ساناتكەر

اسىل ازامات, جايساڭ جۋر­نا­ليست-جازۋشى سەرىك ءابدىر­ايىم ۇلى ەشقاشان جۇپتارى جازىلماعان, ءوزى سەكىلدى “جانارى جاۋدىرەگەن جەتى جەتىمنىڭ” ءبىرى, الاش ارداعى – اق­سەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ جامباسى جەرگە تيگەنىنە قىرىق كۇنگە قاراعاندا قالامداس ءھام قيامەتتىك دوسىنىڭ سوڭىنان باقيلىققا كەتە بارعانىن بۇكىل جۇرت بىلەدى. ودان بەرى دە ءبىر جىلعا بەت بۇرىپپىز. قايران ءومىر-اي دەسەڭىزشى, جاقسىنىڭ ورنىن جوقتاۋ, ىرىلىكتىڭ كولەڭكەسىن ىزدەۋ – سول سەرىك ءاب­دىر­ايىم ۇلىنىڭ ءوز ونەگەسى ەدى. كوزى تىرىسىندە كىم تارازىلاسىن, اقىرعى “سامعاۋ” جيناعىنا كىرگەن شىعار­مالارىن بۇگىن oقىپ بايقاساڭ – ء“بىرى كەم دۇنيە-اي...” دەگەن كۇر­سىنىستى جولداردى ءجيى جو­لىق­تىراسىڭ. وندا نە سىر, نە سە­بەپ بولدى ەكەن دەپ تاعى ويلانا­سىڭ... الپىسىن اتتانداتپاي, پايعامبار جاسىنا جاقىنداعاندا, اۋليە-انبيەلى جەرلەردى جاعالاپ, زيارات شەگىپ كەتكەنى شە... قۋ تىرلىك الدەنەنى سەزدىردى مە ەكەن؟ دۇربەلەڭ داۋىرلەر تۋىپ, قوعام ءجۇزى قۇبىلعان ساتتەردە ادامي قۇن­دىلىق اتاۋلى قايتا قارالىپ, ءار­قي­لى تەز-تارازى مەن سۇزگى-ساراپتان ءوتىپ جاتادى. اسىرە بەلسەندى الەۋ­مەتتىڭ تاراپىنان باردى مانسۇقتاۋ, باياندىنى مويىنداماۋ سەكىلدى كەرەعارلىق كەۋلەيتىن كەزدەر دە كەزى­گەدى. ۋاقىتىندا ابايدى, ىبى­رايدى, شوقاندى, الاش اردا­گەر­لەرىن “پرولەتكۋلت” پارىقسىز­دارى تاريح كەمەسىنەن ءتۇسىرىپ تاستاعىسى كەلگەن جوق پا ەدى; بۇل جاعا جىر­تىسقان تەكەتىرەستە ءبارىبىر پاراسات­تى جۇرتتىڭ تۋى جىعىلعان جوق. ەزدىڭ كۇيەسىنەن ەردىڭ كيەسى باسىم شىقتى. وسىنداي وزەكتى, وتكەلەك مەزەتتەردە اقيقاتتان اينىماۋ, انىعىن ايتۋ – يمانتارازى ءىس. مىنە, زامانالار اراسىنا ءوزىنىڭ ءنا­تىن دە, نيەتىن دە كوپىر عىپ توسەگەن قا­لامگەرلەردىڭ ءبىرى – سەرىك ءابدىر­ايىم ۇلى. تالانتتى اقىن يبراگيم يساەۆ وعان كوزى تىرىسىندە ارناعان ولەڭدەر تسيكلىنىڭ الدەبىر جەرىندە: كەزدەر كەلگەندە دالا مەن تاۋدى جالعايتىن, ازامات كەرەك جالا مەن جاۋدان قورعايتىن. جول سالۋ كەرەك قارسى الۋ ءۇشىن كۇندەردى بولاشاقتاردىڭ بەتىندە تاڭبا قالمايتىن, – دەپ جازىپتى. راسىندا دا, “بولاشاقتاردىڭ بەتىندە تاڭبا قالمايتىن جول سالۋ­دى” ۇيعارعان سەرىك ءابدىرايىم ۇلى ءدال, دەر شاعىندا قازاقتىڭ حاكىم قايراتكەرى دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆتىڭ ار-ابىرويىنا, سول ارقىلى قازاقتىڭ تاپتالعان نامى­سى مەن