تۇلعالار تولعانىسى
قازاق – ءسوز قادىرىن بولەكشە باعالاعان حالىق. قانداي جيىننىڭ دا اجارىن اشاتىن, ءباسىن اسىراتىن ءسوزدى بيىك قويىپ, ونى ايتقان ادامدى ارداق تۇتىپ جاتادى. سونداي ءسوزدىڭ ءبىرى وتكەن جۇما كۇنى, تاراز قالاسىندا باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا ايتىلدى. باۋكەڭ جايىندا “اڭىز بەن اقيقات” سىندى اتاقتى كىتاپ جازعان, باۋىرجان داڭقىن ەسەلەۋگە ءوز ۇلەسىن قوسقان كورنەكتى قالامگەرىمىز, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ سول جيىندا سويلەگەن ءسوزىن وقىرمان قاۋىمنىڭ نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.
قىمباتتى دوستار! بارىڭىزگە باس يەمىن.
كەشەگى ۇلى وتان سوعىسىندا 786 كۇن مايداننىڭ العى شەبىندە بولىپ, زەڭبىرەكپەن فاشيستەردى ايانباي اتقىلاپ, سول سۇراپىل سوعىستان امان قالىپ, بۇگىن 88-گە كەلىپ, سەلكىلدەپ وتىرعان شاعىمدا مىناۋ مارتەبەلى مىنبەدەن سىزدەردىڭ جارقىن جۇزدەرىڭىزدى, ك ۇلىمدەگەن كوزدەرىڭىزدى كورىپ تۇرعانىما قۋانىشتىمىن, باقىتتىمىن, بايمىن, باۋىرلارىم, تۋىستارىم!
نەگە مەن سىزدەردى “تۋىستارىم” دەپ تۇرمىن؟
مەنىڭ تۋعان جەرىم: شىعىس جاق – اباي ەلى. بىراق, جامبىل وبلىسىن تۋعان جەرىمدەي جاقسى كورەمىن. ونىڭ ەكى ءتۇرلى سەبەبى بار. ءبىرىنشىسى – 1943 جىلى مايدانداعى 100-قازاق اتقىشتار بريگاداسى جاۋىنگەرلەرىنىڭ اتىنان قازاقستانداعى جامبىل اتامىزعا ۇزاق ولەڭمەن حات جازدىم, “اتامىز جامبىل اقىنعا” دەگەن. جاكەڭ ء“جۇز جاساعان جۇرەكتەن” دەگەن ۇزاق ولەڭمەن بىزگە جاۋاپ قايىردى, باتاسىن بەردى. سول باتانىڭ قۋاتىمەن مەن كۇنى ءبۇگىنگە دەيىن جەر باسىپ ءجۇرمىن. سول ءۇشىن!
ەكىنشى سەبەبى – مەن جامبىل ەلىنىڭ ۇلى ازاماتى, باتىر باۋىرجاننىڭ ءىنى-دوسى بولدىم. سىرلاستىم, سىيلاستىم. باۋكەڭدى كەيبىرەۋلەر: ء“ۇيتتى”, ء“بۇيتتى” دەپ جامانداپ گازەتكە جازىپ, كۇستانالاپ ءجۇرگەن كەزدە, ءبىر ادام اراشا تۇسپەگەن ۋاقىتتا مەن ونىڭ ادامگەرشىلىگىن, ازاماتتىعىن, باتىرلىعىن بۇكىل قازاق حالقىنا پاش ەتىپ, رومان جازدىم. مىنە, وسى ەكى وقيعا ءوزىمدى جامبىل وبلىسىنىڭ ادامدارىمەن تۋىستىرادى دەپ ويلايمىن. ءبىرازدان كەيىن, كەمەڭگەر باۋكەڭدى كورگەندەردى كورۋگە دە زار بولارسىزدار.
بۇگىن تاڭەرتەڭ ساعات 7-دە سەرۋەنگە شىعىپ, قالا ارالادىم. بايدىبەك, دۋلاتي ەسكەرتكىشتەرىن كوردىم. 100-اتقىشتار بريگاداسىنىڭ اتاقتى سنايپەرى, مەرگەندىك ۆينتوۆكادان 300-دەي ءفاشيستى جايراتقان دوس-اعام ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆ كوشەسىمەن ءجۇردىم. ول اعام تۋرالى “كەدەن ءتۇبىندە” دەگەن پوۆەست جازعانمىن. سودان كەيىن باۋكەڭ اعامنىڭ كوشەسىن ىزدەدىم. تابا المادىم. بىرەۋلەردەن سۇراستىرىپ ەدىم: “باۋىرجان كوشەسى قالانىڭ شەتىندە, ءبىر كىشكەنتاي ورام عانا (پەرەۋلوك) شولاق بايتالدىڭ قۇيرىعىنداي” دەدى. مەن وكىنىپ قالدىم. وبلىس, قالا اكىمدىكتەرى باۋىرجان مومىش ۇلى كوشەسىن ورتالىققا شىعارساشى دەپ ويلادىم.
ەندى ناقتى اڭگىمەگە كوشەيىن.
بۇل – قازاق حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا ارنالعان عىلىمي كونفەرەنتسيا. مەن عالىم ەمەسپىن. سوندىقتان ءسىزدەر مەنەن اۋىز تۇشىرلىق عىلىمي بايانداما دامەتىپ, ناۋمەز بولىپ قالماڭىزدار. مەنىكى جاي ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز عانا. سونىمەن بىرگە مەن باۋىرجاندى زەرتتەۋشى دە ەمەسپىن. باۋكەڭ تۋرالى ءبىر عانا “اقيقات پەن اڭىز” دەگەن كىتاپ جازعان قاراپايىم كىسىمىن.
باۋكەڭ تۋرالى ءبىر ەمەس, 100 كىتاپ جازۋعا بولادى. جازىلىپ تا جاتىر. جازىلا دا بەرەدى.
ول 100 اۆتوردىڭ ارقايسىسى ءالى جەتكەنشە باۋكەڭ بويىنداعى اسىل قاسيەتتەردى ءوز تۇسىنىگىنشە تولعايدى.
مەن ءوز كىتابىمدا باۋكەڭ بويىنداعى وتانشىلدىقتى (پاتريوتيزم), وتان ءۇشىن جان اياماعان ەرلىكتى, قانىنا سىڭگەن كەيبىر ۇلتتىق قاسيەتتەردى كورسەتۋگە تىرىستىم.
ارينە, ونىڭ ءبارىن تولىق تۇگەندەپ كورسەتە الدىم دەپ ايتا المايمىن. باۋكەڭنىڭ بويىنداعى تولىپ جاتقان قادىرلى قاسيەتتەر كىتاپتان تىس قالىپ قويدى.
باۋكەڭنىڭ بويىندا قانداي قاسيەتتەر بار ەدى؟
باۋكەڭ ەڭ الدىمەن اقىن بولاتىن. سوعىستا جۇرگەندە دە كوپ ولەڭدەر جازدى. ماسەلەن, “سەرىگىم”, “جازۋشىعا”, “قالىبەك اعا”, “بىرەۋلەرگە”, “وماربەككە”, “جاردىڭ مۇڭى”, “ع-عا”, “انا ءتىلىن ارداقتا”, “دوستىما”, “تولعاۋ”, تاعى باسقا.
1944 جىلى 15 اقپاندا جازعان “انا ءتىلىن ارداقتا” دەگەن ولەڭىندە بىلاي دەيدى:
كوشەدە بوياۋ ەرىن سىلقىلداعان,
بىلدىرلاپ, ورىسشالاپ جىرقىلداعان.
ۇمىتىپ انا ءتىلىن, سالت-ساناسىن,
نە قالدى تىلىمىزدەن جىرتىلماعان.
وتباسى تۇسىنىكسىز جاتقان بىلدىر,
گازەتتە قازاق ءسوزى از, شىلدىر-مىلدىر.
وقىساڭ الىپ كىتاپ شىم-شىتىرىق,
وپىرماۋ, ساندىراق پا, بۇل نە بىلجىر.
ەرجەتكەندەر سويلەيدى ورىسشالاپ,
كىم وتىر ءسوز قۇرىلىسىن قىناپ-سىناپ.
“ماماسى” مەن “پاپاسى” ءشۇرشىت بولىپ,
كۇيدىردى-اۋ, شۇرشىتشىلەپ, بالا جىلاپ.
بۇل – باۋكەڭنىڭ بۇدان 66 جىل بۇرىن جازعان ولەڭى. جارتى عاسىردان اسسا دا ەسكىرگەن جوق. سول ماعىنالى, ماڭىزدى قالپىندا. باۋكەڭ بۇدان 65 جىل بۇرىن كوتەرگەن انا ءتىلىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى ماسەلە ەندى عانا قولعا الىنىپ, ۇلتتىق ۇلكەن وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر.
ودان كەيىن باۋكەڭ جازۋشى اتاندى. “موسكۆا ءۇشىن شايقاس” اتتى عاجاپ پسيحولوگيالىق اسكەري روماننىڭ اۆتورى بولدى. “ۇشقان ۇيا” دەگەن ەتنوگرافيالىق رومان جازدى. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاندى. باسقا دا تولىپ جاتقان اسكەري ەسسەلەردىڭ, اڭگىمەلەردىڭ اۆتورى. بۇدان كەيىن باۋكەڭدى اسكەري تاريحشى دەپ اتاۋعا دا بولادى. ونىڭ ۇستىنە باۋكەڭدى فولكلور بىلگىرى دەپ جانە اتاۋ ورىندى. فولكلور بىلگىرى بولعاندىقتان, ول ءوزىنىڭ تاماشا ماقال-ماتەلدەرىن شىعاردى.
ەڭ سوڭىندا باۋكەڭ قازاق اسكەري ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن سالۋشى بولدى. مەملەكەت بولعاننان كەيىن اسكەري ادەبيەت كەرەك. اسكەري ادەبيەت – پاتريوتيزمنىڭ مايەگى.
باۋكەڭنىڭ بۇل قاسيەتتەرىنىڭ ءبارىن تاپتىشتەپ جەتكىزۋ ءۇشىن ءبىر كىتاپ جازعان جازۋشى عانا ەمەس, ناعىز كانىگى باۋىرجانتانۋشى بولۋ كەرەك.
باۋىرجانوۆەدتەرىمىز بار. ءبىرىنشىسى – اسا قۇرمەتتى پروفەسسور مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ باۋىرىمىز. ول قازىر باۋكەڭنىڭ 30 تومىن جيناقتاپ جارىققا شىعارىپ وتىر. قالعان ون تومىن جانە جاريالاماق. وسى 30 تومدى ويداعىداي ەتىپ شىعارىپ بەرگەن “ونەر” باسپاسىنىڭ (ديرەكتورى اشىربەك كوپىشەۆ مىرزا) قىزمەتكەرلەرىنە دە زور العىس ايتۋىمىز ابزال.
قازىر ەلىمىزدە باۋىرجان اتتاس ادامدار كوپ.
باۋكەڭ مەنىمەن ءبىر اڭگىمەسىندە: “قازىر قازاقستاندا 10-11 مىڭداي باۋىرجان بار ەكەن دەپ ەستىدىم”, دەگەن ەدى. ول بۇدان 35 جىل بۇرىن بولاتىن. قازىر شاكىرت تە, ۇستاز دا – باۋىرجان, سايلاۋشى دا, دەپۋتات تا – باۋىرجان, سولدات تا, پولكوۆنيك تە – باۋىرجان. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىر ورىنباسارىنىڭ اتى دا باۋىرجان بولدى. اسپانداعى ۇشقىش تا, جەردەگى تاكسيست تە – باۋىرجان. جەردە دە, كوكتە دە – باۋىرجان. ورىستا يۆان ەسىمى قانداي كوپ بولسا, قازاقتا باۋىرجان ەسىمى دە سونداي شىعار دەيمىن.
بۇل – باۋىرجان اتى ەشقاشان دا ءوشپەيدى. ول قازاق حالقىمەن ماڭگى بىرگە ءومىر سۇرەدى دەگەن ءسوز.
باۋكەڭ ومىردەن وتكەن 28 جىل بويىنا وعان ارنالعان ولەڭدەر, ەستەلىكتەر, ەسسەلەر, ماقالالار ۇزدىكسىز جازىلىپ, جاريالانىپ كەلەدى. باۋكەڭ تۋرالى بىرنەشە فيلم شىقتى. ء(ماجيت بەگالين, ۆلاديمير تاتەنكو, تۇرار دۇيسەباەۆ, حاليلا وماروۆ, ت.ب.) باۋكەڭ شىعارمالارى بويىنشا كانديداتتىق, دوكتورلىق, ديسسەرتاتسيالار قورعالىپ جاتىر. راديو كۇن سايىن جاق جاپپاي باۋكەڭنىڭ اتىن اتايدى. وزگەلەردىڭ كەيبىرىنىڭ عانا مۇشەل جاسقا تولعان كۇندەرىندە (70, 80, 90, 100) ءبىر-ءبىر ماقالا بەرىلەدى. وندا دا ارتىندا قالعان جوقتاۋشىسى (پىسىق ايەلى, وجەت ۇلدارى) بولسا عانا. سودان كەيىن ساپ باسىلادى دا قالادى. ال باۋكەڭنىڭ جوقتاۋشىسى – حالىق.
وتكەن 28 جىلدى ايتپاعاندا, باۋكەڭنىڭ بيىلعى 100 جىلدىعى قارساڭىندا اۋداندىق, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق گازەت-جۋرنالداردا, كوپتەگەن بەيرەسمي گازەتتەردە وعان ارناپ باسىلعان ماقالالاردىڭ سانى 500-600-دەن اسپاسا كەم ەمەس دەپ ويلايمىن. ءتىپتى 1000-عا جۋىقتاۋى دا ءمۇمكىن. سوندىقتان دا تىلىمىزدە “باۋىرجانيادا” دەگەن جاڭا تەرمين قالىپتاستى.
مىنە, ناعىز ۇلىلىق دەگەن وسى بولار! ناعىز فەنومەن دەگەن وسى شىعار!
اكەنىڭ ۇلى, رۋدىڭ ۇلى, ۇلتتىڭ ۇلى دەيتىن ازاماتتار بولادى. اكەنىڭ ۇلى كوپ, رۋدىڭ ۇلى ءبىرسىپىرا, ال ۇلتتىڭ ۇلى دارەجەسىنە جەتەتىندەر از بولادى. سول ازدىڭ ءبىرى – باۋكەڭ!
ولگەندەردىڭ ءبارى ۇمىتىلادى. شەبەر دە, شەنەۋنىك تە, باي دا, باتىر دا, شەشەن دە, كوسەم دە ۇمىتىلادى. “ولسە” دە ءولمەيتىندەر از. سولاردىڭ بىرەگەيى – باۋكەڭ! قالالارداعى تاس ءمۇسىن باۋىرجاندار, كوشەلەردەگى قولا ءمۇسىن باۋىرجاندار, مۋزەيلەردەگى گيپس – باۋىرجاندار, كىتاپحانالارداعى كىتاپ – باۋىرجاندار, جەكە ۇيلەردەگى پورترەت – باۋىرجاندار ونى ارقاشان ەل ەسىنە ءتۇسىرىپ تۇرادى. باۋىرجاننىڭ پاتريوتتىق رۋحى قازاق دالاسىن تىنباستان كەزىپ جۇرەتىن بولادى. قازىر دە كەزىپ ءجۇر.
ءىى
بيىل باۋكەڭنىڭ ومىردەن وتكەنىنە 28 جىل. سول ءبىر قارالى كۇن ءالى كۇنگە دەيىن مەنىڭ ەسىمدە. راقىمجان قوشقارباەۆ ماعان تەلەفون سوعىپ, باۋكەڭنىڭ قايتىس بولعانىن حابارلادى.
– قازىر سوۆمين اۋرۋحاناسىنىڭ ءمايىتحاناسىنا كەلىڭىز. باۋكەڭنىڭ دەنەسىن ۇيىنە الىپ بارامىز. قاسىڭىزعا ءبىر-ەكى ادام ەرتە كەلىڭىز, – دەدى.
مەن ەرەسەك ەكى ۇلىم ارنۇر مەن جاننۇردى ەرتىپ, مايىتحاناعا كەلدىم. راقىمجان ماشينە اكەلىپ, كۇتىپ تۇر ەكەن. راقىمجان, مەن جانە مەنىڭ ەكى بالام ءتورتەۋمىز باۋكەڭدى ءمايىتحانادان الىپ شىعىپ, كارل ماركس پەن گوگول كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى, پانفيلوۆشىلار پاركىمەن ىرگەلەس, ۇلكەن مونشانىڭ قاسىنداعى ۇيىنە الىپ كەلدىك.
جازۋشىلار وداعىندا كوميسسيا قۇرىلدى. وعان مەن دە شاقىرىلدىم, راقىمجان ەكەۋمىز دە بولدىق. قارالى كوميسسيانىڭ توراعاسى بولىپ اتاقتى اقىن, باۋىرجاننىڭ بالا دوسى ءابدىلدا ءتاجىباەۆ بەكىتىلدى.
باۋكەڭدى جونەلتۋ شارالارى بەلگىلەندى. د.ف.سنەگين ەكەۋمىزگە باۋكەڭ قابىرىنىڭ باسىندا ءسوز سويلەۋ ۇسىنىلدى.
مەن باس تارتتىم.
– باۋكەڭدى ءولدى دەپ ايتۋعا اۋزىم بارمايدى, – دەدىم. مەنىڭ ورنىما تاحاۋي احتانوۆ سويلەيتىن بولدى.
ەرتەڭىندە باۋكەڭنىڭ دەنەسى عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى جاستار تەاترىنان شىعارىلدى. قوشتاسۋعا كەلگەن ادامداردا قيساپ بولعان جوق. كوپ ادام تەاتر سىرتىنداعى الاڭدى كەرنەپ تۇردى.
باۋكەڭنىڭ تابىتى تۇعىردان الىنىپ, ەسىككە قاراي اكەتىلە بەرگەن كەزدە قاتتى جىلاعان داۋىس شىقتى. باۋكەڭنىڭ كەلىنى زەينەپ تابىت تومەن ءتۇسىرىلىپ, سىرتقى ەسىكتەن شىققانشا اياۋلى اتاسىن جوقتاپ داۋىس ايتتى. زەينەپتىڭ داۋىسى جينالعان جۇرتتى قاتتى تەبىرەنتتى.
باتىردىڭ دەنەسى سالىنعان تابىت تەاتردان شىققاندا كۇن بۇلتتانىپ, اسپان تۇنجىراپ تۇردى. قارالى كاتافالككە ىلەسىپ, كەڭساي زيراتىنا قاراي بەت قويدىق.
راقىمجان ەكەۋمىز راقىمجاننىڭ ءماشينەسىنە مىنگەن ەدىك. الدا راقىمجاننىڭ ايەلى مەن جۇرگىزۋشى, ارتقى سالونعا راقىمجان ەكەۋمىز جايعاستىق. ماشينە قوزعالا بەرگەندە راقىمجان مەنى قۇشاقتاپ, ەڭىرەپ جىلادى.
