باۋىرجان مومىش ۇلى – 100
“باسقانىڭ ءبارىن قيساڭ دا, جۋالىنى قيمايسىڭ, بوكتەرىپ الىپ كەتەر ەم, ات ساۋىرىنا سىيمايسىڭ”, دەپ ءتاڭىرتاۋدىڭ باۋىرىنداعى بۇلاعى سىلدىراعان, لاعى قۇلدىراڭداعان, تەرەگى شايقالعان, جەلەگى جايقالعان مىڭبۇلاق اتىرابىن ارمانداي جىرلاعان اسان قايعى بابامىز وتكەن جەر, قىركۇيەكتىڭ سوڭى, قازاننىڭ باسى دەمەستەن, تامىلجىپ تۇردى. توقسان توعىسىنداعى تابيعاتتىڭ بۇل جايماشۋاق مىنەزى – باتىر مەرەيتويىنىڭ قۋانىشىن بولىسۋگە كەلگەن جۇرتشىلىق ءۇشىن سىي-سياپاتتىڭ ۇلكەنى بولدى دەسەك تە ارتىق ايتقاندىق بولماس. سونىمەن...
قازاقتاي قاھارمان حالىقتىڭ ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتىنا ورتاق باتىر ۇلى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ ەكىنشى كۇنى باتىر تۋعان ولكەدە, ءتاڭىرتاۋدىڭ باۋرايىنداعى ىلگەرىدە بوراندى بەكەت, بۇگىندە باۋىرجان مومىش ۇلى دەپ اتالاتىن ىرگەلى اۋىلدىڭ جوعارعى بەتكەيىندە باستالىپ تا كەتكەن.
اۋىلدىڭ كىرە بەرىسىندەگى دوڭدە وتكەن-كەتكەن جولاۋشىعا قىرانداي شۇيلىگە قاراپ وتىرعان باتىر ەسكەرتكىشى بار. ول وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ورناتىلعان. توي تاعىلىمى, حالىق عيبراتى, مىنە, وسى, قايتا جوندەۋدەن, جاڭا ارلەۋدەن وتكەن ەسكەرتكىشكە گۇل قويىپ, تاعزىم ەتۋدەن باستالدى.
ءتاڭىرتاۋدىڭ قارلى شىڭدارى مەنمۇندالاپ تۇراتىن ورلەۋىتتەۋ بەتكەيدە باتىردىڭ مۇراجايى بار. توي قارساڭىندا بۇل شاڭىراق تا كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, “ەرلىك ەلەۋسىز قالماسىن” دەپ ەر باۋكەڭنىڭ ءوزى ايتقانداي, جاڭعىرىپ شىعا كەلدى. مۇراجاي الدىنداعى باتىر ءبيۋستى قايتا جاسالدى. بۇرىن اۋداندىق, اۋىلدىق دەڭگەيدەگى مەكەمە رەتىندە اتالىپ كەلگەن مۇراجاي ەندى “وبلىستىق” دەگەن مارتەبەگە يە بولدى. ەكسپوناتتارى دا قاھارمان اعامىز كوزى تىرىسىندە تۇتىنعان, بۇگىنگە دەيىن باتىر ۇرپاقتارىنىڭ قولىندا بولعان كونە بۇيىمدارمەن تولىقتى. وعان باتىردىڭ بۇگىنگى تورقالى تويىنىڭ قۇرمەتتى قوناقتارىنىڭ ءبىرى, قاھارماننىڭ ۇلى باقىتجان مەن كەلىنى زەينەپ كوپ اتسالىستى.
– اتام دۇنيەگە ەشۋاقىتتا قىزىققان ادام ەمەس. ارتىنا قالدىرعان بايلىعى دا, اماناتى دا, وسيەتى دە قاراپايىمدىلىق پەن قاناعات بولدى. كەزىندە ءبىز ءۇشىن دە, ەلى ءۇشىن دە ەڭ ۇلكەن قازىنا – اتامنىڭ ءوزى مەن ءسوزى بولاتىن. قازىر دە سولاي. ودان كەيىن اتا تۇتىنعان زاتتار. ءتىپتى ەسكىرىپ, زامان كوشىنەن قالىپ قويسا دا, وتكەن كۇندەردەن سىر شەرتىپ تۇراتىن سياقتى. ويتكەنى, ونىڭ ارقايسىسىندا اتا قولىنىڭ تابى بار. باتىر اتالارىنىڭ ءور رۋحىن اڭساپ, ەڭسە كوتەرەر ەرلىككە شولىركەگەن ۇرپاق ءۇشىن ەڭ باستى قازىنانىڭ ءبىرى وسى دەپ بىلەمىن, – دەگەن زەينەپ جەڭەشەمىز اتاسىنىڭ مۇراجايىنا جازدا كەلگەن ساپارىندا. – اتانىڭ قولى تيگەن, ءيىسى سىڭگەن بۇيىمدارى مەن تۇتىنعان زاتتارىنىڭ بارلىعى وسى كۇنگە دەيىن ۇيدە تۇردى. مەن ونى وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى كوزىمنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ ءجۇرمىن. ارينە, اتامنىڭ ارتىندا ۇرپاعى بار, ۇلى بار, نەمەرەسى بار, ەكى شوبەرەسى بار, ولارعا دا ەسكەرتكىش كەرەك, سوندىقتان ۇيگە دە ءبىرازىن قالدىردىم. ال كوپتەگەن دۇنيەسىن باتىر تويىنا كەلگەن ەل, جاس ۇرپاق كورسىن دەپ الىپ كەلىپ وتىرمىن...
ارينە, باۋكەڭ تۇتىنعان ءاربىر زاتتىڭ وزىندىك تاريحى بار ەكەنى بەلگىلى. مىسالى, سوناۋ 1908 جىلى جاسالىنعان سەيفتى الىپ قاراڭىز. بۇرىنعىنىڭ بۇيىمدارى اسىل كەلەدى عوي, ءتىپتى جاساعان ادامىنىڭ اتى-جونىنە دەيىن, ياعني “پيۆوۆاروۆ” دەگەن شەبەرىنىڭ تەگىنە دەيىن وشپەگەن. وسى سەيفكە بايلانىستى اتا مەن كەلىن اراسىندا كۇتپەگەن اڭگىمە دە بولىپتى.
– اتامنىڭ قولىنا كوشىپ كەلگەن كەزىمىز. كىلەتتى اشسام, وسى ءجاشىك تۇر ەكەن, “مىنا قارا تەمىردى مۇندا نەگە قويعان” دەگەن ويمەن شىعارماق بولعانىم سول ەدى, اتام: “تيىسپە وعان! نە تروگاي!”, دەپ ايعايلاپ جىبەردى. شوشىپ كەتتىم. ءسويتسەم, مەنىڭ “قارا تەمىر” دەپ مەنسىنبەگەن زاتىم سوعىستا الدىمەن باتالوننىڭ, كەيىن پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ بۇكىل قۇپيا قۇجاتتارى ساقتالعان سەيف ەكەن. توت باسىپ, كوزگە قوراشتاۋ كورىنگەنىمەن, ءتورت جىلعى قىرعىننىڭ ىشىنەن ەلگە امان-ەسەن كەلگەن جاۋىنگەردەي قىمبات دۇنيە! ونىڭ ۇستىنە سوعىس تاعدىرىن شەشۋگە قاتىستى تالاي قۇجاتتاردى ساقتاعان اتامنىڭ جەكە سەيفى! اتام “تيىسپە!” دەگەن سوڭ, مەن دە ونى كوزىمنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا تىرىستىم...
جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى قانات بوزىمباەۆ پەن مادەنيەت مينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد باستاعان توي قوناقتارى اۋىلداعى باتىر ەسكەرتكىشىنە تاعزىم ەتكەننەن كەيىن, مىنە, وسى مۇراجايعا اتباسىن بۇرعان. مۇراجاي الدىنداعى باتىر ءبيۋستىن سالتاناتتى جاعدايدا اشقان. ال مۇراجايداعى باتىر بۇيىمدارىن كورۋگە ۇمتىلعان ەل-جۇرتتا قيساپ جوق. ءسىرا, كوڭىلدەرى “تەمىردى قىزعان كەزىندە سوق” دەگەندەي, باتىر تۇتىنعان زاتتاردى تويعا الىستان ارنايى كەلگەن ەل زيالىلارىمەن بىرگە تاماشالاعاندى قالايتىن سياقتى.
مۇراجايدىڭ جوعارعى جاعىنا, ياعني ءتاڭىرتاۋ بەتكەيىندەگى كۇزگى جاپىراقتارى التىنداي جالت-جۇلت ەتكەن بيىك تەرەكتەردىڭ اراسىنا ءۇلكەن ساحنا قۇرىلعان ەكەن, توي جيىنى وسى جەردە باستالدى. اۋەلى وبلىس اكىمى ق. بوزىمباەۆ ساحناعا شىعىپ كوپتەن كۇتكەن باتىر تويىن اشىق دەپ جاريالاپ, جينالعان جۇرتشىلىقتى قۇتتىقتاپ, ءسوز سويلەگەن.
– ارداقتى اعايىن! قىمباتتى قوناقتار! بۇگىن ءبىز قاسيەتتى ەسىمى ۇلت ماقتانىشىنا اينالعان داڭقتى كوماندير, ارتىنا تاريحي مۇرا قالدىرعان جاۋىنگەر-جازۋشى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ عاسىر تويىندا باس قوسىپ وتىرمىز. اسقاق رۋح پەن ەلدىكتىڭ ايبىنىنداي بولعان باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ باتىر تۇلعاسى, قايسار مىنەزى, وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى بەينەسى مەن اينىماس قاسيەتتەرى حالقىمىزبەن ماڭگى بىرگە جاساپ كەلدى. دانا حالقىمىزدا “ەرلىك – ەرىمەن بيىك” دەگەن ءسوز بار. باتىر باۋىرجاننىڭ بويىنداعى ايرىقشا دارىندىلىق پەن ادالدىق, ادىلدىك پەن شىنشىلدىق قاسيەتتەرى كوپتىڭ كوڭىلىندە, ۇرپاعىنىڭ ەسىندە ساقتالعان.
اينالاسىندا مىڭ بۇلاعى بار كولباستاۋدان تۇلەپ ۇشقان ءجاۋجۇرەك باۋىرجان مومىش ۇلى ۆزۆود كومانديرىنەن ديۆيزيا كومانديرى دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلگەن دارا ساردار. اينىماس مىنەزدى ەر باۋكەڭ اسكەري قىزمەت جولىندا تەمىر ءتارتىپتىڭ تىزگىنىن قولىنا بەرىك ۇستاپ, ارتىندا ايرىقشا ءىز قالدىردى. سول ءۇشىن دە حالقى ەرلىگىمەن ەلىنە تانىلعان باۋكەڭدى كوزىنىڭ تىرىسىندە “باتىرىم” دەپ باعالاپ, الاقانىندا ايالادى.
ەگەر, ومىردە ادام بولۋ – قاسيەت, ازامات بولۋ – مىندەت, ۇلتىن ءسۇيۋ – پارىز دەسەك, وسى كيەلى قاسيەتتەردىڭ بارلىعى دا باۋىرجاننىڭ بويىنان تابىلعان. ال, باتىر باۋىرجاننىڭ “وتان ءۇشىن وتقا ءتۇس – كۇيمەيسىڭ!” دەگەن رۋحى بيىك قاناتتى ءسوزى بۇگىنگى جاستاردىڭ بويىندا پاتريوتتىق مىنەزدى قالىپتاستىرۋعا شاقىرعان ەڭ جوعارى ۇران دەپ بىلەمىن.
“ەرلىك ەسكىرمەيدى, ول حالقىمەن بىرگە ماڭگى جاسايدى” دەيدى دانا حالقىمىز. باتىرلىق رۋحتان سۋسىنداعان باۋكەڭ – حالقىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسكەن باتىرلاردىڭ جەڭىسىن جالعاستىرعان ازاماتى, بارشا قازاقتىڭ باس يگەن باتىرى. سوعىستان كەيىنگى جىلدارى قارۋىن قالامعا ايىرباستاعان گۆارديا پولكوۆنيگى ب.مومىش ۇلى – كوپتەگەن كوركەم تۋىندىلارى مەن اسكەري جازبالارى ارقىلى ءاربىر وقىرماننىڭ جۇرەگىنە جول تاپقان جاۋىنگەر-جازۋشى. ول – قازاق اسكەري ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن سالعان قالامگەر.
ەگەمەندىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارى كەڭەس وكىمەتى تۇسىنداعى ادىلەتسىزدىكتىڭ “ۋاقىتىن كەرى قايتارىپ” – حالقىمىزدىڭ ەرلىك سيمۆولىنا اينالعان باۋىرجانداي باتىرعا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الىپ بەرۋدە ەلباسىنىڭ تاريحي ەڭبەگى ەرەكشە ەكەنىن ايتۋعا ءتيىسپىز. وسى ابىرويلى اتاق ارقىلى قابىرعالى قالىڭ ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەردى. تۇتاس ءبىر حالىقتىڭ تونالعان تاريحتان ەسەسىن قايتاردى. سارىلا كۇتكەن ەل سەنىمى اقتالدى. بۇل – ءبىزدىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ العاشقى رۋحاني جەڭىستەرىنىڭ ءبىرى ەدى. باۋكەڭنىڭ جۇلدىزدى بولعان كۇنى – حالىقتىڭ جۇلدىزى جانعان كۇن ەدى!
قادىرمەندى قاۋىم!
بۇگىندە باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ەسىمىن ەستە قالدىرۋ جانە ەرلىك جولدارىن كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە ەتۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە كوپتەگەن تىرلىكتەر جاسالىپ كەلەدى. ەلىمىزدىڭ باس قالاسى – استانانىڭ 10 جىلدىق مەرەكەسى قارساڭىندا باۋىرجان مومىش ۇلى اتىنداعى جاڭا ساياباق اشىلىپ, باتىردىڭ ەسكەرتكىشى ورناتىلدى. ال, ماسكەۋ قالاسى ماڭىنداعى اتاقتى دۋبوسەكوۆو مەن كريۋكوۆو سەلولارىندا باۋىرجان مومىش ۇلىنا ەسكەرتكىش-بيۋستەر قويىلدى. بيىل ماسكەۋدە ءبىر مەكتەپكە ەسىمى بەرىلدى. كۇنى كەشە العاش رەت 30 تومدىق كىتاپتارى جارىق كوردى.