نارقىنا سوزىمەن قورعان, قالقان بولا ءبىلدى. قاراقان باسى­نىڭ قامىن كۇيتتەگەن جوق. 1986 جىلى “قازاق ادەبيەتى” گازەتىنىڭ ەكى نومىرىندە ورالحان بوكەيدىڭ نار­تاۋەكەلگە بەل بۋىنىڭ ارقا­سىندا “اقيقات ايتىلماي قالماي­دى” دەگەن باس تاقىرىپپەن جاريا­­لانعان سىر-سۇحباتتى جۇرەك سىر­قاتىنان اۋرۋحانا توسەگىندە تاڭى­لىپ جاتىپ قاعازعا تۇسىرگەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. اباي ايتقان “ارەكەتى – حارەكەت” سۇرجاعالىلار وزدەرى تۇزگەن ءتىزىم بويىنشا “قو­ناەۆتىڭ 286-ءنومىرلى تۋىسقانى” دەپ تانىعان سەرىك ءابدىرايىم ۇلىن تەرگەۋدىڭ استىنا الىپ, ناقاقتان-ناقاق قىزمەتىنەن قۋىلۋىنا “نەگىز” قالايدى. بۇل بارىپ تۇرعان بەيباستاقتىق ەدى, ويتكەنى – شەرحان مۇرتازا جازباقشى: “سەرىك ءابدىرايىم ۇلى سول ديمەكەڭ بيىك تاقتا وتىرعان كەزدە ودان قولداۋ كورگەن جوق, جا­نى­نا دا جولاعان ەمەس”. ال “جا­لىن” باسپاسىنىڭ ءوزى باسقارعان مۋزىكا جانە ونەر باس رەداكتسيا­سىنان 1979 جىلى ەنشى الىپ, ىرگە كوتەرگەن “ونەر” باسپاسىنا جەتەك­شىلىك جاساي ءجۇرىپ, ول بۇل سالانىڭ بىلگىرى عانا ەمەس, ۇلت مۇراسى مەن مۇراتىنىڭ جوقشىسى, جاناشىرى ەكەندىگىن ابدەن ايگىلەدى. جوسپار­لى, جۇيەلى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە “ونەردەگى ونەگەلى ءومىر” سەرياسى­مەن شىققان ءا.قاستەەۆ, ش.اي­مانوۆ, ك.بايسەيىتوۆا, ق.جاندار­بەكوۆ, س.قوجامقۇلوۆ, ق.تەلجانوۆ, ج.ەلە­بەكوۆ جونىندەگى كىتاپتار كوپشى­لىكتىڭ كوزايىمىنا اينالدى. عۇلاما عالىم الكەي مارعۇلاننىڭ قازاق قولونەرى تۋرالى ءۇش تومدىعى وقىر­مان ولجاسىنا اينالادى. “قىز ءجى­بەك”, ء“بىرجان-سارا”, “ال­پا­مىس”, “قىز جىبەك”, “جالبىر” وپە­را­لارى­نىڭ ۇشتى-كۇيلى جوعا­لىپ كەتۋى ىقتيمال پارتيتۋرالارى تاسقا باسىلدى, سونداي-اق كوپكە تانىمال كۇي نوتالارى, ءان جيناقتارى جارىق كوردى. ارگى-بەرگى تاريحقا ءتىل بىتىرگەن “قازاقستان” فوتو­البومى دا قولعا تۇسپەس قۇندى قا­زى­نالاردىڭ قا­تارىنا قوسىلدى. “انا زا­ماندا حال­قىم ءۇشىن ءويتىپ ەدىم, ءبۇيتىپ ەدىم...” دەپ كەۋدە سو­­عىپ كۇپىنگەن جوق. زادىندا, كى­شى­لىك پەن كىسىلىكتىڭ ءارتۇرلى سيپات-سىر­­لارى بار عوي. ىزەت پەن ءىلتيپاتتىڭ اي­عاقتارى دا الۋان­دىقپەن بەلگى بەرە­دى. وسى تۇرعىدان ويلاعاندا, سەرىك ءابدىرايىم ۇلى­نىڭ سۇيەگىنە ءسىڭىستى, جان-جۇرەگىنە جاراستى ءوز بولمىس-ءبىتىمى مەنمۇن­دالايتىن. الدىن كەسە اتتامايتىن, قۇدىرەت تۇتا قادىرلەيتىن اياۋلى اعالارىنىڭ ەسىمدەرىنىڭ باستاپقى