەن سۋىرىپ الىپ, قورلايتىن بولعان. وسىدان ساقتانعاندىقتان بولار, ماسەلەن الەمنىڭ جارتىسىن بيلەگەن شىڭعىس حاننىڭ سۇيەگى قايدا قالعانى ءالى كۇنگە بەلگىسىز. سونداي-اق وتكەن داۋىرلەردە نەبىر اۋليە, باتىر تۇلعالاردىڭ بىرنەشە وڭىردە مازارلارى بولعانى تاريحتان بەلگىلى. ەكىنشىدەن, كوزى تىرىسىندە, قازا بولعان جاعدايدا, تۋعان جەرىمە اتا-انامنىڭ جانىنا كومىڭدەر دەپ, مارقۇمداردىڭ ومىردەن كوز جۇماردا مۇراگەرلەرىنە امانات ەتەتىن سالت-ءداستۇرى قازىرگى زاماندا دا بار. ەدىگەنى دە دۇشپاننىڭ كوزىن الداپ, كامەل قاجى ايتقان جەرگە جەرلەپ, كەيىن اتا-اناسى جاتقان قۇمكەنت شاھارىنا اكەلۋى دە ءمۇمكىن عوي. مۇنداي بولجام جاساۋعا, ەدىگەنىڭ ولەر الدىندا: “ەگەر ۇلىم ءمانسۇر جەر باسىپ جۇرسە, بابا تۇكتى شاشتى ءازىز اكەمنىڭ قاسىنا اپارىپ كومسىن”, دەگەن دەرەكتەر بار. باتىر بابا تۇكتى شاشتى ءازىزدىڭ بالاسى ەكەندىگى, قاراتاۋدىڭ تەرىستىگىندە ومىرگە كەلگەندىگى, اۋليە باباسىنىڭ مازارى سوزاق اۋدانىنداعى قۇمكەنت ەلدى مەكەنىندە تۇرعاندىعى ايداي ايقىن شىندىق. سوندىقتان بۇل وي دا اقىلعا سياتىن قيسىن.
قالاي دەگەندە دە ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز, ارداقتىمىزدىڭ اتاۋسىز قالماعاندىعى. ەگەر, مادەنيەت مينيسترلىگى ارقاداعى ۇكىمەت ورىندارى اتسالىسىپ, ۇلىتاۋداعى ەدىگەنىڭ مازارى دەگەن جەرگە بەلگى قويىپ, شاعىن كەسەنە ورناتسا ەشقانداي قاتەلىك, قايشىلىق بولمايدى. سودان كەيىن, ءبۇگىنگى تاڭداعى تاعى ءبىر مىندەتىمىز – باتىردىڭ قازاق مەملەكەتتىگى ءۇشىن جان بەرىپ, جان الىسقان قاھارماندىعىن ۇرپاقتان-ۇرپاققا ۇلگى, ونەگە ەتىپ ناسيحاتتاۋ. جالپى قازاققا, بىرنەشە باۋىرلاس حالىققا ورتاق ەدىگەنى ۇلىتاۋ مەن قاراتاۋ دا ماقتانىش ەتە بىلسەك, نۇر ۇستىنە نۇر. مىنا جەر – شايقاسقان جەرى, مىنا جەر – جەڭىسكە جەتكەن جەرى دەپ ەسكەرتكىش بەلگىلەر قويالىق. وسى رەتتە عالىم جامبىل ايمەنوۆتىڭ تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني ورداسى – تۇركىستان قالاسىندا ەدىگەگە ەسكەرتكىش قويىلسا دەگەن ۇسىنىس-پىكىرى ۇكىمەت ورىندارىنان دا, حالىقتان قولداۋ تابۋى كەرەك. اقىن-جازۋشى باۋىرلار, ەدىگەگە ارناپ كوركەم شىعارما, پەسا, كينوستسەناريلەر جازالىق. سونىمەن قاتار, تۇركىستانداعى جاقسى عىلىمي بازاعا يە حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە “ەدىگە جىرى” دەگەن تاقىرىپتا عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزۋدىڭ دە كەزەگى كەلگەن سياقتى.
نۇرماحان نازاروۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت قايراتكەرى, ولكەتانۋشى. تۇركىستان.
سۋرەتتەردە: ش.ءۋاليحانوۆ سالعان ەدىگە ورداسىنىڭ قۇلاندىسى; ۇلىتاۋداعى باتىر جەرلەندى دەگەن جوتا.