بۇگىنگى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ءجۇز جىلدىق تويىنىڭ وسىلايشا كەڭ كولەمدە اتالىپ جاتۋى – تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنداعى ەرەكشە وقيعا دەپ بىلەمىن. باۋكەڭ – تابيعي بولمىسىنا داق سالدىرماي, ءنومىرى ءبىرىنشى باۋىرجان بولىپ حالقىنىڭ جادىندا ساقتالعان, قاسيەتى – قىمبات, سيپاتى – سيرەك, ءجۇز جىلدا ءبىر كەلەتىن قايسار تۇلعا. ويتكەنى, ول باتىر بولىپ تۋدى, باتىر بولىپ سوعىستى, باتىر بولىپ ءومىر ءسۇردى, مىنا دۇنيەدەن دە باتىر بولىپ ءوتتى! ولاي بولسا, ءبىز حالقىنىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە يە بولعان باتىر باۋىرجاندى, ۇلتجاندى باۋىرجاندى, قايسار باۋىرجاندى قازاقتىڭ ەڭ باقىتتى پەرزەنتى دەپ زور ماقتانىشپەن ايتا الامىز.
وبلىس باسشىسى ءسوزىن وسىلايشا ەكپىندەتە اياقتاعان. اقيقاتتى ايتقاننىڭ ايىبى جوق, جامبىل وبلىسىنداي قازاقىلىقتىڭ قايماعى بۇزىلماعان وڭىرگە اكىم بولىپ العاش رەت تاعايىندالعاندا, جۇرەك پەن تىلەك ۇدەسسە ءتىل ۇيرەنۋ دەگەننىڭ قيىن ەمەس ەكەنىن ايتىپ, تىلەكتەس بولىپ ەدىك. مىنە, سول جالىنداعان جاس باسشى ارادا ءبىر جىل وتپەي-اق انا تىلىندە ەركىن كوسىلەتىن بولعان. العاشىندا “اپىرايلاپ” جۇرگەن جۇرت تا ءدان ريزا.
وبلىس اكىمى وزىنەن كەيىنگى ءسوزدى مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەدكە بەرگەن.
– حالقىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىندا ەل باستاعان كوسەم, ءسوز باستاعان شەشەن, قول باستاعان باتىرلار از بولعان جوق. بىراق سولاردىڭ بارىنەن باۋىرجاننىڭ ورنى دا وزگەشە, اتاعى دا ايرىقشا, تۇعىرى دا بيىك. سەبەبى, باۋىرجان قاتىسقان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس – ادامزات تاريحىنا الەمنىڭ 70-تەن استام ەلى قاتىسقان ەڭ الاپات سوعىس بولىپ ەندى. ول باتىلدىق پەن باتىرلىقتىڭ عانا ەمەس, اسكەري ونەر, سوعىس تاكتيكاسى, اقىل-وي مەن ءبىلىم-بىلىكتىڭ ارپالىسقان, بەس قۇرلىق پەن ءتورت مۇحيتتا ادامزات جان الىسىپ, جان بەرىسكەن, جەر جاھاندى قامتىعان عالامات سوعىس بولدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريح ساحناسىنا جاڭا تۇرپاتتى قولباسشىلاردى شىعاردى.
قاھارلى 41-جىلدىڭ قىسىندا كەڭەس وداعىنىڭ استاناسى – ماسكەۋ قالاسىنا جاۋ تانكىلەرى قول سوزىم جەر قالعان ساتتە بۇكىل دۇنيە ءجۇزىنىڭ نازارى ايگىلى شاھارعا اۋدى. مىنە, وسى كەزدە قازاقتىڭ قۇرىشتاي بەرىك ۇلانى قايتپاس قايسارلىق پەن قاھارماندىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. سول كەزدىڭ وزىندە-اق ونىڭ ەسىمى قۇرلىقتىڭ التىدان ءبىرىن قامتىعان الىپ يمپەريانىڭ شەكاراسىنان اسىپ, دۇنيە ءجۇزىن شارلاپ كەتتى. ورىستىڭ قابىرعالى قالامگەرى ا.بەكتىڭ “ۆولوكولام تاس جولى”, ا.كريۆيتسكيدىڭ “موسكۆا تۇبىندەگى توسقاۋىلىنان” باستاپ داڭقتى قولباسشى-گەنەرالدار ك.گاليتسكي, ي.چيستياكوۆتاردىڭ ءوزى قاھارمان قازاقتىڭ ەرلىگى تۋرالى تامسانا, تاڭعالا جازدى. بۇل شىعارمالار, اسىرەسە ا.بەكتىڭ رومانى الەمنىڭ الۋان تىلدەرىنە اۋدارىلىپ, مۇحيتتىڭ ارعى-بەرگى جاعىنا ب. مومىش ۇلىنىڭ قۇرىشتاي بەرىك قۇدىرەتتى تۇلعاسى اڭىز بولىپ جايىلدى. ول, ءتىپتى, كۋبا كوسەمى ف. كاسترونىڭ سۇيىكتى كەيىپكەرىنە اينالدى.
جاھاندىق سوعىسقا قاتىسقان جاۋىنگەرلەر مەن قولباسشىلار ەڭبەگى كەڭەس وداعى تاراپىنان كەم باعالانعان جوق. ولاردىڭ الدى ءبىر, ەكى, ءۇش, ءتىپتى ءتورت مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الدى. وكىنىشكە وراي, بۇل قاتاردا باۋىرجان مومىش ۇلى بولعان جوق...
وسىلايشا اياۋلى باۋكەڭ كوزى تىرىسىندە كەڭەس وداعى باتىرىنىڭ التىن جۇلدىزىن كەۋدەسىنە جارقىراتىپ تاعا الماي دۇنيەدەن ءوتتى. زامان الماستى, باسشىلار اۋىستى. ەل تىلەگى قابىل بولىپ, 1989 جىلدىڭ ماۋسىمىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءتىزگىنىن ءالى ەلۋگە دە تولماعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇستادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قازاق حالقىنا سىڭىرگەن مىڭ سان ەرلىگىن رەتى كەلگەندە ءالى تالاي جازارمىز, بىراق سونىڭ بىرەۋىن ءدال بۇگىن ايتپاساق, اقيقات ءسوزدىڭ اتاسى ولەتىنى انىق. ول بىلاي بولعان ەدى. قازاقستاننىڭ جاس باسشىسى سول كەزدەگى كەڭەس وداعىنىڭ باسشىسى ميحايل گورباچەۆكە باۋىرجان مومىش ۇلىنا قىرىق بەس جىل بويعى جاسالعان ادىلەتسىزدىكتى اشىنا جەتكىزدى. ول الدەقاشان كومەسكى تارتقان ەسكى تاريحتى قايتا تىرىلتپەۋدى, ەگەر ب. مومىش ۇلىنا باتىر اتاعى بىرىلسە, وزگە رەسپۋبليكالاردان مۇنداي وتىنىشتەردىڭ قارشا بورايتىنىن ايتىپ, كەلىسىم بەرمەيدى. سوندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى:
– مەنىڭ حالقىم – مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن حالىق. ءالى دە كەزدەسەر قيىندىقتىڭ كەز كەلگەنىن جەڭەتىنىنە سەنىمىم كامىل. ال ارقامىزعا قىرىق بەس جىل ايازداي باتقان ءدال مىنا ادىلەتسىزدىككە بىلاي ءتوزۋ مۇمكىن ەمەس. باۋىرجانداي ۇلتىنا ۇران بولعان ۇلدى تۋدىرعان مەنىڭ حالقىم ەر نامىسىن جوعارى قويعان. ەندەشە, باۋىرجانداي ەردىڭ نامىسى مەن ءۇشىن بارىنەن بيىك, – دەپ تاباندىلىق تانىتقان. م. گورباچەۆ بۇل وتىنىشكە كەلەسى جەڭىس كۇنىنە قاراي قايتا ورالۋ جونىندە قايىرا ۇسىنىس جاسايدى. كەلەر جەڭىس كۇنىنە دەيىن قىزىل يمپەريا تاعدىرى قالاي بولاتىنىن جوبالاعان, قاشاندا قياداعىنى كورىپ, قيانداعىنى بولجاي الاتىن قازاقستاننىڭ كەمەڭگەر باسشىسى “مەن ەلگە جارلىقپەن قايتۋعا تاس-ءتۇيىن دايىندىقپەن كەلدىم”, – دەپ قايسار مىنەز تانىتادى. مىنە, وسىلايشا, 1990 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا قازاقتىڭ داڭقتى پەرزەنتى باۋىرجان مومىش ۇلىنا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى...
