اۋىلىنا ورالعان جىلقىشى

قاراكولدىڭ ليدەرى “مىنا كەڭ دالاعا, ءبىزدىڭ قا­راكولگە جەر جەتپەيدى عوي. قىردا وسكەن نەمىستىڭ اۋىل دەگەندە جانى بولەك ەكەنىن وسى جەردەگى اعايىن-تۋىس, كورشى-قولاڭ, ەلدىڭ ءىشى بولماسا, الىستاعى اعايىن قاي­دان ءتۇسىنسىن. سول جاققا بار­عا­لى كوڭىلىم الاي-دۇلەي كۇي كەش­تى, اقىرى, قوي, بۇل ماعان قول بولمايتىن ءىس ەكەن, دەپ جولعا شىق­تىم. قايدا جۇرسەم دە, تۋىپ-وسكەن جەرىم – قاراكولىم ەسىم­نەن كەتپەي قويدى. وزگە جەر­دە ىشقۇسا بولعانشا, ءوز ەلىمە كومەكتەسەيىن, اۋىلىما قولعابىس جاسايىن, شارۋاشىلىق اشايىن, مال باعۋعا, ەگىن ەگۋگە, كوكونىس ءوسى­رۋگە سۇرانىپ تۇرعان جەرلەر بار­شىلىق قوي دەپ كوپ ويلاندىم. بارىنەن بۇرىن تاستاي تازا ءمول­دىر سۋىن ساعىن­دىم. ءبىزدىڭ قا­را­كولدىڭ سۋىنان ءشاي ءىشىپ كورىڭىز, كەرەمەت! سودان, مەنەن كەيىن سول جاققا كوشىپ كەتكەن شەشەي دە قايتا ورالدى, قانشا شىدار ەكەن دەپ جۇرگەنمىن, – دەيدى سەرگەي راقاتتانا ك ۇلىپ. سونان سوڭ, بىزگە “قاراڭ­دار­شى, مىنا دالاعا وزدەرىڭ” دەگەن­دەي اينالانى قولىمەن نۇسقاي بەرەدى. كۇزگى جازىق دالا, قا­راۋ­ىتقان  ەشنارسە بايقالار ەمەس. ماشينەمىز دالانىڭ تاقتايداي تەگىس جولىمەن شاڭداتىپ ءجۇيت­كىپ كەلەدى. قازاق ءتىلىن قالاي جەتىك بىلەدى دەسەڭىزشى, جانىڭدا وتىرعان ءتۇر-ءتۇسى بولەك نەمىس جىگىتى ەمەس, اۋىلدىڭ كادىمگى ءبىر قارا بالاسى اڭگىمە سوعىپ وتىرعانداي اسەر الاسىڭ. ءبىزدىڭ قازاقتاردىڭ “مىنا عانا تۇرعان جەر” دەگەن اۋىلدىق داعدىسىنا سالىپ, “مىنە, قازىر, قازىر جەتەمىز...”, دەپ قويادى. ءبىز بۇل ماقالامىزعا ارقاۋ ەتكەلى وتىرعان كەيىپكەرىمىزدىڭ اتى-ءجونى – سەرگەي ليدەر بولعانىمەن, ونى جۇرتتىڭ ءبارى, اۋىلداستارى, تامىر-تانىستارى قاراكولدىڭ ليدەرى دەپ اتايدى. ول قازىر وبلىستاعى پاۆلودار اۋدانىنا قاراستى قاراكول اۋىلىندا تۇرادى. قىمبات دەگەن ايەلى, ۇل مەن قىزى بار. ءوزى “ليدەر” دەگەن شارۋا قوجالىعىن باسقارادى, ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى باعادى. ال ءبىزدى قىزىقتىرعانى بىلايعى جۇرتتىڭ اۋىزدارىنىڭ سۋى قۇرىپ ايتا بەرەتىن الىستاعى گەرمانيانى تاستاپ, اۋىلىنا قايتا ورالعان نەمىس جىگىتىنىڭ ءومىرى مەن تىنىس-تىرشىلىگى ەدى. ءسويتىپ, سەرگەيدىڭ اۋىلى – قاراكول قايداسىڭ دەپ اۋداندىق گازەتتىڭ رەداكتورى روزا مۇستافينا ەكەۋمىزدىڭ جولعا شىققان بەتىمىز-ءتىن. سويتسەك, ونىڭ جىلقى شارۋاشىلىعى بولەك, وسىدان 30 شاقىرىمداي جەردەگى قارايت دەپ اتالاتىن جەردە ەكەن. ءبىزدىڭ باعىتىمىز – سول شارۋاشىلىق. تاڭعالدىرعان شارۋاشىلىق جاڭا ۇلگىدە جاسالعان سەرگەيدىڭ “نيۆا” جەڭىل كولىگى ۇشاق سياقتى ۇشىپ كەلدى مە, دالا جولىمەن قالاي جىلدام جەتىپ قالعانىمىزدى بىلمەي دە قالدىق. “ليدەر” شارۋا قوجالىعى كەڭ جازىق دالاعا لۋنوحود كەلىپ قونىپ تۇرعان سەكىلدى كەشەندەر جيىنتىعىنان تۇرادى ەكەن. شاعىن كولدىڭ ماڭىندا ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى, كوزبەن ساناپ كورسەڭىز كەمىندە 500-600-دەي. ارا-اراسىنداعى اق تۇستىلەرى, سىمباتى سۇلۋ تورىلارى كوزگە ەرەكشە ادەمى كورىنەدى. ءبىزدىڭ كەلگەنىمىزدەن ۇرىكتى مە, ءبىر توپ تىرنا تىراۋلاپ ۇشا جونەلدى. – بۇل ماڭدا ۇيرەك-قاز دەگەن جەتەدى, ءتىپتى, اققۋ دا بار. ءبىز ولاردى ەشكىمگە اتقىزبايمىز, بۇل جاققا قۇس اتۋشىلاردى ەمىن-ەركىن جىبەرىپ قويا المايمىز, تىرنالار دا وزىمىزدىكى, اقساقالدار ايتقانداي, قۇستاردىڭ كيەسى بار, مىنا كول دە قاسيەتتى, قۇستار بىزگە ءوزىم دەپ سەنەتىندەي كورىنەدى, ولاردى قورعاۋعا دايىنبىز, – دەدى سەرگەي كوك جۇزىندە تىراۋلاپ ۇشىپ جۇرگەن تىرنالارعا قاراپ. شارۋا قوجالىعىنىڭ كەڭ اۋماقتى الىپ كەشەنى كادىمگى قالاداعى ساۋدا ۇيلەرى سياقتى جارقىراپ تۇر. كوزگە بىردەن تۇسەتىنى – اينالا تاپ-تازا, ءبىر بۇراۋ قىل-قىبىر, قوقىس بايقالماي­دى, ءتىپتى, بۇل جەر جىلقى, قوي باعا­تىن شارۋاشىلىققا مۇلدەم ۇقساماي­دى. كەڭ اۋلا ىشىندەگى اشىق اسپان استىنداعى كەشەن قىسقا دايىندىق ۇستىندە. مايا-مايا ءشوپ ءۇيىلىپ تۇر.ونىڭ قاسىندا اسىل تۇقىمدى جىلقىلار باعىلاتىن ەكىنشى ءبىر جابىق كەشەن بار ەكەن. بۇرىشتاعى شىعابەرىس ەسىك الدىندا ساڭقىلداپ, ءان مەن جىردى توگىلتىپ, قازاق راديوسى سويلەپ تۇر. كەشەن ءىشى كەڭ ءارى جارىق. وسىدان-اق سەرگەي ليدەردىڭ جىلقى مالىنا دەگەن ەرەكشە ىقىلاسى, قۇرمەتى, بالا كەزدەن ات قۇلاعىندا ويناپ وسكەن اتقۇمارلىعى بايقالادى. مال ەكەش مال دا تازالىقتى, جيناقىلىقتى ۇناتادى ەمەس پە. كەشەندەردىڭ اينالاسىنا تۇگەلدەي شىرشا كوشەتتەرى وتىرعىزىلىپ, ولارى