ازيا مەن افريكا تاريحى انا تىلىمىزدە جازىلعان ءتول وقۋلىقپەن وقىتىلسا, قۇبا-قۇپ

تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى ۋا­قىتتا ەلىمىزدىڭ جالپى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىن اسىرەسە گۋمانيتارلىق, قوعامتانۋ, تاريح پاندەرى بويىنشا ەگەمەن قازاقستاننىڭ ءوزىنىڭ ۇلتتىق-مەملەكەتتىك يدەولوگياسىنا ساي, جوعارى مارتەبەلى انا تىلىمىزدە جا­زىلعان ءتول وقۋلىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ ءالى كۇنگە دەيىن كۇن تارتىبىندە تۇرعان كوكەيتەستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ كەلە جاتقانى كۇمانسىز. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ءال-فارابي ات­ىن­­­داعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى ساكەن تورتاەۆتىڭ “ورتا عاسىرلارداعى ازيا جانە افريكا تاريحى” اتتى وقۋلىعىن وسى وراي­داعى ءبىر كەمىستىڭ ورنىن تولتىرارلىق ىلكىمدى ەڭبەك دەپ باعالاۋعا بول­عانداي ەكەن. كەڭەستىك ۋاقىتتا ازيا مەن اف­ري­كانىڭ وتكەن تاريحىن ەجىكتەپ وقىتۋعا ءمان بە­رىل­مەگەنى ەكىباستان بەلگىلى. ول تاريحقا مەنسىنبەي قاراپ, مىسقىلمەن مۇرىن ءشۇيىرۋ ورىن الدى. وسىناۋ قۇرلىقتار حالىقتارىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك تاريحتاعى ەنشىلەرى ەلەپ-ەسكەرىلمەدى. ءارى سوعان قوسا قانشاما ۋاقىت بويى تاپتىق تۇرعىنى ۇستانۋ ءھام تاريحي شىندىقتان تاياز سوعۋ شەتەل تاريحىنداعى “اقتاڭداقتاردىڭ” پايدا بولۋىنا اكەلىپ سوقتىردى. كەڭەس تاريحناماسىندا ازيا جانە افريكا ەلدەرىنىڭ تاريحى ۇلىدەرجاۆالىق, قىزىل كوممۋنيستىك تاپتىق مۇددەسىنە وراي جازىلدى, بۇرمالانىپ وقىتىلدى. ءسويتىپ, ۇرپاقتىڭ تاريحي ساناسى لايلانىپ, تانىم ۇدەرىسى بۇزىلدى. جالپى, شىعىستىڭ, ازيانىڭ كەۋدەسى تومەن كەمدىك كۇيىن اڭعارعان كلاسسيك اقىنىمىز ءىلياس جان­سۇ­گى­روۆتىڭ جيھانگەر جايلاعان شىعىس جايلى استارلى ولە­ڭىن­دە: “سول كۇننەن نۇر الا الماي, باسى مۇنار, باۋرى تار... گيمالاي اسقار نەگە ولاي؟” دەپ سۇراق قويۋىنىڭ سىر-ءمانىسى دە ءبىز ويلاعاننان تەرەڭىرەك بولاتىن. ال ەندى وتكەن عاسىردىڭ ورتا شەنىندە عالىم بۇركىت ىسقاقوۆتىڭ: “و, ازيا, ۇلىسىڭ, ۇلىلىعىڭدى قايتەيىن, ەۋروپانىڭ ق ۇلىسىڭ, –” دەگەن سيپاتتا ولەڭدەر جازعان “تەرىس” پيعىلى ءۇشىن سوتتالىپ تا كەتكەن جوق پا ەدى. تىپتەن پرولەتاريات كو­سە­مى ۆ.لەنيننىڭ ءوزى ازيا جانە افريكا جونىندە: “قا­راڭىزشى, جارتىلاي جابايىلار جايلاعان ەل, وڭگەنى بىلاي قويعاندا, بۇلاردا ونەر دە جوق” دەمەپ پە ەدى. ءسوي­تە تۇرسا دا ازيا-افريكا ەلدەرىنىڭ ورتا عاسىر­لار­­­داعى ساياسي, مادەني جەتىستىكتەرى الەم وركەنيەتىنىڭ ال­­­دىڭ­­­عى قاتارىندا بولعاندىعى سول ادىلەتسىز قاساڭ قاعي­­­­دالاردى بۇزىپ-جارىپ, داۋسىز اكسيوماعا اي­نالعالى قاشان. مىنەكي, ناق وسى جاعىنان كەل­گەن­دە, س.