بۇگىن باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىنعا قاتىسۋشىلارعا ەلباسىمىز ارنايى قۇتتىقتاۋىن جولدادى. وسىنى وقىپ بەرۋگە رۇقسات ەتىڭىزدەر.
“ارداقتى الەۋمەت! بارشاڭىزدى قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۋار باتىر ۇلى, قاھارمان قولباسشى, جاۋىنگەر جازۋشى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋى مەرەيتويىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن! باۋىرجان مومىش ۇلى – وشپەس ەرلىگىمەن, ازاماتتىق دارا قالپىمەن, ۇلتجاندىلىعىمەن, نامىستىلىعىمەن حالقىمىزدىڭ ورىندى ماقتانىشىنا اينالعان ۇلى تۇلعا. ونىڭ ەسىمى ەرلىك پەن ورلىكتىڭ سيمۆولى رەتىندە حالقىمىزدىڭ ءجۇرەگىندە ماڭگى ساقتالادى. وسىدان 20 جىل بۇرىن مەنىڭ تىكەلەي ارالاسۋىممەن تاريحي ادىلەتتىلىك قالپىنا كەلتىرىلىپ, وعان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەن بولاتىن. ءبىز جاس ۇرپاققا باتىر باۋىرجاننىڭ كەسەك تۇلعاسىن ۇلگى ەتىپ, ونىڭ ونەگەلى ءومىرىن ۇلتتىق پاتريوتتىق تاربيەنىڭ وزەگى رەتىندە ناسيحاتتاپ وتىرۋعا ءتيىسپىز. تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتىپ, مەملەكەتتىگىمىزدى نىعايتۋ ءۇشىن دە باتىر مۇراسىنىڭ تاعىلىمى ەرەكشە مول ەكەندىگى ءسوزسىز. بۇگىندە ەلىمىزدە ونىڭ ەسىمىن ۇمىتپاۋ ماقساتىندا اۋقىمدى ىستەر اتقارىلۋدا. استانامىزدا باۋىرجان مومىش ۇلى اتىنداعى جاڭا ساياباق اشىلدى. ەلوردانىڭ ەڭ ۇلكەن داڭعىلدارىنىڭ بىرىنە باتىردىڭ ەسىمى بەرىلدى. ەڭسەلى ەسكەرتكىشى ورناتىلدى. قاھارمان قالامگەردىڭ 30 تومدىق شىعارمالار جيناعى جارىق كوردى. وسىنداي تاعىلىمدى يگى شارالار الداعى ۋاقىتتا جالعاسىن تابا بەرەدى دەپ سەنەمىز. باتىردىڭ رۋحى بارشاڭىزدى قولداپ ءجۇرسىن! توي تويعا ۇلاسسىن!
“باسقانىڭ ءبارىن قيساڭ دا, جۋالىنى قيمايسىڭ, بوكتەرىپ الىپ كەتەر ەم, ات ساۋىرىنا سىيمايسىڭ”, دەپ ءتاڭىرتاۋدىڭ باۋىرىنداعى بۇلاعى سىلدىراعان, لاعى قۇلدىراڭداعان, تەرەگى شايقالعان, جەلەگى جايقالعان مىڭبۇلاق اتىرابىن ارمانداي جىرلاعان اسان قايعى بابامىز وتكەن جەر, قىركۇيەكتىڭ سوڭى, قازاننىڭ باسى دەمەستەن, تامىلجىپ تۇردى. توقسان توعىسىنداعى تابيعاتتىڭ بۇل جايماشۋاق مىنەزى – باتىر مەرەيتويىنىڭ قۋانىشىن بولىسۋگە كەلگەن جۇرتشىلىق ءۇشىن سىي-سياپاتتىڭ ۇلكەنى بولدى دەسەك تە ارتىق ايتقاندىق بولماس. سونىمەن...
قازاقتاي قاھارمان حالىقتىڭ ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتىنا ورتاق باتىر ۇلى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ ەكىنشى كۇنى باتىر تۋعان ولكەدە, ءتاڭىرتاۋدىڭ باۋرايىنداعى ىلگەرىدە بوراندى بەكەت, بۇگىندە باۋىرجان مومىش ۇلى دەپ اتالاتىن ىرگەلى اۋىلدىڭ جوعارعى بەتكەيىندە باستالىپ تا كەتكەن.
اۋىلدىڭ كىرە بەرىسىندەگى دوڭدە وتكەن-كەتكەن جولاۋشىعا قىرانداي شۇيلىگە قاراپ وتىرعان باتىر ەسكەرتكىشى بار. ول وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ورناتىلعان. توي تاعىلىمى, حالىق عيبراتى, مىنە, وسى, قايتا جوندەۋدەن, جاڭا ارلەۋدەن وتكەن ەسكەرتكىشكە گۇل قويىپ, تاعزىم ەتۋدەن باستالدى.
ءتاڭىرتاۋدىڭ قارلى شىڭدارى مەنمۇندالاپ تۇراتىن ورلەۋىتتەۋ بەتكەيدە باتىردىڭ مۇراجايى بار. توي قارساڭىندا بۇل شاڭىراق تا كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, “ەرلىك ەلەۋسىز قالماسىن” دەپ ەر باۋكەڭنىڭ ءوزى ايتقانداي, جاڭعىرىپ شىعا كەلدى. مۇراجاي الدىنداعى باتىر ءبيۋستى قايتا جاسالدى. بۇرىن اۋداندىق, اۋىلدىق دەڭگەيدەگى مەكەمە رەتىندە اتالىپ كەلگەن مۇراجاي ەندى “وبلىستىق” دەگەن مارتەبەگە يە بولدى. ەكسپوناتتارى دا قاھارمان اعامىز كوزى تىرىسىندە تۇتىنعان, بۇگىنگە دەيىن باتىر ۇرپاقتارىنىڭ قولىندا بولعان كونە بۇيىمدارمەن تولىقتى. وعان باتىردىڭ بۇگىنگى تورقالى تويىنىڭ قۇرمەتتى قوناقتارىنىڭ ءبىرى, قاھارماننىڭ ۇلى باقىتجان مەن كەلىنى زەينەپ كوپ اتسالىستى.