بۋىنىنا “اعا” دەگەن ءسوزدى جالعاپ ايتاتىن ادەمى داعدىسى بار-دى: نۇراعاڭ (نۇرعيسا تىلەنديەۆ), قالاعاڭ (قالتاي مۇحامەدجانوۆ پەن قالداربەك نايمانباەۆ), شەر­­اعاڭ (شەريازدان ەلەۋكەنوۆ پەن شەرحان مۇرتازا), سەيداعاڭ (سەي­د­احمەت بەردىقۇلوۆ)... ءارى ولاردان كور­گەن جاقسىلىعىن ءتىزىپ-تۇگەن­دەۋدەن جالىقپايتىن. قارىمدى قالامگەردىڭ تۇعىرلى تاقىرىبى وسى توڭىرەكتەن ايرىقشا ءورىس تاۋىپ, ورە تانىتتى. “قايتالاپ اي­تايىن, مەنىڭ اعالاردان اۋزىمنىڭ سالىمى بار”, – دەر ەدى ول پىكىرىن تياناقتاي ءتۇسىپ. مىنە, قازمۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندەگى ۇلاعاتتى ۇستاز­دارى­نىڭ, ياعني اباعاسىنىڭ ء(ابىل­فايىز ىدىرىسوۆ), تاۋاعاسىنىڭ (تاۋمان اماندوسوۆ), تەماعاسىنىڭ (تەمىر­بەك قوجاكەەۆ) ىقپالىمەن ءوزى بىتىرگەن وقۋ ورداسىندا 1974 جىلدان باستاپ ساباق بەرە باستاعان. تەوريا مەن تاجىريبەنى ۇشتاستى­رىپ, نەگىزگى قىزمەتىنەن قول ۇزبەي ستۋدەنتتەردىڭ شىعارماشىلىعىن شىڭداعاندار­دىڭ ساپىندا ءار جىلدارى كامال سمايىلوۆ, نۇر­ماحان ورازبەكوۆ, شارىبەك ەسمۇر­زاەۆ, جارىلقاسىن نۇسقاباەۆ, ءمات­كارىم اكىمجانوۆ, ەرجۇمان سمايىل, جانبولات اۋپ­باەۆ, ال­تىن­بەك سارسەنباەۆ, ءاشىر­بەك امان­­­كەلديەۆ, تاعى سول سياقتى جۋرناليستيكا جامپوزدارى بولدى. وسى شاھباز شوعىردىڭ ىشىندە 35 جىل بويىنا ۇزدىكسىز ءدارىس وقىعان سەرىك ءابىدرايىم ۇلى عانا شىعار دەپ ويلايمىز. جانە, ءبىر قىزىعى, ءبىلىمىن بۇلداپ, ەڭ بولماسا “عىلىم كانديداتى اتانسام” دەپ ەشقاشان وڭمەڭدەگەن ەمەس. ايتپەسە, اۋدي­تورياعا ءبىر باس سۇققان سوڭ, ءىزىن سۋىت­­پاستان “دارەجەلى عالىم” بولۋ­دىڭ امالىن ويلاستىرا باستايتىن­دار از با؟ ونىڭ ورنىنا, سەرىك ءابدىر­ايىم ۇلى سۇيىكتى وقۋ ورداسىنا تيەسىلى پايداسىن تيگىزىپ, باسپا ۇيىمداستىرىپ بەردى. قۇر­مەتتى پروفەسسورلىقتى دا وعان باسقا ءبىلىم شاڭىراعى سىيلادى. جۋرناليستيكا اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, گۋماني­تارلىق اكادە­ميا­نىڭ تولىق مۇشەسى اتاندى. “ادام ىسىمەن جاسايدى. العا­نىمەن ەمەس, بەرگەنىمەن سانات­قا كىرەدى” دەپ جازىپتى ول ەسسە­لەرىنىڭ بىرىندە. ونىڭ وسىنداي ىنتا-ىجداعاتىمەن “سانات” باس­پاسى تىرشىلىگىن باستاپتى. ءسويتىپ, تاۋەلسىزدىككە تابان ىلىك­تىر­گەن تۇستا تىڭنان تىنىس, جاڭا­دان جول اشقان سەرىك ءابدىرايىم­ ۇلى باسپاگەرلىك بىلىگىن مولىنان بايقاتتى. “ساپا بەلگىسى بار جىگىت­تىڭ” (اقسەلەۋ سەيدىمبەك) باستاما­لارى باياندى, ۇمتىلىستارى ۇيتقى­لى بولدى. “سانات” باسپاسىنان العاشقى ون جىلدىڭ اينالاسىندا عىلىم­نىڭ 32 سالاسى بويىنشا 6 تىلدە جارىق كور­گەن ءتورت جۇزدەن استام دۇنيە جۇرت­­تىڭ يگىلىگىنە جاراپتى. ەڭ الدى­مەن الاشتىڭ ايتۋلى وقىمىس­تى­لارى ت.