قازىردىڭ وزىندە بيىككە بويلاپ, اينالانى جاپ-جاسىل جەلەككە وراپ ۇلگەرىپتى. كوكونىس, قيار, قىزاناق, قىرىققابات, كارتوپ دەيمىسىز, ءبارى-ءبارى جايقالىپ ءوسىپ تۇر. جىلقىشى­لارعا ارنالعان ءۇش-ءتورت پاتەرلى جاڭا ۇيلەردىڭ ەسىگىن اشتىق. ءبىز كەلگەندە ولار تۇسكى استارىن ءىشىپ, ءوزارا قاۋقىلداسىپ اڭگىمەلەسىپ وتىر ەكەن. ءدام اۋىز تيدىك. مۇندا قارلىعاشتار كوپتەپ ۇيا سالىپتى ... – سىزدەردى كورىپ جاتىرقاپ جاتىر عوي, ادەتتە بوتەن ادامدار كەلگەندە قارلىعاشتار وسىلاي توپتاسىپ ۇشا باستايدى, – دەدى جىلقىشى جىگىتتىڭ ءبىرى. – ءارى بۇل جەردە ولاردىڭ بالا­پان­دارىن قورعاۋعا, ۇيالارىن جاساۋعا كەرەكتى اتتىڭ قىلى بار عوي. كۇنى بويى ولار دا ءبىر تىنىم تاپپايدى, ءبىز دە سولاي تىرشىلىك قامى مەن جىل­قىلاردى باپتاپ, كۇتىپ ەڭبەكتەنەمىز. “ايلىق اقشالارىڭ قانشا؟” – دەپ سۇراپ ەدىك: “جىلقى باققاننىڭ تابىسى از بولۋشى ما ەدى؟”, – دەگەن جاۋاپ ەستىدىك. ماشينە ءتۇتىنى تولى قالادان قارلىعاش كورمەگەلى نە زامان, قىزىقتاپ قاراپ ءبىراز تۇرىپ قالدىق. اعاشتان سالىنعان مونشانىڭ دا قۇرىلىسى اياقتالىپ قالىپتى. – بۇل نەمىس مونشاسى بولار, – دەپ ك ۇلىپ جاتىرمىز. جاس اعاشتىڭ ءيىسى مۇرىن جارادى. “جىلقىشىلار ءۇشىن جاعداي جاساۋىم كەرەك قوي. سۋ دەگەن ءسوز ەمەس, 10-15 مەتر جەردى قازىپ جىبەرسەڭ, سۋ بۇرق ەتە تۇسەدى. ەرىنبەگەن ادامعا ءبارىن دە جاساۋعا بولادى. ءالى بۇل اراعا سالاتىن قۇرىلىستارىم كوپ, قيالىمداعى جىلقى زاۋىتى كەشەنىن تولىق سالىپ بىتىرسەم دەيمىن. ءالى-اق بىزگە كەلىپ بيليارد, تەننيس ويناپ قايتاسىزدار”, – دەيدى سەرگەي. اۋىلدى وركەندەتۋ ءۇشىن سەرگەيدىڭ ءوزى سونداي اڭگىمەشىل ەكەن, سوندىقتان ءبىز ماقالانى باسىنان اياعىنا دەيىن ونىڭ ءوزى ايتقان ويلارىمەن جازىپ شىققاندى ءجون كوردىك. كىشكەنە كۇنىمىزدە ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ شالدارى ايتاتىن دەپ الادى دا, وتكەندەردى قىزىعا ەسىنە تۇسىرەدى. اۋىلدىڭ شەتىندەگى ليدەردىڭ ۇيىندە وتىرىپ, اڭگىمەمىز ودان ءارى جالعاستى. ايەلى قىمبات ءوزىمىزدىڭ ءسىڭلىمىز, دومبىرا تارتىپ, ءان سالادى ەكەن. – بۇل گەرمانياعا بىزبەن بىرگە بارىپ, قايتادان قايتىپ كەلگەن دومبىرا عوي,–دەپ كۇلدى سەرگەي. – قىمبات تا, بالالار