– اتام دۇنيەگە ەشۋاقىتتا قىزىققان ادام ەمەس. ارتىنا قالدىرعان بايلىعى دا, اماناتى دا, وسيەتى دە قاراپايىمدىلىق پەن قاناعات بولدى. كەزىندە ءبىز ءۇشىن دە, ەلى ءۇشىن دە ەڭ ۇلكەن قازىنا – اتامنىڭ ءوزى مەن ءسوزى بولاتىن. قازىر دە سولاي. ودان كەيىن اتا تۇتىنعان زاتتار. ءتىپتى ەسكىرىپ, زامان كوشىنەن قالىپ قويسا دا, وتكەن كۇندەردەن سىر شەرتىپ تۇراتىن سياقتى. ويتكەنى, ونىڭ ارقايسىسىندا اتا قولىنىڭ تابى بار. باتىر اتالارىنىڭ ءور رۋحىن اڭساپ, ەڭسە كوتەرەر ەرلىككە شولىركەگەن ۇرپاق ءۇشىن ەڭ باستى قازىنانىڭ ءبىرى وسى دەپ بىلەمىن, – دەگەن زەينەپ جەڭەشەمىز اتاسىنىڭ مۇراجايىنا جازدا كەلگەن ساپارىندا. – اتانىڭ قولى تيگەن, ءيىسى سىڭگەن بۇيىمدارى مەن تۇتىنعان زاتتارىنىڭ بارلىعى وسى كۇنگە دەيىن ۇيدە تۇردى. مەن ونى وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى كوزىمنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ ءجۇرمىن. ارينە, اتامنىڭ ارتىندا ۇرپاعى بار, ۇلى بار, نەمەرەسى بار, ەكى شوبەرەسى بار, ولارعا دا ەسكەرتكىش كەرەك, سوندىقتان ۇيگە دە ءبىرازىن قالدىردىم. ال كوپتەگەن دۇنيەسىن باتىر تويىنا كەلگەن ەل, جاس ۇرپاق كورسىن دەپ الىپ كەلىپ وتىرمىن...
ارينە, باۋكەڭ تۇتىنعان ءاربىر زاتتىڭ وزىندىك تاريحى بار ەكەنى بەلگىلى. مىسالى, سوناۋ 1908 جىلى جاسالىنعان سەيفتى الىپ قاراڭىز. بۇرىنعىنىڭ بۇيىمدارى اسىل كەلەدى عوي, ءتىپتى جاساعان ادامىنىڭ اتى-جونىنە دەيىن, ياعني “پيۆوۆاروۆ” دەگەن شەبەرىنىڭ تەگىنە دەيىن وشپەگەن. وسى سەيفكە بايلانىستى اتا مەن كەلىن اراسىندا كۇتپەگەن اڭگىمە دە بولىپتى.
– اتامنىڭ قولىنا كوشىپ كەلگەن كەزىمىز. كىلەتتى اشسام, وسى ءجاشىك تۇر ەكەن, “مىنا قارا تەمىردى مۇندا نەگە قويعان” دەگەن ويمەن شىعارماق بولعانىم سول ەدى, اتام: “تيىسپە وعان! نە تروگاي!”, دەپ ايعايلاپ جىبەردى. شوشىپ كەتتىم. ءسويتسەم, مەنىڭ “قارا تەمىر” دەپ مەنسىنبەگەن زاتىم سوعىستا الدىمەن باتالوننىڭ, كەيىن پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ بۇكىل قۇپيا قۇجاتتارى ساقتالعان سەيف ەكەن. توت باسىپ, كوزگە قوراشتاۋ كورىنگەنىمەن, ءتورت جىلعى قىرعىننىڭ ىشىنەن ەلگە امان-ەسەن كەلگەن جاۋىنگەردەي قىمبات دۇنيە! ونىڭ ۇستىنە سوعىس تاعدىرىن شەشۋگە قاتىستى تالاي قۇجاتتاردى ساقتاعان اتامنىڭ جەكە سەيفى! اتام “تيىسپە!” دەگەن سوڭ, مەن دە ونى كوزىمنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا تىرىستىم...
جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى قانات بوزىمباەۆ پەن مادەنيەت مينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد باستاعان توي قوناقتارى اۋىلداعى باتىر ەسكەرتكىشىنە تاعزىم ەتكەننەن كەيىن, مىنە, وسى مۇراجايعا اتباسىن بۇرعان. مۇراجاي الدىنداعى باتىر ءبيۋستىن سالتاناتتى جاعدايدا اشقان. ال مۇراجايداعى باتىر بۇيىمدارىن كورۋگە ۇمتىلعان ەل-جۇرتتا قيساپ جوق. ءسىرا, كوڭىلدەرى “تەمىردى قىزعان كەزىندە سوق” دەگەندەي, باتىر تۇتىنعان زاتتاردى تويعا الىستان ارنايى كەلگەن ەل زيالىلارىمەن بىرگە تاماشالاعاندى قالايتىن سياقتى.
مۇراجايدىڭ جوعارعى جاعىنا, ياعني ءتاڭىرتاۋ بەتكەيىندەگى كۇزگى جاپىراقتارى التىنداي جالت-جۇلت ەتكەن بيىك تەرەكتەردىڭ اراسىنا ءۇلكەن ساحنا قۇرىلعان ەكەن, توي جيىنى وسى جەردە باستالدى. اۋەلى وبلىس اكىمى ق. بوزىمباەۆ ساحناعا شىعىپ كوپتەن كۇتكەن باتىر تويىن اشىق دەپ جاريالاپ, جينالعان جۇرتشىلىقتى قۇتتىقتاپ, ءسوز سويلەگەن.
– ارداقتى اعايىن! قىمباتتى قوناقتار! بۇگىن ءبىز قاسيەتتى ەسىمى ۇلت ماقتانىشىنا اينالعان داڭقتى كوماندير, ارتىنا تاريحي مۇرا قالدىرعان جاۋىنگەر-جازۋشى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ عاسىر تويىندا باس قوسىپ وتىرمىز. اسقاق رۋح پەن ەلدىكتىڭ ايبىنىنداي بولعان باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ باتىر تۇلعاسى, قايسار مىنەزى, وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى بەينەسى مەن اينىماس قاسيەتتەرى حالقىمىزبەن ماڭگى بىرگە جاساپ كەلدى. دانا حالقىمىزدا “ەرلىك – ەرىمەن بيىك” دەگەن ءسوز بار. باتىر باۋىرجاننىڭ بويىنداعى ايرىقشا دارىندىلىق پەن ادالدىق, ادىلدىك پەن شىنشىلدىق قاسيەتتەرى كوپتىڭ كوڭىلىندە, ۇرپاعىنىڭ ەسىندە ساقتالعان.
اينالاسىندا مىڭ بۇلاعى بار كولباستاۋدان تۇلەپ ۇشقان ءجاۋجۇرەك باۋىرجان مومىش ۇلى ۆزۆود كومانديرىنەن ديۆيزيا كومانديرى دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلگەن دارا ساردار. اينىماس مىنەزدى ەر باۋكەڭ اسكەري قىزمەت جولىندا تەمىر ءتارتىپتىڭ تىزگىنىن قولىنا بەرىك ۇستاپ, ارتىندا ايرىقشا ءىز قالدىردى. سول ءۇشىن دە حالقى ەرلىگىمەن ەلىنە تانىلعان باۋكەڭدى كوزىنىڭ تىرىسىندە “باتىرىم” دەپ باعالاپ, الاقانىندا ايالادى.