شونان ۇلىنىڭ, س.اسپان­دياروۆ­تىڭ, م.تى­نىش­باەۆتىڭ, ح.دوس­مۇحا­مەدوۆ­تىڭ, ە.بەكماحانوۆ­تىڭ, ە.ىسمايىلوۆ­تىڭ, ت.تاجىباەۆ­تىڭ, س.امان­جولوۆ­تىڭ, ءا.قوڭىرات­باەۆ­تىڭ ەل سۋساعان ەڭبەكتەرى كىتاپ سورە­لەرىنىڭ كوركىن كەلتىردى. قازاق تاري­حىنىڭ قاينار­لارىنا ۇڭىلتكەن مۇ­حام­مەد حايدار دۋلاتي, قادىر­عالي بي قوسىم ۇلى, الەكسەي لەۆ­شين­­نىڭ جازبا ءجادى­گەرلەرى زيالى قاۋىم­نىڭ زارۋلىگىن قاناعاتتان­دىردى. اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ­تىڭ ۇزاق جىلدار بويعى تەرەڭ شىعارماشىلىق تولعاعىنان تۋعان “مەنىڭ اۋەزوۆىم” رومان-ەسسەسىنىڭ العاشقى كىتابى, كورنەكتى قاي­راتكەر-عالىم شەريازدان ەلەۋ­كەنوۆ­تىڭ ءۇش-ءتورت جىل مۇعدارىندا ءوزى ايتپاقشى “سۋايت-ساۋداگەر­لەردىڭ” سۋىرماسىندا سيىرقۇيىم­شاق ۋادەمەن جاتىپ قالعان “ماع­جان” مونوگرافياسى وسى باسپادان وقىرماندارىنا جول تارتتى. ەكەۋى دە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مەملە­كەتتىك سىيلىعىمەن ماراپاتتالىپ, باسپاعا دا, باسقاعا دا ابىروي اپەردى. قانشاما كىسىلەردىڭ كىتاپتارىن, بىلايشا ايتقاندا, “قىر سوڭىنان قالماي قۋىپ ءجۇرىپ سۇراپ الىپ”, سۋ تەگىن جاريالادى. ولاردىڭ اراسىندا ەلگە ءماشھۇر جازۋشى, اقىن, عالىمدارمەن قوسا, رۋحانيات الەمىنە قاراي اياعىن ەندى عانا ءتاي-ءتاي باسقان كوكورىم, كوزقۋانىش تالاپكەرلەر دە بار. اسان قايعىنىڭ دۋالى اۋزىمەن ايتقاندا, ء“ار بۇتاسىنىڭ ءتۇبى – ءبىر كەسەك ەت”, قايىرلى دا قۇتتى قونىس ءۇشارالدىڭ پەرزەنتى سەرىك ءاب­دىرايىم ۇلى تۋعان اعاسى جارىل­قاسىن ەكەۋى جۇزگە جۋىق جاساعان قوس انالارى – ءداريا مەن ايجان كەيۋانالاردىڭ مەيىرلى شۋاعىنا مەيلىنشە شومىل­عان­دىقتان بو­­لار, ءوزىنىڭ ءبىتىمى دە جى­­لىلىققا, جاق­سى­لىققا كەنەن-تۇعىن. ول اسىرەسە جاس­تاردان قامقورلىعىن ايامايتىن, قۋانا ايا­لايتىن; “اينا­لايىن” دەپ ەمىرەنىپ, ەلجىرەپ تۇراتىن. “ەشقاشان داۋىس كوتەرگەنىن ەستىمەپپىن. اعات كەتكەن تۇستارىمىز بولسا دا “اينالايىن” دەپ اقىلىن ايتاتىن, ءوزىنىڭ وي-پىكىرىن ادەمى, جۇرەككە ماڭگى ۇيالارداي ەتىپ جەتكىزەتىن...”