– كەڭ دۇنيەگە سىيماعان ارىسىمىزدى تار تابىتقا قالاي جاتقىزدىق, قارا جەرگە قالاي قيامىز؟ – دەپ وكسىدى.
ماشينە ىشىندە قۇشاقتاسقان ەكەۋمىز دە ەڭىرەپ كەلەمىز. بىزگە الدا وتىرعان راقىمجاننىڭ ايەلى باسۋ ايتتى.
زيرات باسىندا الدىمەن د.ف.سنەگين, ارتىنان تاحاۋي قارالى ءسوز سويلەدى. ەكەۋىنىڭ دە ءسوزى جان تەبىرەنتەر جاقسى بولىپ شىقتى.
تابىت قابىرگە تۇسىرىلەردە وركەسترمەن ىلەسە ارنايى بارعان اسكەري ۆزۆود اۆتوماتتان ءۇش دۇركىن وق اتىپ, ساليۋت بەردى.
ءبىر عاجابى – جەردەگى ساليۋتتەن كەيىن اسپاندا كۇن كۇركىرەدى. سەبەزگىلەپ جاۋىن جاۋدى. جەردەگى ادامدارمەن قوسىلا اسپان دا جىلاپ تۇرعان سياقتاندى.
وسىدان 28 جىل بۇرىن باۋكەڭ ومىردەن وسىلاي اتتانعان ەدى.
باۋكەڭنىڭ ءومىربايانىن بارشا قازاق حالقى, بۇكىل دۇنيە ءجۇزى بىلەدى. ولاردى قايتالاپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق.
مەن بۇگىن, باۋكەڭنىڭ 100 جىلدىق تويى كۇنى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ اسكەري دانالىعىن, ادامي پاراساتىن تانىپ, ەرەكشە باعالاعان 6-7 ادامنىڭ اتتارىن اتاعىم كەلەدى. ولار: گەنەرال پانفيلوۆ, پولكوۆنيك سەرەبرياكوۆ, گەنەرال چيستياكوۆ, ارميا گەنەرالى روكوسسوۆسكي, مارشالدار باگراميان, جۋكوۆ, ۆاسيلەۆسكي ەدى. پانفيلوۆ باۋكەڭدى تۋعان بالاسىنان ارتىق كوردى. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىندى. پولكوۆنيك سەرەبرياكوۆ تا باۋكەڭدى باتىر اتاعىنا ەكىنشى رەت ۇسىندى. ءارتۇرلى ادىلەتسىزدىك سەبەپتەرمەن باۋكەڭە باتىر اتاعى بەرىلمەدى.
چيستياكوۆ روكوسسوۆسكيگە ءوتىنىش ايتىپ, باۋكەڭدى پولك كومانديرى ەتتى. ەكەۋى دە باۋكەڭدى ەرەكشە باعالادى. مارشال باگراميان باۋكەڭنىڭ ەرلىكتەرىنە, بىلىمىنە باس ءيىپ, قوس مارشال جۋكوۆ پەن ۆاسيلەۆسكيدىڭ الدىنا ەرتىپ باردى. قوس مارشالدىڭ الدىندا باۋكەڭ ولاردىڭ تاكتيكالىق, ستراتەگيالىق قيىن سۇراقتارىنا ءمۇدىرمەستەن جاۋاپ بەردى. ولار باۋكەڭنىڭ ءبىلىمىنە قاتتى ءسۇيسىندى. سۇيسىنگەندىكتەن دە جۋكوۆ:
– سەن ناعىز ازامات ەكەنسىڭ! – دەپ باۋكەڭدى ازىلدەپ ارقاسىنان ءتۇيىپ قالدى.
قوس مارشال قولما-قول باۋكەڭدى 9-شى گۆارديالىق ديۆيزيانىڭ كومانديرى ەتىپ تاعايىندادى.
بۇل ۇلى وتان سوعىسىنىڭ سوڭعى ايلارى ەدى.
باۋكەڭ گەنەرال بولا الاتىن با ەدى؟ بولا الاتىن ەدى. گەنەرال تۇرعاي مارشالعا جەتۋگە دە لايىق ەدى. بولدىرماعان كىم؟ نە؟ شوۆينيستىك بيۋروكراتيزم.
سوعىستان كەيىن باۋكەڭ اسكەري اكادەميانى ۇزدىك ءبىتىردى. اكادەميانى ۇزدىك ءبىتىرگەندەر كورپۋس نەمەسە ديۆيزيا كومانديرى بولىپ تاعايىندالۋى ءتيىس ەدى. گەنەرال اتاعىنا يە بولاتىن ەدى. بىراق, كەڭەس ارمياسى كادرلار باسقارماسىنىڭ باستىعى شوۆينيست گەنەرال ف.ي.گوليكوۆ باۋكەڭدى بريگادا كومانديرىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە جىبەردى. ول قايداعى ءبىر قازاق پولكوۆنيگىنىڭ الەكساندر بەكتىڭ شىعارماسى ارقىلى بۇكىل دۇنيە جۇزىنە اتى شىققانىن كورە المادى. باۋكەڭنىڭ اكادەميانى ۇزدىك وقىپ بىتىرگەنىن جانە ۇناتپادى. مەن سەنى تومەنگى قىزمەتكە جىبەرىپ, كوزىڭە كوك شىبىن ءۇيمەلەتەيىن دەپ ويلادى. بۇل باۋكەڭدى قورلاۋ ەدى. بىراق, باۋكەڭ سول قورلىق قىزمەتتى ابىرويمەن اتقارىپ, ارتىنان كالينين قالاسىنداعى (قازىرگى تۆەر) “تىل ءجانە جابدىقتاۋ” اكادەمياسىنا وردينارنىي پروفەسسور قىزمەتىنە جىبەرىلدى.
سول كەزدە باۋكەڭنەن لەكتسيا تىڭداعان كاپيتان يۆان ماكاروۆيچ گولۋشكو كەيىن گەنەرال-پولكوۆنيك دارەجەسىنە جەتتى. ءوزىنىڭ وزگەشە ۇستازى باۋىرجان مومىش ۇلىنا “سولداتى تىلا” دەگەن ەستەلىك كىتابىندا وتە جوعارى باعا بەردى. شاكىرتى گەنەرال-پولكوۆنيك بولعاندا, ۇستازى مارشال بولا المايتىن با ەدى؟ بولا الاتىن ەدى. باگراميان سياقتى. بىراق, باۋكەڭنىڭ گەنەرال نەمەسە مارشال بولۋىنا ەڭ كۇشتى ەكى دەتال جەتپەي قالدى: جاعىنۋ مەن تابىنۋ دەگەن.
باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ اتاعىن كەڭەس وداعىنا تانىتقان الەكساندر كريۆيتسكي بولدى. ول “كراسنايا زۆەزدا” گازەتىنە باتالون كومانديرى “مومىش ۇلىنىڭ كوك ءداپتەرى” دەگەن ۇلكەن ماقالا جاريالادى. باۋىرجان ەسىمى كەڭەس وداعىنا ەڭ الدىمەن وسىلاي تارادى. ول ماقالانى وقىعاننان كەيىن الەكساندر بەك باۋىرجاندى حولمدا تۇرعان جەرىندە ىزدەپ بارىپ, “ۆولوكولامسك تاس جولى” دەگەن اتاقتى كىتابىن جازدى. ول كىتاپ بۇكىل دۇنيە جۇزىنە تاراپ, باۋكەڭ ەسىمى بارشا الەمگە ايان بولدى. ال باۋكەڭدى بۇكىل قازاق حالقىنا كەڭىنەن تانىتقان “اقيقات پەن اڭىز” دەگەن رومان-ديالوگ دەسەدى. مۇنى مەن ەمەس, بۇكىل جۇرت ايتادى. بۇل كىتاپ قازاق, ورىس, ۋكراين, چەح جانە باسقا تىلدەردە 1 ميلليونعا جۋىق تيراجبەن تارادى. بىلتىر, “جازۋشى” باسپاسى قازاق تىلىندەگى 7-ءشى باسىلىمىن جارىققا شىعاردى.
ايتسە دە باۋكەڭدى بۇكىل دۇنيە جۇزىنە دە, قازاق حالقىنا دا تانىتقان اتالعان اۆتورلار ەمەس, ەڭ الدىمەن ونىڭ ءوزىنىڭ ەرەن ەرلىگى, بيىك پاراساتى, جالىندى جىگەرى.
پولكوۆنيك باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ ۇلتىنا قالدىرعان مۇراسى 40 توم ەكەن دەدىك قوي.
ال جوعارىدا اتالعان اتاعىنان ات ۇركەتىن ف.ي.گوليكوۆ كەيىن مارشال اتاعىنا جەتتى. ال ونىڭ ۇلتىنا قالدىرعان مۇراسى “ماسكەۋ شايقاسىندا” (1967) دەگەن جالعىز كىتاپ قانا بولدى. ءبىزدىڭ باۋكەڭنىڭ قالدىرعانى 40 توم.