ەگەر, ومىردە ادام بولۋ – قاسيەت, ازامات بولۋ – مىندەت, ۇلتىن ءسۇيۋ – پارىز دەسەك, وسى كيەلى قاسيەتتەردىڭ بارلىعى دا باۋىرجاننىڭ بويىنان تابىلعان. ال, باتىر باۋىرجاننىڭ “وتان ءۇشىن وتقا ءتۇس – كۇيمەيسىڭ!” دەگەن رۋحى بيىك قاناتتى ءسوزى بۇگىنگى جاستاردىڭ بويىندا پاتريوتتىق مىنەزدى قالىپتاستىرۋعا شاقىرعان ەڭ جوعارى ۇران دەپ بىلەمىن.
“ەرلىك ەسكىرمەيدى, ول حالقىمەن بىرگە ماڭگى جاسايدى” دەيدى دانا حالقىمىز. باتىرلىق رۋحتان سۋسىنداعان باۋكەڭ – حالقىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسكەن باتىرلاردىڭ جەڭىسىن جالعاستىرعان ازاماتى, بارشا قازاقتىڭ باس يگەن باتىرى. سوعىستان كەيىنگى جىلدارى قارۋىن قالامعا ايىرباستاعان گۆارديا پولكوۆنيگى ب.مومىش ۇلى – كوپتەگەن كوركەم تۋىندىلارى مەن اسكەري جازبالارى ارقىلى ءاربىر وقىرماننىڭ جۇرەگىنە جول تاپقان جاۋىنگەر-جازۋشى. ول – قازاق اسكەري ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن سالعان قالامگەر.
ەگەمەندىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارى كەڭەس وكىمەتى تۇسىنداعى ادىلەتسىزدىكتىڭ “ۋاقىتىن كەرى قايتارىپ” – حالقىمىزدىڭ ەرلىك سيمۆولىنا اينالعان باۋىرجانداي باتىرعا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الىپ بەرۋدە ەلباسىنىڭ تاريحي ەڭبەگى ەرەكشە ەكەنىن ايتۋعا ءتيىسپىز. وسى ابىرويلى اتاق ارقىلى قابىرعالى قالىڭ ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەردى. تۇتاس ءبىر حالىقتىڭ تونالعان تاريحتان ەسەسىن قايتاردى. سارىلا كۇتكەن ەل سەنىمى اقتالدى. بۇل – ءبىزدىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ العاشقى رۋحاني جەڭىستەرىنىڭ ءبىرى ەدى. باۋكەڭنىڭ جۇلدىزدى بولعان كۇنى – حالىقتىڭ جۇلدىزى جانعان كۇن ەدى!
قادىرمەندى قاۋىم!
بۇگىندە باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ەسىمىن ەستە قالدىرۋ جانە ەرلىك جولدارىن كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە ەتۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە كوپتەگەن تىرلىكتەر جاسالىپ كەلەدى. ەلىمىزدىڭ باس قالاسى – استانانىڭ 10 جىلدىق مەرەكەسى قارساڭىندا باۋىرجان مومىش ۇلى اتىنداعى جاڭا ساياباق اشىلىپ, باتىردىڭ ەسكەرتكىشى ورناتىلدى. ال, ماسكەۋ قالاسى ماڭىنداعى اتاقتى دۋبوسەكوۆو مەن كريۋكوۆو سەلولارىندا باۋىرجان مومىش ۇلىنا ەسكەرتكىش-بيۋستەر قويىلدى. بيىل ماسكەۋدە ءبىر مەكتەپكە ەسىمى بەرىلدى. كۇنى كەشە العاش رەت 30 تومدىق كىتاپتارى جارىق كوردى.
بۇگىنگى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ءجۇز جىلدىق تويىنىڭ وسىلايشا كەڭ كولەمدە اتالىپ جاتۋى – تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنداعى ەرەكشە وقيعا دەپ بىلەمىن. باۋكەڭ – تابيعي بولمىسىنا داق سالدىرماي, ءنومىرى ءبىرىنشى باۋىرجان بولىپ حالقىنىڭ جادىندا ساقتالعان, قاسيەتى – قىمبات, سيپاتى – سيرەك, ءجۇز جىلدا ءبىر كەلەتىن قايسار تۇلعا. ويتكەنى, ول باتىر بولىپ تۋدى, باتىر بولىپ سوعىستى, باتىر بولىپ ءومىر ءسۇردى, مىنا دۇنيەدەن دە باتىر بولىپ ءوتتى! ولاي بولسا, ءبىز حالقىنىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە يە بولعان باتىر باۋىرجاندى, ۇلتجاندى باۋىرجاندى, قايسار باۋىرجاندى قازاقتىڭ ەڭ باقىتتى پەرزەنتى دەپ زور ماقتانىشپەن ايتا الامىز.
وبلىس باسشىسى ءسوزىن وسىلايشا ەكپىندەتە اياقتاعان. اقيقاتتى ايتقاننىڭ ايىبى جوق, جامبىل وبلىسىنداي قازاقىلىقتىڭ قايماعى بۇزىلماعان وڭىرگە اكىم بولىپ العاش رەت تاعايىندالعاندا, جۇرەك پەن تىلەك ۇدەسسە ءتىل ۇيرەنۋ دەگەننىڭ قيىن ەمەس ەكەنىن ايتىپ, تىلەكتەس بولىپ ەدىك. مىنە, سول جالىنداعان جاس باسشى ارادا ءبىر جىل وتپەي-اق انا تىلىندە ەركىن كوسىلەتىن بولعان. العاشىندا “اپىرايلاپ” جۇرگەن جۇرت تا ءدان ريزا.
وبلىس اكىمى وزىنەن كەيىنگى ءسوزدى مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەدكە بەرگەن.
– حالقىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىندا ەل باستاعان كوسەم, ءسوز باستاعان شەشەن, قول باستاعان باتىرلار از بولعان جوق. بىراق سولاردىڭ بارىنەن باۋىرجاننىڭ ورنى دا وزگەشە, اتاعى دا ايرىقشا, تۇعىرى دا بيىك. سەبەبى, باۋىرجان قاتىسقان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس – ادامزات تاريحىنا الەمنىڭ 70-تەن استام ەلى قاتىسقان ەڭ الاپات سوعىس بولىپ ەندى. ول باتىلدىق پەن باتىرلىقتىڭ عانا ەمەس, اسكەري ونەر, سوعىس تاكتيكاسى, اقىل-وي مەن ءبىلىم-بىلىكتىڭ ارپالىسقان, بەس قۇرلىق پەن ءتورت مۇحيتتا ادامزات جان الىسىپ, جان بەرىسكەن, جەر جاھاندى قامتىعان عالامات سوعىس بولدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريح ساحناسىنا جاڭا تۇرپاتتى قولباسشىلاردى شىعاردى.