تورتاەۆ وقۋلىعىن اقيقاتتان ات­تاماعان, تاريحي ۇدەرىستەردى شىندىق تۇرعىسىنان بايىپتى بايانداعان, ەڭ باستىسى, قازاق تىلىندە جازىلعان ۇلت­تىق رۋحتاعى قۇندى ەڭبەك ەكەندىگىن بايقايمىز. اۆتوردىڭ مۇنشالىق انىق نيەتى كىرىسپە بولىمدە “تاياۋ شىعىس وركەنيەتىنەن ۇلگى العان ەجەلگى ريم زيالىلارى قۇرمەتپەن “شاپاعات شىعىستان تۋادى” دەگەن. ادامزات شارۋاشىلىعى مەن مادە­نيە­تىنىڭ تاريحى شامامەن ون مىڭ جىل بۇرىن تاياۋ شىعىستاعى نەوليتتىك رەۆوليۋتسيادان باستالعانى ءمالىم. بارلىق حالىقارالىق دىندەر شىعىستا ومىرگە كەلدى. ورتاعاسىرلاردا دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرىپ, ادامزاتتى جاڭا ەكپىنمەن العا ۇمتىلۋعا ءماجبۇر ەتكەن عۇندار مەن ارابتار, تۇرىكتەر مەن ماڭگۇلدار, ازيالىقتار ەكەنى دە داۋ تۋعىزبايدى” دەپ تامسىلدەۋىنەن دە اڭعارىلىپ تۇرعانداي. ستۋدەنتتەردى قويىپ, ءوزىمىز-اق كىتاپ بەتتەرىن پاراق­تاي وتىرىپ ەرتە, دامىعان جانە كەيىنگى ورتاعاسىرلىق قىتاي مەن جاپونيا, يندونەزيا مەن ءۇندىستان, يران مەن اراب حاليفاتى, تۇركيا مەن افريكا مەملەكەتتەرى, وسمان يمپەرياسى مەن ۇلى موعولدار بيلىگى حاقىندا قىزىعا وقىپ, كوپتەگەن ماعلۇماتتارعا قانىقتىق. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور س.سىزدىقوۆ اۆتوردىڭ وسىنداعى ءاربىر تاقىرىپتىڭ ءمان-مازمۇنىن اشۋ بارىسىندا جاڭاشا كوزقاراس تانىتا بىلگەندىگىن, ونىڭ قوعام دامۋىنىڭ رەۆوليۋتسيالىق جولىن ەمەس, كەرىسىنشە ەۆوليۋتسيالىق جولىن كوپ-كورىم ۇلگى رەتىندە ۇسىناتىندىعىن اتاپ كورسەتەدى. تاريح فاكۋلتەتتەرىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە ارنالعان وقۋلىقتىڭ تاعى ءبىر قۇندى تۇسى سول, وندا ورتا عاسىرلارداعى ازيا, افريكا ەلدەرىندەگى فەودالدىق قاتىناستاردىڭ قالىپتاسۋى, فەودالدىق قوعام ورنىعۋىنداعى وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرى, كەيبىر شىعىس ەلدەرىنىڭ باتىس ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ وتارىنا اينالۋ اقيقاتى شىنايى باياندالعان. سونداي-اق ازيا, افريكا ەلدەرىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى اسەر ەتكەن قايراتكەرلەردىڭ جەكە تۇلعالىق-پسيحولوگيالىق جايلارىنا دا ايتار­لىقتاي نازار اۋدارىلعان. ءتول وقۋلىقتىڭ قازاقشا ءتىلى ۇعىنىقتى دا جاتىق. ونىڭ ءوزى ماتەريالدى ستۋدەنتتەردىڭ جەتە ءتۇسىنىپ, جاقسى يگەرۋىنە سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز. ولاي بولسا, مەملەكەتتىك ءتىلدى قول­دانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ار­نال­عان مەم­لەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ جوباسى تالقىلانىپ, قابىل­دانعالى جاتقان كەزدە انا تىلىمىزدەگى وسىنداي ءتول وقۋ­لىقتىڭ جازىلىپ, جارىق كورۋى, جوعارى وقۋ ورىن­دا­رى­نىڭ ستۋدەنتتەرىنە ۇسىنىلۋى وتە ماڭىزدى جاعداي دەمەكپىز. قورعانبەك امانجول.