ءىىى
باۋكەڭ تۋرالى كوپ ادامدار جازدى. تالاي اقىندار ولەڭدەر ارنادى. سولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى باۋكەڭنىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان وسى كونفەرەنتسياعا قاتىسىپ وتىر. ولار: اكەسى تۋرالى 3 توم رومان-ەسسە جازعان باقىتجان باۋىرىم باۋىرجان بالاسى مومىش ۇلى, اتاسى تۋرالى “شۋاقتى كۇندەر” دەگەن تارتىمدى كىتاپ جازعان زەينەپ احمەتوۆا باۋىرجان كەلىنى, باۋكەڭ تۋرالى بىرنەشە ەستەلىك كىتاپتار جاريالاعان مامىتبەك قالدىباەۆ, باۋكەڭ تۋرالى “نوقتاعا باسى سىيماعان” دەگەن تاماشا پەسا جازعان شەرحان مۇرتازا, جالىندى ەسسەلەر مەن اڭگىمەلەر جازعان ەلەن ءالىمجانوۆ ءىنىم, باس باۋىرجانشى مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ جانە ونىڭ سەرىكتەرى, تاعى باسقالار. ولاردىڭ ءبارىنىڭ اتتارىن تولىق اتاۋ ءۇشىن تالاي ۋاقىت كەتەر ەدى. ءولىسى بار, ءتىرىسى بار. سولاردىڭ وسى كونفەرەنتسياعا قاتىسىپ وتىرعاندارىنا باۋكەڭنىڭ ۇزەڭگىلەس ءىنىسى, جاۋىنگەر جولداسى, ادال دوسى رەتىندە جانە باۋكەڭمەن بىرگە دۇنيە جۇزىلىك ەكىنشى سوعىسقا قاتىسقان قارت مايدانگەرلەردىڭ سوڭعى تۇياعىنىڭ ءبىرى رەتىندە شىن جۇرەكتەن العىس ايتامىن. باۋكەڭ تۋرالى ولەڭ جازعاندار وتە كوپ قوي, ال پوەما جازعان ءبىر عانا اقىن بار. ول جاسى بيىل 80-گە شىعىپ وتىرعان مىڭباي ءراش اقساقال. ءوز پوەماسىن اقىن دومبىراعا قوسىپ, باۋكەڭنىڭ الدىندا جىرلاپ بەرىپ, باتىردىڭ ءوز اۋزىنان العىس العان. اقىن بىلاي دەپ تولعايدى.
جارالعان جانى داۋىلدان,
شىققان قازاق اۋىلدان.
تايسالۋ بىلمەس جاۋىڭنان,
نامىستىڭ ۇلى باۋىرجان.
قىرقادان قىرعا قاراعان,
الىپ تۋعان انادان.
كاسترو كوككە كوتەرىپ,
قولباسى ونى ساناعان.
اقىن اقساقال وسى تويدا وتىر. ول كىسىگە دە العىس ايتايىق.
سونىمەن بىرگە, باۋكەڭنىڭ 100 جىلدىق تويىن بۇكىلحالىقتىق توي ەتىپ, ۇلگىلى وتكىزىپ وتىرعان وبلىس باسشىلارىنا – قانات بوزىمباەۆ پەن مەيرامبەك تولەپبەرگەن ىنىلەرىمە جانە بۇل ىسپەن جان سالا شۇعىلدانعان باسقا ازاماتتارعا اقساقالدار اتىنان العىس بىلدىرەمىن.
وسى تويدىڭ ويداعىداي ءوتۋىن قاداعالاپ, قامقورلىق جاساپ وتىرعان ادام – سۇيىكتى پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ. باۋكەڭە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الىپ بەرگەن نۇرەكەڭ بولاتىن.
زووپارككە كىرىپ, ايبىندى ارىستاننىڭ اۋزىنداعىنى العان سياقتى, كرەملگە كىرىپ, الپىس ەكى ايلالى جەزتىرناق گورباچەۆتىڭ قولىنان باۋكەڭە التىن جۇلدىز الىپ شىعۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەدى. ول ءۇشىن قانشاما كۇش, جىگەر, قايرات قاجەت بولدى دەسەڭشى! سول قايرات تابىلدى عوي ءبىزدىڭ نۇرەكەڭنىڭ بويىنان. ۇلت ابىرويى ءۇشىن جاسالعان مۇنداي ەرەن ەرلىككە قالاي قۋانباسسىڭ, قالاي ريزا بولماسسىڭ؟!
ەگەر نۇرەكەڭ ءبۇل التىن جۇلدىزدى الىپ بەرمەسە, باۋكەڭنىڭ بۇگىنگى 100 جىلدىق تويى مۇنداي دۇركىرەپ وتپەس ەدى دەپ ويلايمىن.
گورباچەۆ باۋكەڭە عانا باتىر اتاعىن بەردى. ارتىنان, ءبىر كەزدەسكەنىمىزدە, نۇرەكەڭ ماعان: “گورباچەۆ باتىر اتاعىن باۋكەڭە عانا بەردى. راقىمجان, قاسىم اعالارىمىزدى ءوزىمىز ويلاستىرامىز عوي”, دەدى. ايتقانىن ورىنداپ, نۇرەكەڭ كەيىن ءوز جارلىعىمەن قاسىم قايسەنوۆ پەن راقىمجان قوشقارباەۆقا “قازاقستاننىڭ حالىق قاھارمانى” اتاعىن بەردى.
باۋكەڭنىڭ “التىن جۇلدىزىن” باتىردىڭ وتباسىنا نۇرەكەڭنىڭ ءوزى تاپسىردى. سوندا نۇرەكەڭدى ورتامىزعا الىپ, باۋكەڭنىڭ جاكىندارى: باقىتجان, زەينەپ, ەرجان, دميتري سنەگين, شەرحان مۇرتازا جانە مەن ءبارىمىز سۋرەتكە تۇستىك. ول سۋرەت كەيبىر كىسىلەردىڭ قولىندا بولۋى كەرەك. ءبىر داناسى مەندە ساقتاۋلى.
باۋكەڭە باتىر اتاعىنىڭ بەرىلۋى بۇكىل قازاق حالقىنىڭ قۋانىشىنا اينالدى. سول ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا بۇگىن, باۋكەڭنىڭ 100 جىلدىق تويىندا, ءبارىمىز العىس ايتىپ, اماندىق, دەنساۋلىق, ماڭگىلىك ابىروي تىلەيىك.
ۇلتىمىزعا باۋىرجان مومىش ۇلىنداي ۋنيۆەرسال ۇل بەرگەن, نۇرسۇلتان نازارباەۆتاي دانا پرەزيدەنت بەرگەن قازاق حالقىنان اينالايىن.
ارداقتى باۋكەڭنىڭ بارلىق جەرلەستەرىنىڭ: قىزدارىنىڭ, كەلىنشەكتەرىنىڭ, كەمپىرلەرىنىڭ, سابيلەرىنىڭ, شالدارىنىڭ, جاس جىگىتتەرىنىڭ ءبارىن قۇشاقتاپ, بەتتەرىنەن سۇيەمىن.
باۋكەڭە بۇكىل قازاق حالقى قارىزدار: ەرلىگىنە, ەڭبەگىنە, ەرەندىگىنە, ۇلىلىعىنا, ۇلتجاندىلىعىنا قارىزدار.
اعا دوسىم باۋكەڭە مەن دە قارىزدارمىن. باۋكەڭ تۋرالى “اقيقات پەن اڭىز” دەگەن كىتاپ جازىپ, اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىق الدىم. “قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى” دەگەن قۇرمەتتى ۇلكەن اتاققا يە بولدىم.
باۋكەڭنىڭ بۇگىنگى 100 جىلدىق تويىنا شاشۋ رەتىندە كوتەرگەنىمشە – ءبىر چەمودان كىتاپ اكەلدىم. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءبىرىنشى بەتىندە: “قازاق حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ 100 جىلدىق تويىنا شاشۋ” دەگەن سوزدەر بار. اۆتوردىڭ قولى قويىلىپ, ءمورى باسىلعان. قابىل الىڭىزدار.
قۇرمەتتى دوستار! ەكىنشى دۇنيە جۇزىلىك سوعىستىڭ سوڭعى سولداتتارىنىڭ ءبىرى ەسەبىندە, قازاق حالقىنىڭ قازىرگى قارتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە, باۋكەڭ تۋرالى جازىلعان “اقيقات پەن اڭىز” رومان-ديالوگىنىڭ اۆتورى رەتىندە, باۋكەڭنىڭ 100 جىلدىق تويىنا جينالعان قاۋىمعا ءوز باتامدى بەرۋىمە رۇقسات ەتىڭىزدەر.
باتام مىناداي:
قازاقستان كارتاسىنداعى
جەر امان بولسىن!
ول جەردى مەكەندەگەن ەل امان بولسىن!
ول ەلدىڭ نەگىزىن قۇراۋشى
قازاقتار امان بولسىن!
قازاقتارمەن قويان-قولتىق ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان
قوڭسىلار امان بولسىن!
قازاقتاردى دا, قوڭسىلاردى دا ءوسىرىپ, وركەندەتىپ, كوبەيتىپ,
كوركەيتىپ وتىرعان انالار امان بولسىن!
انالاردان تۋعان بالالار امان بولسىن!
بالادان ءوسىپ, ەر جەتىپ, ات جالىن تارتىپ مىنگەن
ازاماتتار امان بولسىن!
قازاق حالقىن ۇلت ساناسىندا ساقتاپ كەلە جاتقان
انا ءتىلىمىز امان بولسىن!
قازاق حالقىنىڭ التىن بەسىگى
اۋىلىمىز امان بولسىن!
مەملەكەتتىڭ ىشكى, سىرتقى ساياساتىن ساراپتاپ,
ۇرىسقا ۇرىندىرماي, سوعىسقا سوقتىقتىرماي,
قازاقستاندى بەيبىت وركەندەۋ جولىمەن
العا باستاپ كەلە جاتقان پرەزيدەنتىمىز
نۇرسۇلتان امان بولسىن!