دا قانداي قيىندىق بولسىن شىدادى, ارينە, جاقىن جەر ەمەس, ولاي-بىلاي كوشىپ-قونىپ جۇرگەن كىمگە جاقسى دەيسىز. سودان كەيىن ول كەلە سالا وسى ءۇيدى سالۋدى قولعا العانىن اڭگىمەلەدى. “كەي-كەيدە ويلايمىن, اۋىلدىڭ سول شالدار بارىنداعى ناعىز قازاقى ءداستۇر, سالتى قازىر جوعالىپ بارا جاتقانداي. ءبىز بۇرىن, بالا كەزىمىزدە شالداردى كورسەك, قول بەرىپ امانداسىپ, ولار ءوتىپ كەتكەنشە ورنىمىزدان تاپجىلماي تۇراتىنبىز. قازىرگى جاعداي مۇلدەم باسقاشا. بالالار وزىڭمەن جاعالاسىپ جول بەرمەيدى... مەن بيىل ەدىلباي تۇقىمداس 50-60 قوي ساتىپ اكەلدىم, قوي وسىرگەن سوڭ, ارىق-تۇرىق ەمەس, قوڭدى, ەتتى, مايلى دا جايلى قوي ءوسىرۋ كەرەك دەپ ويلادىم. مال باعۋدىڭ, قويدى قالاي جايۋدىڭ قىر-سىرىن اۋىلدىڭ شالدارىنان ەستىپ وستىك قوي, قازىر, مىنە, پايداسى ءتيدى... ايتتىم عوي, گەرمانيادا جۇرگەندە قاراكول اۋىلىمدى ويلاپ ۇيىقتاي المادىم دەپ. سول ۇيىقتاتپاعان ويلارىمدى ەندى ىسكە اسىراتىن كەز جەتتى. ەڭبەك ەتەمىن دەگەن ادامعا ءبىزدىڭ ەلدە تولىق مۇمكىندىك بار”, دەدى ءۇي يەسى. سەرگەي ليدەر 1990 جىلداردىڭ باسىندا تۋىسقاندارىمەن گەرمانياعا كوشكەنىمەن, اۋىلىن قيماي جاز ايلارىندا قاراكولگە كەلىپ-كەتىپ ءجۇرىپتى. “كەڭەس وكىمەتى كەزىندە سالىنعان ءبىراز قۇرىلىستار تالان-تاراجعا ءتۇسىپ كەتتى. سول كەزدە اۋىلدار ءۇشىن ساقتاپ قالعاندا, قازىر وڭاي بولار ەدى.ءالى دە بوس جاتقان جەرلەر بار, ساتىپ الىپ قويادى دا جۇرەدى, نە ونى ىسكە جاراتپايدى, نە ونى جالعا بەرمەيدى, سوعان ءىشىم اشيدى. ايتەۋىر, جەرىم بار, قىمباتتاعاندا ءبىر-اق ساتارمىن دەپ جۇرگەندەر دە جوق ەمەس. مىنا ءبىزدىڭ قاراكولدىڭ اينالاسىندا دا سونداي جەرلەر بوس جاتىر. جاڭا كوردىڭىزدەر, ءبىز قازىر قىستا جەۋگە ساقتايتىن كوكونىس قويماسىن سالىپ جاتىرمىز.ول جامان با؟.. ارينە, جوق, حالىققا كەرەك نارسەنى جاساعاننان راحمەت الاسىڭ. پرەزيدەنت نازارباەۆقا راحمەت. ىلعي تەلەديداردان سويلەگەن سوزدەرىن مۇقيات تىڭداپ, قاراپ وتىرامىن. بىزگە وسىنداي پرەزيدەنت كەرەك. ءبارىن دە دۇرىس ايتادى جانە دۇرىس جاسايدى. اۋىل شارۋاشىلىعىن, مال شارۋاشىلىعىن جولعا قويىڭدار, اۋىلدا تۇردىڭ با, مال ۇستا, ەگىن ەك, جەمىس-جيدەك, باۋ-باقشا سال, شارۋاشىلىق اش, ءوسىپ-وركەندەت, دەيدى, ەلباسى. اللاعا شۇكىر دەيىك, بۇدان ارتىق نە كەرەك ەندى. مەن پرەزيدەنتكە ريزامىن.