قاھارلى 41-جىلدىڭ قىسىندا كەڭەس وداعىنىڭ استاناسى – ماسكەۋ قالاسىنا جاۋ تانكىلەرى قول سوزىم جەر قالعان ساتتە بۇكىل دۇنيە ءجۇزىنىڭ نازارى ايگىلى شاھارعا اۋدى. مىنە, وسى كەزدە قازاقتىڭ قۇرىشتاي بەرىك ۇلانى قايتپاس قايسارلىق پەن قاھارماندىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. سول كەزدىڭ وزىندە-اق ونىڭ ەسىمى قۇرلىقتىڭ التىدان ءبىرىن قامتىعان الىپ يمپەريانىڭ شەكاراسىنان اسىپ, دۇنيە ءجۇزىن شارلاپ كەتتى. ورىستىڭ قابىرعالى قالامگەرى ا.بەكتىڭ “ۆولوكولام تاس جولى”, ا.كريۆيتسكيدىڭ “موسكۆا تۇبىندەگى توسقاۋىلىنان” باستاپ داڭقتى قولباسشى-گەنەرالدار ك.گاليتسكي, ي.چيستياكوۆتاردىڭ ءوزى قاھارمان قازاقتىڭ ەرلىگى تۋرالى تامسانا, تاڭعالا جازدى. بۇل شىعارمالار, اسىرەسە ا.بەكتىڭ رومانى الەمنىڭ الۋان تىلدەرىنە اۋدارىلىپ, مۇحيتتىڭ ارعى-بەرگى جاعىنا ب. مومىش ۇلىنىڭ قۇرىشتاي بەرىك قۇدىرەتتى تۇلعاسى اڭىز بولىپ جايىلدى. ول, ءتىپتى, كۋبا كوسەمى ف. كاسترونىڭ سۇيىكتى كەيىپكەرىنە اينالدى.
جاھاندىق سوعىسقا قاتىسقان جاۋىنگەرلەر مەن قولباسشىلار ەڭبەگى كەڭەس وداعى تاراپىنان كەم باعالانعان جوق. ولاردىڭ الدى ءبىر, ەكى, ءۇش, ءتىپتى ءتورت مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الدى. وكىنىشكە وراي, بۇل قاتاردا باۋىرجان مومىش ۇلى بولعان جوق...
وسىلايشا اياۋلى باۋكەڭ كوزى تىرىسىندە كەڭەس وداعى باتىرىنىڭ التىن جۇلدىزىن كەۋدەسىنە جارقىراتىپ تاعا الماي دۇنيەدەن ءوتتى. زامان الماستى, باسشىلار اۋىستى. ەل تىلەگى قابىل بولىپ, 1989 جىلدىڭ ماۋسىمىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءتىزگىنىن ءالى ەلۋگە دە تولماعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇستادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قازاق حالقىنا سىڭىرگەن مىڭ سان ەرلىگىن رەتى كەلگەندە ءالى تالاي جازارمىز, بىراق سونىڭ بىرەۋىن ءدال بۇگىن ايتپاساق, اقيقات ءسوزدىڭ اتاسى ولەتىنى انىق. ول بىلاي بولعان ەدى. قازاقستاننىڭ جاس باسشىسى سول كەزدەگى كەڭەس وداعىنىڭ باسشىسى ميحايل گورباچەۆكە باۋىرجان مومىش ۇلىنا قىرىق بەس جىل بويعى جاسالعان ادىلەتسىزدىكتى اشىنا جەتكىزدى. ول الدەقاشان كومەسكى تارتقان ەسكى تاريحتى قايتا تىرىلتپەۋدى, ەگەر ب. مومىش ۇلىنا باتىر اتاعى بىرىلسە, وزگە رەسپۋبليكالاردان مۇنداي وتىنىشتەردىڭ قارشا بورايتىنىن ايتىپ, كەلىسىم بەرمەيدى. سوندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى:
– مەنىڭ حالقىم – مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن حالىق. ءالى دە كەزدەسەر قيىندىقتىڭ كەز كەلگەنىن جەڭەتىنىنە سەنىمىم كامىل. ال ارقامىزعا قىرىق بەس جىل ايازداي باتقان ءدال مىنا ادىلەتسىزدىككە بىلاي ءتوزۋ مۇمكىن ەمەس. باۋىرجانداي ۇلتىنا ۇران بولعان ۇلدى تۋدىرعان مەنىڭ حالقىم ەر نامىسىن جوعارى قويعان. ەندەشە, باۋىرجانداي ەردىڭ نامىسى مەن ءۇشىن بارىنەن بيىك, – دەپ تاباندىلىق تانىتقان. م. گورباچەۆ بۇل وتىنىشكە كەلەسى جەڭىس كۇنىنە قاراي قايتا ورالۋ جونىندە قايىرا ۇسىنىس جاسايدى. كەلەر جەڭىس كۇنىنە دەيىن قىزىل يمپەريا تاعدىرى قالاي بولاتىنىن جوبالاعان, قاشاندا قياداعىنى كورىپ, قيانداعىنى بولجاي الاتىن قازاقستاننىڭ كەمەڭگەر باسشىسى “مەن ەلگە جارلىقپەن قايتۋعا تاس-ءتۇيىن دايىندىقپەن كەلدىم”, – دەپ قايسار مىنەز تانىتادى. مىنە, وسىلايشا, 1990 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا قازاقتىڭ داڭقتى پەرزەنتى باۋىرجان مومىش ۇلىنا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى...
بۇگىن باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىنعا قاتىسۋشىلارعا ەلباسىمىز ارنايى قۇتتىقتاۋىن جولدادى. وسىنى وقىپ بەرۋگە رۇقسات ەتىڭىزدەر.
“ارداقتى الەۋمەت! بارشاڭىزدى قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۋار باتىر ۇلى, قاھارمان قولباسشى, جاۋىنگەر جازۋشى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋى مەرەيتويىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن! باۋىرجان مومىش ۇلى – وشپەس ەرلىگىمەن, ازاماتتىق دارا قالپىمەن, ۇلتجاندىلىعىمەن, نامىستىلىعىمەن حالقىمىزدىڭ ورىندى ماقتانىشىنا اينالعان ۇلى تۇلعا. ونىڭ ەسىمى ەرلىك پەن ورلىكتىڭ سيمۆولى رەتىندە حالقىمىزدىڭ ءجۇرەگىندە ماڭگى ساقتالادى. وسىدان 20 جىل بۇرىن مەنىڭ تىكەلەي ارالاسۋىممەن تاريحي ادىلەتتىلىك قالپىنا كەلتىرىلىپ, وعان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەن بولاتىن. ءبىز جاس ۇرپاققا باتىر باۋىرجاننىڭ كەسەك تۇلعاسىن ۇلگى ەتىپ, ونىڭ ونەگەلى ءومىرىن ۇلتتىق پاتريوتتىق تاربيەنىڭ وزەگى رەتىندە ناسيحاتتاپ وتىرۋعا ءتيىسپىز. تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتىپ, مەملەكەتتىگىمىزدى نىعايتۋ ءۇشىن دە باتىر مۇراسىنىڭ تاعىلىمى ەرەكشە مول ەكەندىگى ءسوزسىز. بۇگىندە ەلىمىزدە ونىڭ ەسىمىن ۇمىتپاۋ ماقساتىندا اۋقىمدى ىستەر اتقارىلۋدا. استانامىزدا باۋىرجان مومىش ۇلى اتىنداعى جاڭا ساياباق اشىلدى. ەلوردانىڭ ەڭ ۇلكەن داڭعىلدارىنىڭ بىرىنە باتىردىڭ ەسىمى بەرىلدى. ەڭسەلى ەسكەرتكىشى ورناتىلدى. قاھارمان قالامگەردىڭ 30 تومدىق شىعارمالار جيناعى جارىق كوردى. وسىنداي تاعىلىمدى يگى شارالار الداعى ۋاقىتتا جالعاسىن تابا بەرەدى دەپ سەنەمىز. باتىردىڭ رۋحى بارشاڭىزدى قولداپ ءجۇرسىن! توي تويعا ۇلاسسىن!
نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
استانا. اقوردا”. ءتاڭىرتاۋدىڭ باۋرايىنداعى سۇلۋ بەلەسكە قونىس تەپكەن باتىر اتىنداعى اۋىلعا جينالعان كوپشىلىك الدىندا ەردىڭ ەرلىك ءىسى مەن ەلباسىنىڭ ەلدىك ءىسى جونىندە وسىلاي تولعانعان مادەنيەت مينيسترىنە باتىر تويىنا جينالعان جۇرت ريزا بولدى. توي باعدارلاماسىنىڭ ۇزىن-ىرعاسىنان تىك مىنەزدى, تۋرا ءتىلدى ماڭعاز پەرزەنتتىڭ “ەلسىز ەر بولا ما, جۇرتسىز جىگىت بولا ما”, “ەل دەگەندە ەزىلىپ, جۇرت دەگەندە جۇمىلىپ قىزمەت ەت”, “قايراتىڭا ءادىسىڭدى جولداس ەت, ءادىسىڭە اقىلىڭدى جولداس ەت” دەگەن وسيەتىنە ادالدىق, ونەگەسىنە ۇقىپتىلىق اڭعارىلىپ تۇردى. بۇدان كەيىن ءسوز العان سەناتور ءو.بايگەلدي سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ, ال مەملەكەتتىك حاتشى حاتشىلىعىنىڭ حاتشىسى ق.ايتباي اقش-تا مەملەكەتتىك ماڭىزدى ساپارمەن جۇرگەن مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ق.ساۋدابەۆتىڭ قۇتتىقتاۋلارىن وبلىس اكىمىنە تابىس ەتىپ, باتىر مۇراجايىنا قويۋعا تىلەك ءبىلدىردى. بەسىن اۋا توي قوناقتارى تاراز قالاسىنىڭ باتىس بەتكەيىندەگى باۋىرجان مومىش ۇلى اتىنداعى يپپودرومعا قاراي اعىلعان. مۇندا ۇلتتىق ات سپورتى ويىندارى – ءبايگە, كوكپار جوسپارلانعان-دى. سونىمەن, ۇشقىر ءبايگەگە 8 ات قاتىسىپ, 2800 مەترلىك قىسقا قاشىقتىقتا كەرەكۋدەن جەتكەن ءجۇيرىك ءبىرىنشى كەلدى. قۇنان بايگەگە 44 ءجۇيرىك قاتىستىرىلىپ, قىزىلوردا وبلىسى, شيەلى اۋدانىنان كەلگەن و. بايدىلداەۆتىڭ اتى شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماس جۇيرىك ەكەنىن تانىتتى. شاباندوزداردىڭ ەستەرىندە ءجۇرسىن, ۇشقان ۇياسىنداعى اتا-انالارى بولاشاق باتىر باۋكەڭدى بالا كەزىندە “شاڭ تيمەس” دەپ اتايدى ەكەن. توق بايگەدە 38 تۇلپار باق سىناپ, الماتى وبلىسىنىڭ “جايسەر” اتتى ءجۇيرىگى توپ الدىنان كورىنسە, الامان بايگەگە قاتىسقان 41 تۇلپاردىڭ ءىشىنەن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تاسكەسكەن اۋىلىنىڭ ء“ىزباسار” اتتى جۇيرىگى الدىنا قارا سالدىرماي, بايگە سىزىعىن ءبىرىنشى بولىپ ءوتكەن. ءبىرىنشى ورىن العان بايگە يەلەرىنە تيىسىنشە اقشالاي سىيلىقتار جانە “جيگۋلي”, “نيۆا”, “دجيپ” اۆتوكولىكتەرى تاپسىرىلدى. بايگە بارىسىندا, البەتتە, تۇلپار يەلەرى تاراپىنان داۋ-داماي دا بولماي قالعان جوق, بىراق توي يەلەرى ءادىلدىكتىڭ اق جولىنان اتتاماي, ءبايگەدەن تۇسىرىلگەن بەينەماتەريال كومەگىنە ءجۇگىنۋ ارقىلى قاي اتتىڭ ءبىرىنشى كەلگەنىن ءدال ايتىپ بەردى. توي قىزىعىن كوكپار مەن اۋدارىسپاق تا قىزدىرىپ, جينالعانداردى ءبىر جەلپىنتىپ تاستاعان. حالقىمىزدا “تويدىڭ بولعانىنان بولادىسى قىزىق” دەگەن ءسوز بار. سونىمەن, باتىر مەرەيتويىنا جىل باسىندا جاسالعان دايىندىق مارەسىنە جەتىپ, ول بارشانى ء“بارەكەلدى” دەگىزگەن جاقسى ناتيجەمەن اياقتالدى. وعان تويعا جينالعان حالىق كۋا بولسا, ەستىگەن ەل ريزا بولدى. * * * باتىر مەرەيتويى ويداعىداي ءوتكەننەن كەيىن, وسى توي قوناقتارىنىڭ ءبىرى, “ەگەمەن قازاقستان” رەسپۋبليكالىق گازەتى” اكتسيونەرلىك قوعامى پرەزيدەنتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى قانات بوزىمباەۆپەن كەزدەسىپ, توي تاعىلىمى مەن توي قارساڭىندا قاراپايىم حالىق ءۇشىن اتقارىلعان جۇمىستارعا ريزاشىلىعىن جەتكىزە كەلىپ, باسپاسوزگە جازىلۋ ناۋقانىنا بايلانىستى ۇسىنىستارى مەن تىلەكتەرىن ورتاعا سالدى. ەگەمەن ەلدىڭ سارا ساياساتى مەن دارا باعىتىن تالماي جازىپ كەلە جاتقان اتا باسىلىمنىڭ باستى ماقساتى – ەلدىڭ تاتۋ-ءتاتتى بىرلىگى مەن حالىقتىڭ بەرەكەلى تىرلىگى. تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرلى بولۋى دا الدىمەن وسى ەكەۋىنە بايلانىستى. ەل تاۋەلسىزدىك العالى بەرى جامبىل وبلىسىنداعى گازەت تارالىمى جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى. بىلتىر 17 مىڭنان استى. سوندىقتان س. ابدراحمانوۆ بيىلعى مەجە جامبىل ءوڭىرىندە ودان ارتىق بولماسا, كەم بولماۋعا ءتيىس, دەي كەلىپ, پرەزيدەنت ساياساتىنىڭ رۋحاني ۇيىتقىسى بولىپ وتىرعان باسىلىمعا قامقورلىق جاساۋعا شاقىردى. وبلىس اكىمى ق.بوزىمباەۆ اتا باسىلىمنىڭ جامبىل وبلىسىنداعى تارالىمى جىلداعىدان جوعارى بولارىنا سەندىردى. كوسەمالى ساتتىباي ۇلى, جامبىل وبلىسى.