قازاق حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى: باتىرى, اقىنى, جازۋشىسى, كەمەڭگەرى, تاريحشىسى, عالىمى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ 100 جىلدىق تويى قۇتتى بولسىن!
وسى ۇلى تويدى كورگەن, قىزىقتاعان, ونى ويداعىداي وتكىزۋگە ۇلەس قوسقان ازاماتتار – بارلەرىڭىز سىزدەر امان بولىڭىزدار! ءجۇز جاسقا جەتىڭىزدەر. ءاۋمين!
ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى.
قىمباتتى دوستار! بارىڭىزگە باس يەمىن.
كەشەگى ۇلى وتان سوعىسىندا 786 كۇن مايداننىڭ العى شەبىندە بولىپ, زەڭبىرەكپەن فاشيستەردى ايانباي اتقىلاپ, سول سۇراپىل سوعىستان امان قالىپ, بۇگىن 88-گە كەلىپ, سەلكىلدەپ وتىرعان شاعىمدا مىناۋ مارتەبەلى مىنبەدەن سىزدەردىڭ جارقىن جۇزدەرىڭىزدى, ك ۇلىمدەگەن كوزدەرىڭىزدى كورىپ تۇرعانىما قۋانىشتىمىن, باقىتتىمىن, بايمىن, باۋىرلارىم, تۋىستارىم!
نەگە مەن سىزدەردى “تۋىستارىم” دەپ تۇرمىن؟
مەنىڭ تۋعان جەرىم: شىعىس جاق – اباي ەلى. بىراق, جامبىل وبلىسىن تۋعان جەرىمدەي جاقسى كورەمىن. ونىڭ ەكى ءتۇرلى سەبەبى بار. ءبىرىنشىسى – 1943 جىلى مايدانداعى 100-قازاق اتقىشتار بريگاداسى جاۋىنگەرلەرىنىڭ اتىنان قازاقستانداعى جامبىل اتامىزعا ۇزاق ولەڭمەن حات جازدىم, “اتامىز جامبىل اقىنعا” دەگەن. جاكەڭ ء“جۇز جاساعان جۇرەكتەن” دەگەن ۇزاق ولەڭمەن بىزگە جاۋاپ قايىردى, باتاسىن بەردى. سول باتانىڭ قۋاتىمەن مەن كۇنى ءبۇگىنگە دەيىن جەر باسىپ ءجۇرمىن. سول ءۇشىن!
ەكىنشى سەبەبى – مەن جامبىل ەلىنىڭ ۇلى ازاماتى, باتىر باۋىرجاننىڭ ءىنى-دوسى بولدىم. سىرلاستىم, سىيلاستىم. باۋكەڭدى كەيبىرەۋلەر: ء“ۇيتتى”, ء“بۇيتتى” دەپ جامانداپ گازەتكە جازىپ, كۇستانالاپ ءجۇرگەن كەزدە, ءبىر ادام اراشا تۇسپەگەن ۋاقىتتا مەن ونىڭ ادامگەرشىلىگىن, ازاماتتىعىن, باتىرلىعىن بۇكىل قازاق حالقىنا پاش ەتىپ, رومان جازدىم. مىنە, وسى ەكى وقيعا ءوزىمدى جامبىل وبلىسىنىڭ ادامدارىمەن تۋىستىرادى دەپ ويلايمىن. ءبىرازدان كەيىن, كەمەڭگەر باۋكەڭدى كورگەندەردى كورۋگە دە زار بولارسىزدار.
بۇگىن تاڭەرتەڭ ساعات 7-دە سەرۋەنگە شىعىپ, قالا ارالادىم. بايدىبەك, دۋلاتي ەسكەرتكىشتەرىن كوردىم. 100-اتقىشتار بريگاداسىنىڭ اتاقتى سنايپەرى, مەرگەندىك ۆينتوۆكادان 300-دەي ءفاشيستى جايراتقان دوس-اعام ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆ كوشەسىمەن ءجۇردىم. ول اعام تۋرالى “كەدەن ءتۇبىندە” دەگەن پوۆەست جازعانمىن. سودان كەيىن باۋكەڭ اعامنىڭ كوشەسىن ىزدەدىم. تابا المادىم. بىرەۋلەردەن سۇراستىرىپ ەدىم: “باۋىرجان كوشەسى قالانىڭ شەتىندە, ءبىر كىشكەنتاي ورام عانا (پەرەۋلوك) شولاق بايتالدىڭ قۇيرىعىنداي” دەدى. مەن وكىنىپ قالدىم. وبلىس, قالا اكىمدىكتەرى باۋىرجان مومىش ۇلى كوشەسىن ورتالىققا شىعارساشى دەپ ويلادىم.
ەندى ناقتى اڭگىمەگە كوشەيىن.
بۇل – قازاق حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا ارنالعان عىلىمي كونفەرەنتسيا. مەن عالىم ەمەسپىن. سوندىقتان ءسىزدەر مەنەن اۋىز تۇشىرلىق عىلىمي بايانداما دامەتىپ, ناۋمەز بولىپ قالماڭىزدار. مەنىكى جاي ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز عانا. سونىمەن بىرگە مەن باۋىرجاندى زەرتتەۋشى دە ەمەسپىن. باۋكەڭ تۋرالى ءبىر عانا “اقيقات پەن اڭىز” دەگەن كىتاپ جازعان قاراپايىم كىسىمىن.
باۋكەڭ تۋرالى ءبىر ەمەس, 100 كىتاپ جازۋعا بولادى. جازىلىپ تا جاتىر. جازىلا دا بەرەدى.
ول 100 اۆتوردىڭ ارقايسىسى ءالى جەتكەنشە باۋكەڭ بويىنداعى اسىل قاسيەتتەردى ءوز تۇسىنىگىنشە تولعايدى.
مەن ءوز كىتابىمدا باۋكەڭ بويىنداعى وتانشىلدىقتى (پاتريوتيزم), وتان ءۇشىن جان اياماعان ەرلىكتى, قانىنا سىڭگەن كەيبىر ۇلتتىق قاسيەتتەردى كورسەتۋگە تىرىستىم.
ارينە, ونىڭ ءبارىن تولىق تۇگەندەپ كورسەتە الدىم دەپ ايتا المايمىن. باۋكەڭنىڭ بويىنداعى تولىپ جاتقان قادىرلى قاسيەتتەر كىتاپتان تىس قالىپ قويدى.
باۋكەڭنىڭ بويىندا قانداي قاسيەتتەر بار ەدى؟
باۋكەڭ ەڭ الدىمەن اقىن بولاتىن. سوعىستا جۇرگەندە دە كوپ ولەڭدەر جازدى. ماسەلەن, “سەرىگىم”, “جازۋشىعا”, “قالىبەك اعا”, “بىرەۋلەرگە”, “وماربەككە”, “جاردىڭ مۇڭى”, “ع-عا”, “انا ءتىلىن ارداقتا”, “دوستىما”, “تولعاۋ”, تاعى باسقا.
1944 جىلى 15 اقپاندا جازعان “انا ءتىلىن ارداقتا” دەگەن ولەڭىندە بىلاي دەيدى:
كوشەدە بوياۋ ەرىن سىلقىلداعان,
بىلدىرلاپ, ورىسشالاپ جىرقىلداعان.
ۇمىتىپ انا ءتىلىن, سالت-ساناسىن,
نە قالدى تىلىمىزدەن جىرتىلماعان.
وتباسى تۇسىنىكسىز جاتقان بىلدىر,
گازەتتە قازاق ءسوزى از, شىلدىر-مىلدىر.
وقىساڭ الىپ كىتاپ شىم-شىتىرىق,
وپىرماۋ, ساندىراق پا, بۇل نە بىلجىر.
ەرجەتكەندەر سويلەيدى ورىسشالاپ,
كىم وتىر ءسوز قۇرىلىسىن قىناپ-سىناپ.
“ماماسى” مەن “پاپاسى” ءشۇرشىت بولىپ,
كۇيدىردى-اۋ, شۇرشىتشىلەپ, بالا جىلاپ.
بۇل – باۋكەڭنىڭ بۇدان 66 جىل بۇرىن جازعان ولەڭى. جارتى عاسىردان اسسا دا ەسكىرگەن جوق. سول ماعىنالى, ماڭىزدى قالپىندا. باۋكەڭ بۇدان 65 جىل بۇرىن كوتەرگەن انا ءتىلىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى ماسەلە ەندى عانا قولعا الىنىپ, ۇلتتىق ۇلكەن وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر.
ودان كەيىن باۋكەڭ جازۋشى اتاندى. “موسكۆا ءۇشىن شايقاس” اتتى عاجاپ پسيحولوگيالىق اسكەري روماننىڭ اۆتورى بولدى. “ۇشقان ۇيا” دەگەن ەتنوگرافيالىق رومان جازدى. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاندى. باسقا دا تولىپ جاتقان اسكەري ەسسەلەردىڭ, اڭگىمەلەردىڭ اۆتورى. بۇدان كەيىن باۋكەڭدى اسكەري تاريحشى دەپ اتاۋعا دا بولادى. ونىڭ ۇستىنە باۋكەڭدى فولكلور بىلگىرى دەپ جانە اتاۋ ورىندى. فولكلور بىلگىرى بولعاندىقتان, ول ءوزىنىڭ تاماشا ماقال-ماتەلدەرىن شىعاردى.
ەڭ سوڭىندا باۋكەڭ قازاق اسكەري ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن سالۋشى بولدى. مەملەكەت بولعاننان كەيىن اسكەري ادەبيەت كەرەك. اسكەري ادەبيەت – پاتريوتيزمنىڭ مايەگى.