ول كىسىنى قولدايمىن. ماعان ەشتەڭە كەرەك ەمەس, بىزدە ماسىلدىق, ۇكىمەتتىڭ موينىنا وتىرۋ, سۇرانشاقتىق دەگەن اتىمەن جوق. ءبىز قايتا دەمەۋشىلىك جاساپ, اۋىلعا كومەكتەسكىمىز كەلەدى, ەلدىڭ تىرلىگىن جاقسارتقىمىز كەلەدى, وسى باعىت-باعدارىمىزدى اۋدان-اۋىل اكىمدەرى دۇرىس ءتۇسىنىپ قابىلداسا بولدى. اۋدان اكىمى تولەگەن باستەنوۆ اعامىز قولى تيگەندە, جولى تۇسكەندە ءبىر كەلىپ قالار, سوندا شارۋاشىلىق, جالپى, اۋىلدىڭ جاعدايى تۋرالى ويلارىممەن بولىسسەم دەيمىن. جىلقىشىلارىم ەڭبەكاقىلارىن الىپ, بالا-شاعاسىن اسىراپ, وتباسىن قۋانتا بەرسىن. باسقا نە كەرەك؟.. تەك ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزعا ەشكىم بوگەت بولماسا ەكەن”, دەپ قالدى سەرگەي. روزا ارىپتەسىم: “اللا دەيسىز بە؟ سوندا ءسىز...”, دەي بەرىپ ەدى, سەرگەي ك ۇلىپ: “بالا كەزدەن ۇيرەنگەن ءبىسمال­لا­مىز ءالى اۋزىمىزدان تۇسكەن جوق, قينالعان كەزدە وسى ءسوز وزىنەن-ءوزى شى­عىپ كەتەدى, جاراتىلىستىڭ ءبىر قۇ­پيا­سى بولار”, دەدى. “بوگەت بولىپ ءجۇر­گەندەر دەيسىز بە؟ بار عوي. ۇرىپ-سو­عىپ قوقان-لوقى كورسەتەتىندەر, جالا جاۋىپ كۇيەلەيتىندەر دە بار. قۇ­قىق قورعاۋشىلارعا ادام عوي دەپ سەنەسىڭ. ءومىر بولعان سوڭ, ءتۇرلى جاعداي كەزدەسەدى. اركىمگە ۇناي بەرمەۋىڭ دە ءمۇ­م­كىن. مەنىڭ وزىندىك “مەنىم”, قا­زاقى تاربيەم, اۋىلدىڭ شالدارىنان العان “تاۋداي بول, سەرگەي!” دەگەن باتام بار. مەنىڭ الدىمدا سول تاۋعا جەتەمىن دەگەن ماقسات تۇر. جالپى, ءوزىم ءبىر عانا نارسەنى جادىمدا ۇستاي­مىن. “مەن ەلىمنىڭ, جەرىمنىڭ پات­ريو­تىمىن, وسى ۇستانىمىمدى بالا­لا­رىما دا ايتىپ وتىرامىن”, دەيدى ليدەر. كەش باتا سەرگەيدىڭ وتباسىمەن قوشتاسىپ قالاعا قاراي بەت الدىق. كەڭ دالانىڭ تازا اۋاسىمەن ەركىن تىنىستاپ, ءبىر جاساپ قالدىق. اۋىلىم ءۇشىن ەڭبەك ەتسەم, سول جەردىڭ جاعدايىن جاقسارتسام دەپ جۇرگەن جىگەرلى, ەلدىك سەزىمگە باي نەمىس جىگىتىنىڭ اسەرلى اڭگىمەسىنە ىشتەي ريزا بولدىق. ارامىزدا ەلىمىزدىڭ وركەندەپ ءوسۋى ءۇشىن بارىن بەرگىسى كەلەتىن ليدەر سياقتى جاندار كوپ بولسا ەكەن دەپ تىلەدىك. فاريدا بىقاي, پاۆلودار وبلىسى,  پاۆلودار اۋدانى.