باۋكەڭنىڭ بۇل قاسيەتتەرىنىڭ ءبارىن تاپتىشتەپ جەتكىزۋ ءۇشىن ءبىر كىتاپ جازعان جازۋشى عانا ەمەس, ناعىز كانىگى باۋىرجانتانۋشى بولۋ كەرەك.
باۋىرجانوۆەدتەرىمىز بار. ءبىرىنشىسى – اسا قۇرمەتتى پروفەسسور مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ باۋىرىمىز. ول قازىر باۋكەڭنىڭ 30 تومىن جيناقتاپ جارىققا شىعارىپ وتىر. قالعان ون تومىن جانە جاريالاماق. وسى 30 تومدى ويداعىداي ەتىپ شىعارىپ بەرگەن “ونەر” باسپاسىنىڭ (ديرەكتورى اشىربەك كوپىشەۆ مىرزا) قىزمەتكەرلەرىنە دە زور العىس ايتۋىمىز ابزال.
قازىر ەلىمىزدە باۋىرجان اتتاس ادامدار كوپ.
باۋكەڭ مەنىمەن ءبىر اڭگىمەسىندە: “قازىر قازاقستاندا 10-11 مىڭداي باۋىرجان بار ەكەن دەپ ەستىدىم”, دەگەن ەدى. ول بۇدان 35 جىل بۇرىن بولاتىن. قازىر شاكىرت تە, ۇستاز دا – باۋىرجان, سايلاۋشى دا, دەپۋتات تا – باۋىرجان, سولدات تا, پولكوۆنيك تە – باۋىرجان. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىر ورىنباسارىنىڭ اتى دا باۋىرجان بولدى. اسپانداعى ۇشقىش تا, جەردەگى تاكسيست تە – باۋىرجان. جەردە دە, كوكتە دە – باۋىرجان. ورىستا يۆان ەسىمى قانداي كوپ بولسا, قازاقتا باۋىرجان ەسىمى دە سونداي شىعار دەيمىن.
بۇل – باۋىرجان اتى ەشقاشان دا ءوشپەيدى. ول قازاق حالقىمەن ماڭگى بىرگە ءومىر سۇرەدى دەگەن ءسوز.
باۋكەڭ ومىردەن وتكەن 28 جىل بويىنا وعان ارنالعان ولەڭدەر, ەستەلىكتەر, ەسسەلەر, ماقالالار ۇزدىكسىز جازىلىپ, جاريالانىپ كەلەدى. باۋكەڭ تۋرالى بىرنەشە فيلم شىقتى. ء(ماجيت بەگالين, ۆلاديمير تاتەنكو, تۇرار دۇيسەباەۆ, حاليلا وماروۆ, ت.ب.) باۋكەڭ شىعارمالارى بويىنشا كانديداتتىق, دوكتورلىق, ديسسەرتاتسيالار قورعالىپ جاتىر. راديو كۇن سايىن جاق جاپپاي باۋكەڭنىڭ اتىن اتايدى. وزگەلەردىڭ كەيبىرىنىڭ عانا مۇشەل جاسقا تولعان كۇندەرىندە (70, 80, 90, 100) ءبىر-ءبىر ماقالا بەرىلەدى. وندا دا ارتىندا قالعان جوقتاۋشىسى (پىسىق ايەلى, وجەت ۇلدارى) بولسا عانا. سودان كەيىن ساپ باسىلادى دا قالادى. ال باۋكەڭنىڭ جوقتاۋشىسى – حالىق.
وتكەن 28 جىلدى ايتپاعاندا, باۋكەڭنىڭ بيىلعى 100 جىلدىعى قارساڭىندا اۋداندىق, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق گازەت-جۋرنالداردا, كوپتەگەن بەيرەسمي گازەتتەردە وعان ارناپ باسىلعان ماقالالاردىڭ سانى 500-600-دەن اسپاسا كەم ەمەس دەپ ويلايمىن. ءتىپتى 1000-عا جۋىقتاۋى دا ءمۇمكىن. سوندىقتان دا تىلىمىزدە “باۋىرجانيادا” دەگەن جاڭا تەرمين قالىپتاستى.
مىنە, ناعىز ۇلىلىق دەگەن وسى بولار! ناعىز فەنومەن دەگەن وسى شىعار!
اكەنىڭ ۇلى, رۋدىڭ ۇلى, ۇلتتىڭ ۇلى دەيتىن ازاماتتار بولادى. اكەنىڭ ۇلى كوپ, رۋدىڭ ۇلى ءبىرسىپىرا, ال ۇلتتىڭ ۇلى دارەجەسىنە جەتەتىندەر از بولادى. سول ازدىڭ ءبىرى – باۋكەڭ!
ولگەندەردىڭ ءبارى ۇمىتىلادى. شەبەر دە, شەنەۋنىك تە, باي دا, باتىر دا, شەشەن دە, كوسەم دە ۇمىتىلادى. “ولسە” دە ءولمەيتىندەر از. سولاردىڭ بىرەگەيى – باۋكەڭ! قالالارداعى تاس ءمۇسىن باۋىرجاندار, كوشەلەردەگى قولا ءمۇسىن باۋىرجاندار, مۋزەيلەردەگى گيپس – باۋىرجاندار, كىتاپحانالارداعى كىتاپ – باۋىرجاندار, جەكە ۇيلەردەگى پورترەت – باۋىرجاندار ونى ارقاشان ەل ەسىنە ءتۇسىرىپ تۇرادى. باۋىرجاننىڭ پاتريوتتىق رۋحى قازاق دالاسىن تىنباستان كەزىپ جۇرەتىن بولادى. قازىر دە كەزىپ ءجۇر.
ءىى
بيىل باۋكەڭنىڭ ومىردەن وتكەنىنە 28 جىل. سول ءبىر قارالى كۇن ءالى كۇنگە دەيىن مەنىڭ ەسىمدە. راقىمجان قوشقارباەۆ ماعان تەلەفون سوعىپ, باۋكەڭنىڭ قايتىس بولعانىن حابارلادى.
– قازىر سوۆمين اۋرۋحاناسىنىڭ ءمايىتحاناسىنا كەلىڭىز. باۋكەڭنىڭ دەنەسىن ۇيىنە الىپ بارامىز. قاسىڭىزعا ءبىر-ەكى ادام ەرتە كەلىڭىز, – دەدى.
مەن ەرەسەك ەكى ۇلىم ارنۇر مەن جاننۇردى ەرتىپ, مايىتحاناعا كەلدىم. راقىمجان ماشينە اكەلىپ, كۇتىپ تۇر ەكەن. راقىمجان, مەن جانە مەنىڭ ەكى بالام ءتورتەۋمىز باۋكەڭدى ءمايىتحانادان الىپ شىعىپ, كارل ماركس پەن گوگول كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى, پانفيلوۆشىلار پاركىمەن ىرگەلەس, ۇلكەن مونشانىڭ قاسىنداعى ۇيىنە الىپ كەلدىك.
جازۋشىلار وداعىندا كوميسسيا قۇرىلدى. وعان مەن دە شاقىرىلدىم, راقىمجان ەكەۋمىز دە بولدىق. قارالى كوميسسيانىڭ توراعاسى بولىپ اتاقتى اقىن, باۋىرجاننىڭ بالا دوسى ءابدىلدا ءتاجىباەۆ بەكىتىلدى.
باۋكەڭدى جونەلتۋ شارالارى بەلگىلەندى. د.ف.سنەگين ەكەۋمىزگە باۋكەڭ قابىرىنىڭ باسىندا ءسوز سويلەۋ ۇسىنىلدى.
مەن باس تارتتىم.
– باۋكەڭدى ءولدى دەپ ايتۋعا اۋزىم بارمايدى, – دەدىم. مەنىڭ ورنىما تاحاۋي احتانوۆ سويلەيتىن بولدى.
ەرتەڭىندە باۋكەڭنىڭ دەنەسى عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى جاستار تەاترىنان شىعارىلدى. قوشتاسۋعا كەلگەن ادامداردا قيساپ بولعان جوق. كوپ ادام تەاتر سىرتىنداعى الاڭدى كەرنەپ تۇردى.
باۋكەڭنىڭ تابىتى تۇعىردان الىنىپ, ەسىككە قاراي اكەتىلە بەرگەن كەزدە قاتتى جىلاعان داۋىس شىقتى. باۋكەڭنىڭ كەلىنى زەينەپ تابىت تومەن ءتۇسىرىلىپ, سىرتقى ەسىكتەن شىققانشا اياۋلى اتاسىن جوقتاپ داۋىس ايتتى. زەينەپتىڭ داۋىسى جينالعان جۇرتتى قاتتى تەبىرەنتتى.
باتىردىڭ دەنەسى سالىنعان تابىت تەاتردان شىققاندا كۇن بۇلتتانىپ, اسپان تۇنجىراپ تۇردى. قارالى كاتافالككە ىلەسىپ, كەڭساي زيراتىنا قاراي بەت قويدىق.
راقىمجان ەكەۋمىز راقىمجاننىڭ ءماشينەسىنە مىنگەن ەدىك. الدا راقىمجاننىڭ ايەلى مەن جۇرگىزۋشى, ارتقى سالونعا راقىمجان ەكەۋمىز جايعاستىق. ماشينە قوزعالا بەرگەندە راقىمجان مەنى قۇشاقتاپ, ەڭىرەپ جىلادى.
– كەڭ دۇنيەگە سىيماعان ارىسىمىزدى تار تابىتقا قالاي جاتقىزدىق, قارا جەرگە قالاي قيامىز؟ – دەپ وكسىدى.
ماشينە ىشىندە قۇشاقتاسقان ەكەۋمىز دە ەڭىرەپ كەلەمىز. بىزگە الدا وتىرعان راقىمجاننىڭ ايەلى باسۋ ايتتى.
زيرات باسىندا الدىمەن د.ف.سنەگين, ارتىنان تاحاۋي قارالى ءسوز سويلەدى. ەكەۋىنىڭ دە ءسوزى جان تەبىرەنتەر جاقسى بولىپ شىقتى.
تابىت قابىرگە تۇسىرىلەردە وركەسترمەن ىلەسە ارنايى بارعان اسكەري ۆزۆود اۆتوماتتان ءۇش دۇركىن وق اتىپ, ساليۋت بەردى.
ءبىر عاجابى – جەردەگى ساليۋتتەن كەيىن اسپاندا كۇن كۇركىرەدى. سەبەزگىلەپ جاۋىن جاۋدى. جەردەگى ادامدارمەن قوسىلا اسپان دا جىلاپ تۇرعان سياقتاندى.
وسىدان 28 جىل بۇرىن باۋكەڭ ومىردەن وسىلاي اتتانعان ەدى.
باۋكەڭنىڭ ءومىربايانىن بارشا قازاق حالقى, بۇكىل دۇنيە ءجۇزى بىلەدى. ولاردى قايتالاپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق.
مەن بۇگىن, باۋكەڭنىڭ 100 جىلدىق تويى كۇنى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ اسكەري دانالىعىن, ادامي پاراساتىن تانىپ, ەرەكشە باعالاعان 6-7 ادامنىڭ اتتارىن اتاعىم كەلەدى. ولار: گەنەرال پانفيلوۆ, پولكوۆنيك سەرەبرياكوۆ, گەنەرال چيستياكوۆ, ارميا گەنەرالى روكوسسوۆسكي, مارشالدار باگراميان, جۋكوۆ, ۆاسيلەۆسكي ەدى. پانفيلوۆ باۋكەڭدى تۋعان بالاسىنان ارتىق كوردى. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىندى. پولكوۆنيك سەرەبرياكوۆ تا باۋكەڭدى باتىر اتاعىنا ەكىنشى رەت ۇسىندى. ءارتۇرلى ادىلەتسىزدىك سەبەپتەرمەن باۋكەڭە باتىر اتاعى بەرىلمەدى.
چيستياكوۆ روكوسسوۆسكيگە ءوتىنىش ايتىپ, باۋكەڭدى پولك كومانديرى ەتتى. ەكەۋى دە باۋكەڭدى ەرەكشە باعالادى. مارشال باگراميان باۋكەڭنىڭ ەرلىكتەرىنە, بىلىمىنە باس ءيىپ, قوس مارشال جۋكوۆ پەن ۆاسيلەۆسكيدىڭ الدىنا ەرتىپ باردى. قوس مارشالدىڭ الدىندا باۋكەڭ ولاردىڭ تاكتيكالىق, ستراتەگيالىق قيىن سۇراقتارىنا ءمۇدىرمەستەن جاۋاپ بەردى. ولار باۋكەڭنىڭ ءبىلىمىنە قاتتى ءسۇيسىندى. سۇيسىنگەندىكتەن دە جۋكوۆ:
– سەن ناعىز ازامات ەكەنسىڭ! – دەپ باۋكەڭدى ازىلدەپ ارقاسىنان ءتۇيىپ قالدى.
قوس مارشال قولما-قول باۋكەڭدى 9-شى گۆارديالىق ديۆيزيانىڭ كومانديرى ەتىپ تاعايىندادى.
بۇل ۇلى وتان سوعىسىنىڭ سوڭعى ايلارى ەدى.
باۋكەڭ گەنەرال بولا الاتىن با ەدى؟ بولا الاتىن ەدى. گەنەرال تۇرعاي مارشالعا جەتۋگە دە لايىق ەدى. بولدىرماعان كىم؟ نە؟ شوۆينيستىك بيۋروكراتيزم.
سوعىستان كەيىن باۋكەڭ اسكەري اكادەميانى ۇزدىك ءبىتىردى. اكادەميانى ۇزدىك ءبىتىرگەندەر كورپۋس نەمەسە ديۆيزيا كومانديرى بولىپ تاعايىندالۋى ءتيىس ەدى. گەنەرال اتاعىنا يە بولاتىن ەدى. بىراق, كەڭەس ارمياسى كادرلار باسقارماسىنىڭ باستىعى شوۆينيست گەنەرال ف.ي.گوليكوۆ باۋكەڭدى بريگادا كومانديرىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە جىبەردى. ول قايداعى ءبىر قازاق پولكوۆنيگىنىڭ الەكساندر بەكتىڭ شىعارماسى ارقىلى بۇكىل دۇنيە جۇزىنە اتى شىققانىن كورە المادى. باۋكەڭنىڭ اكادەميانى ۇزدىك وقىپ بىتىرگەنىن جانە ۇناتپادى. مەن سەنى تومەنگى قىزمەتكە جىبەرىپ, كوزىڭە كوك شىبىن ءۇيمەلەتەيىن دەپ ويلادى. بۇل باۋكەڭدى قورلاۋ ەدى. بىراق, باۋكەڭ سول قورلىق قىزمەتتى ابىرويمەن اتقارىپ, ارتىنان كالينين قالاسىنداعى (قازىرگى تۆەر) “تىل ءجانە جابدىقتاۋ” اكادەمياسىنا وردينارنىي پروفەسسور قىزمەتىنە جىبەرىلدى.
سول كەزدە باۋكەڭنەن لەكتسيا تىڭداعان كاپيتان يۆان ماكاروۆيچ گولۋشكو كەيىن گەنەرال-پولكوۆنيك دارەجەسىنە جەتتى. ءوزىنىڭ وزگەشە ۇستازى باۋىرجان مومىش ۇلىنا “سولداتى تىلا” دەگەن ەستەلىك كىتابىندا وتە جوعارى باعا بەردى. شاكىرتى گەنەرال-پولكوۆنيك بولعاندا, ۇستازى مارشال بولا المايتىن با ەدى؟ بولا الاتىن ەدى. باگراميان سياقتى. بىراق, باۋكەڭنىڭ گەنەرال نەمەسە مارشال بولۋىنا ەڭ كۇشتى ەكى دەتال جەتپەي قالدى: جاعىنۋ مەن تابىنۋ دەگەن.
باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ اتاعىن كەڭەس وداعىنا تانىتقان الەكساندر كريۆيتسكي بولدى. ول “كراسنايا زۆەزدا” گازەتىنە باتالون كومانديرى “مومىش ۇلىنىڭ كوك ءداپتەرى” دەگەن ۇلكەن ماقالا جاريالادى. باۋىرجان ەسىمى كەڭەس وداعىنا ەڭ الدىمەن وسىلاي تارادى. ول ماقالانى وقىعاننان كەيىن الەكساندر بەك باۋىرجاندى حولمدا تۇرعان جەرىندە ىزدەپ بارىپ, “ۆولوكولامسك تاس جولى” دەگەن اتاقتى كىتابىن جازدى. ول كىتاپ بۇكىل دۇنيە جۇزىنە تاراپ, باۋكەڭ ەسىمى بارشا الەمگە ايان بولدى. ال باۋكەڭدى بۇكىل قازاق حالقىنا كەڭىنەن تانىتقان “اقيقات پەن اڭىز” دەگەن رومان-ديالوگ دەسەدى. مۇنى مەن ەمەس, بۇكىل جۇرت ايتادى. بۇل كىتاپ قازاق, ورىس, ۋكراين, چەح جانە باسقا تىلدەردە 1 ميلليونعا جۋىق تيراجبەن تارادى. بىلتىر, “جازۋشى” باسپاسى قازاق تىلىندەگى 7-ءشى باسىلىمىن جارىققا شىعاردى.
ايتسە دە باۋكەڭدى بۇكىل دۇنيە جۇزىنە دە, قازاق حالقىنا دا تانىتقان اتالعان اۆتورلار ەمەس, ەڭ الدىمەن ونىڭ ءوزىنىڭ ەرەن ەرلىگى, بيىك پاراساتى, جالىندى جىگەرى.
پولكوۆنيك باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ ۇلتىنا قالدىرعان مۇراسى 40 توم ەكەن دەدىك قوي.
ال جوعارىدا اتالعان اتاعىنان ات ۇركەتىن ف.ي.گوليكوۆ كەيىن مارشال اتاعىنا جەتتى. ال ونىڭ ۇلتىنا قالدىرعان مۇراسى “ماسكەۋ شايقاسىندا” (1967) دەگەن جالعىز كىتاپ قانا بولدى. ءبىزدىڭ باۋكەڭنىڭ قالدىرعانى 40 توم.
ءىىى
باۋكەڭ تۋرالى كوپ ادامدار جازدى. تالاي اقىندار ولەڭدەر ارنادى. سولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى باۋكەڭنىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان وسى كونفەرەنتسياعا قاتىسىپ وتىر. ولار: اكەسى تۋرالى 3 توم رومان-ەسسە جازعان باقىتجان باۋىرىم باۋىرجان بالاسى مومىش ۇلى, اتاسى تۋرالى “شۋاقتى كۇندەر” دەگەن تارتىمدى كىتاپ جازعان زەينەپ احمەتوۆا باۋىرجان كەلىنى, باۋكەڭ تۋرالى بىرنەشە ەستەلىك كىتاپتار جاريالاعان مامىتبەك قالدىباەۆ, باۋكەڭ تۋرالى “نوقتاعا باسى سىيماعان” دەگەن تاماشا پەسا جازعان شەرحان مۇرتازا, جالىندى ەسسەلەر مەن اڭگىمەلەر جازعان ەلەن ءالىمجانوۆ ءىنىم, باس باۋىرجانشى مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ جانە ونىڭ سەرىكتەرى, تاعى باسقالار. ولاردىڭ ءبارىنىڭ اتتارىن تولىق اتاۋ ءۇشىن تالاي ۋاقىت كەتەر ەدى. ءولىسى بار, ءتىرىسى بار. سولاردىڭ وسى كونفەرەنتسياعا قاتىسىپ وتىرعاندارىنا باۋكەڭنىڭ ۇزەڭگىلەس ءىنىسى, جاۋىنگەر جولداسى, ادال دوسى رەتىندە جانە باۋكەڭمەن بىرگە دۇنيە جۇزىلىك ەكىنشى سوعىسقا قاتىسقان قارت مايدانگەرلەردىڭ سوڭعى تۇياعىنىڭ ءبىرى رەتىندە شىن جۇرەكتەن العىس ايتامىن. باۋكەڭ تۋرالى ولەڭ جازعاندار وتە كوپ قوي, ال پوەما جازعان ءبىر عانا اقىن بار. ول جاسى بيىل 80-گە شىعىپ وتىرعان مىڭباي ءراش اقساقال. ءوز پوەماسىن اقىن دومبىراعا قوسىپ, باۋكەڭنىڭ الدىندا جىرلاپ بەرىپ, باتىردىڭ ءوز اۋزىنان العىس العان. اقىن بىلاي دەپ تولعايدى.
جارالعان جانى داۋىلدان,
شىققان قازاق اۋىلدان.
تايسالۋ بىلمەس جاۋىڭنان,
نامىستىڭ ۇلى باۋىرجان.
قىرقادان قىرعا قاراعان,
الىپ تۋعان انادان.
كاسترو كوككە كوتەرىپ,
قولباسى ونى ساناعان.
اقىن اقساقال وسى تويدا وتىر. ول كىسىگە دە العىس ايتايىق.
سونىمەن بىرگە, باۋكەڭنىڭ 100 جىلدىق تويىن بۇكىلحالىقتىق توي ەتىپ, ۇلگىلى وتكىزىپ وتىرعان وبلىس باسشىلارىنا – قانات بوزىمباەۆ پەن مەيرامبەك تولەپبەرگەن ىنىلەرىمە جانە بۇل ىسپەن جان سالا شۇعىلدانعان باسقا ازاماتتارعا اقساقالدار اتىنان العىس بىلدىرەمىن.
وسى تويدىڭ ويداعىداي ءوتۋىن قاداعالاپ, قامقورلىق جاساپ وتىرعان ادام – سۇيىكتى پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ. باۋكەڭە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الىپ بەرگەن نۇرەكەڭ بولاتىن.
زووپارككە كىرىپ, ايبىندى ارىستاننىڭ اۋزىنداعىنى العان سياقتى, كرەملگە كىرىپ, الپىس ەكى ايلالى جەزتىرناق گورباچەۆتىڭ قولىنان باۋكەڭە التىن جۇلدىز الىپ شىعۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەدى. ول ءۇشىن قانشاما كۇش, جىگەر, قايرات قاجەت بولدى دەسەڭشى! سول قايرات تابىلدى عوي ءبىزدىڭ نۇرەكەڭنىڭ بويىنان. ۇلت ابىرويى ءۇشىن جاسالعان مۇنداي ەرەن ەرلىككە قالاي قۋانباسسىڭ, قالاي ريزا بولماسسىڭ؟!
ەگەر نۇرەكەڭ ءبۇل التىن جۇلدىزدى الىپ بەرمەسە, باۋكەڭنىڭ بۇگىنگى 100 جىلدىق تويى مۇنداي دۇركىرەپ وتپەس ەدى دەپ ويلايمىن.
گورباچەۆ باۋكەڭە عانا باتىر اتاعىن بەردى. ارتىنان, ءبىر كەزدەسكەنىمىزدە, نۇرەكەڭ ماعان: “گورباچەۆ باتىر اتاعىن باۋكەڭە عانا بەردى. راقىمجان, قاسىم اعالارىمىزدى ءوزىمىز ويلاستىرامىز عوي”, دەدى. ايتقانىن ورىنداپ, نۇرەكەڭ كەيىن ءوز جارلىعىمەن قاسىم قايسەنوۆ پەن راقىمجان قوشقارباەۆقا “قازاقستاننىڭ حالىق قاھارمانى” اتاعىن بەردى.
باۋكەڭنىڭ “التىن جۇلدىزىن” باتىردىڭ وتباسىنا نۇرەكەڭنىڭ ءوزى تاپسىردى. سوندا نۇرەكەڭدى ورتامىزعا الىپ, باۋكەڭنىڭ جاكىندارى: باقىتجان, زەينەپ, ەرجان, دميتري سنەگين, شەرحان مۇرتازا جانە مەن ءبارىمىز سۋرەتكە تۇستىك. ول سۋرەت كەيبىر كىسىلەردىڭ قولىندا بولۋى كەرەك. ءبىر داناسى مەندە ساقتاۋلى.
باۋكەڭە باتىر اتاعىنىڭ بەرىلۋى بۇكىل قازاق حالقىنىڭ قۋانىشىنا اينالدى. سول ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا بۇگىن, باۋكەڭنىڭ 100 جىلدىق تويىندا, ءبارىمىز العىس ايتىپ, اماندىق, دەنساۋلىق, ماڭگىلىك ابىروي تىلەيىك.
ۇلتىمىزعا باۋىرجان مومىش ۇلىنداي ۋنيۆەرسال ۇل بەرگەن, نۇرسۇلتان نازارباەۆتاي دانا پرەزيدەنت بەرگەن قازاق حالقىنان اينالايىن.
ارداقتى باۋكەڭنىڭ بارلىق جەرلەستەرىنىڭ: قىزدارىنىڭ, كەلىنشەكتەرىنىڭ, كەمپىرلەرىنىڭ, سابيلەرىنىڭ, شالدارىنىڭ, جاس جىگىتتەرىنىڭ ءبارىن قۇشاقتاپ, بەتتەرىنەن سۇيەمىن.
باۋكەڭە بۇكىل قازاق حالقى قارىزدار: ەرلىگىنە, ەڭبەگىنە, ەرەندىگىنە, ۇلىلىعىنا, ۇلتجاندىلىعىنا قارىزدار.
اعا دوسىم باۋكەڭە مەن دە قارىزدارمىن. باۋكەڭ تۋرالى “اقيقات پەن اڭىز” دەگەن كىتاپ جازىپ, اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىق الدىم. “قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى” دەگەن قۇرمەتتى ۇلكەن اتاققا يە بولدىم.
باۋكەڭنىڭ بۇگىنگى 100 جىلدىق تويىنا شاشۋ رەتىندە كوتەرگەنىمشە – ءبىر چەمودان كىتاپ اكەلدىم. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءبىرىنشى بەتىندە: “قازاق حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ 100 جىلدىق تويىنا شاشۋ” دەگەن سوزدەر بار. اۆتوردىڭ قولى قويىلىپ, ءمورى باسىلعان. قابىل الىڭىزدار.
قۇرمەتتى دوستار! ەكىنشى دۇنيە جۇزىلىك سوعىستىڭ سوڭعى سولداتتارىنىڭ ءبىرى ەسەبىندە, قازاق حالقىنىڭ قازىرگى قارتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە, باۋكەڭ تۋرالى جازىلعان “اقيقات پەن اڭىز” رومان-ديالوگىنىڭ اۆتورى رەتىندە, باۋكەڭنىڭ 100 جىلدىق تويىنا جينالعان قاۋىمعا ءوز باتامدى بەرۋىمە رۇقسات ەتىڭىزدەر.
باتام مىناداي:
قازاقستان كارتاسىنداعى
جەر امان بولسىن!
ول جەردى مەكەندەگەن ەل امان بولسىن!
ول ەلدىڭ نەگىزىن قۇراۋشى
قازاقتار امان بولسىن!
قازاقتارمەن قويان-قولتىق ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان
قوڭسىلار امان بولسىن!
قازاقتاردى دا, قوڭسىلاردى دا ءوسىرىپ, وركەندەتىپ, كوبەيتىپ,
كوركەيتىپ وتىرعان انالار امان بولسىن!
انالاردان تۋعان بالالار امان بولسىن!
بالادان ءوسىپ, ەر جەتىپ, ات جالىن تارتىپ مىنگەن
ازاماتتار امان بولسىن!
قازاق حالقىن ۇلت ساناسىندا ساقتاپ كەلە جاتقان
انا ءتىلىمىز امان بولسىن!
قازاق حالقىنىڭ التىن بەسىگى
اۋىلىمىز امان بولسىن!
مەملەكەتتىڭ ىشكى, سىرتقى ساياساتىن ساراپتاپ,
ۇرىسقا ۇرىندىرماي, سوعىسقا سوقتىقتىرماي,
قازاقستاندى بەيبىت وركەندەۋ جولىمەن
العا باستاپ كەلە جاتقان پرەزيدەنتىمىز
نۇرسۇلتان امان بولسىن!
قازاق حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى: باتىرى, اقىنى, جازۋشىسى, كەمەڭگەرى, تاريحشىسى, عالىمى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ 100 جىلدىق تويى قۇتتى بولسىن!
وسى ۇلى تويدى كورگەن, قىزىقتاعان, ونى ويداعىداي وتكىزۋگە ۇلەس قوسقان ازاماتتار – بارلەرىڭىز سىزدەر امان بولىڭىزدار! ءجۇز جاسقا جەتىڭىزدەر. ءاۋمين!
ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى.