. بۇل – ءىزىن باسقان ارىپتەس ءىنىسى, تانىمال جۋرناليست ەرعالي ساعاتتىڭ لەبىزى. “ادالدىقتان اسپاي, قاشان كورسەڭ دە “وۋ, اينالايىن”-ىن اۋزىنان تاستاماي, مول دەنەسىمەن ىرعالا قوزعالىپ, قۇشاعىن ايقارا اشىپ, ك ۇلىپ كەلە جاتقان سەراعاڭ­دى كورەسىڭ...”. بۇل – شاپاعاتى تيگەن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى, ۇستازدىق جولىن قۋعان باۋىرى سانسىزباي ماديەۆتىڭ ءسوزى. قايراتكەرلىك قاجىرىمەن جانە قايىرىمىمەن جاقسى اتىن جۇر­تى­نا اماناتتاعان سەرىك ءاب­دىر­ايىم­ ۇلىنىڭ سوڭىنداعى ادەبي-پۋب­لي­تسيستيكالىق مۇراسىن ءبىر تۇگەندەپ, تاپتىشتەپ قويۋ – ونىڭ شاراپاتىن كورىپ, شۋاعىنا كەنەلگەن جاندارعا عانا ەمەس, ءسوز باعاسىن بىلەتىن بارشاعا ازاماتتىق پارىز. سەرىك ءابدىرايىم ۇلى قالامگەر­لىگىنىڭ ءبىر قىرى – اۋدارماشى­لىعى. بۇل رەتتە تۇرىك جازۋشىسى ورحان كەمالدىڭ “تۇڭعيىقتا” رو­ما­نىن, فەدور ءشالياپيننىڭ “پەر­دە جامىلعان پەندە” مەمۋارىن, پاۋل كۋسبەرگتىڭ “مونولوگ” ەسسەسىن, بوريس ۆاسيلەۆتىڭ “مان­ساپ پەن ماحاببات”, ولەگ سەروۆتىڭ “008 اگەنتتىڭ كۇيرەۋى” حيكاياتتارىن شەبەرلىكپەن تارجىمالاعانىن ايتساق تا جەتىپ جاتىر. وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن باسپاسوزگە بەرگەن سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە سەرىك ءابدىرايىم ۇلى ءاۋ باسىندا قوناەۆقا 108 ساۋال ۇسىن­عانىن, ونىڭ 34-ءىنىڭ جاۋابى عانا جۇرتشىلىق تالقىسىنا جەتكەنىن, ال قالىس دۇنيە قاتتالىپ جاتقان قورجىننىڭ اۋزى ءالى اشىلماعانىن تىلگە تيەك ەتكەن ەدى. جانە سونىڭ نەگىزىندە “كۇندى كولەگەيلەي الماي­سىڭ” اتتى كىتاپتىڭ ءازىر تۇرعانى تۋرالى گاپتىڭ دە شەتىن شىعارعان. دىنمۇحامەد احمەت ۇلىنىڭ “قال­عانىن ءوزىڭ تاياق جەمەيتىن ۋاقىتتا باستىرارسىڭ” دەگەنىن دە ەسكەرتە كەتكەن. بالكىم, القيسساسى ء“وتتى ءداۋ­رەن وسىلاي”, “اقيقاتتى اتتاۋعا بولمايدى” سياقتى ەستەلىكتەردە باسىلعان جەلىلى اڭگىمەنىڭ جالعاسى سودان قىلاڭ بەرىپ قالار دەگەن ءۇمىت جوق ەمەس. سونداي-اق, ءۇشىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەن كەزىندە-اق قابىلەتىنە دەن قويعان تەلاعاسىنىڭ (تەلمان جانۇزاقوۆتىڭ) قامقورلىعىمەن “لەنينشىل جاس” گازەتىنىڭ رەداك­تسيا­سىنا قىزمەتكە الىنىپ, قارى­مىمەن ەل قاراتقان جۇيرىك جۋرنا­ليست وسى باسىلىمنىڭ شىعارما­شى­لىق شتابىنىڭ باستىعى – جاۋاپ­تى حات­شىسى دارەجەسىنە جەتكەنشە تالاي سۇرلەۋ, ءتۇرلى سىناقتان وتكەنى انىق. تىرناقالدى تانىمال تۋىندىلارى – “ارمان­داس­تار” مەن “بوز كىلەم” وچەركتەرى جاريالانعان ساتتەن باستاپ سپورت جانە دەنە تاربيەسى ءبولىمىن مەڭگەر­گ­ەن تۇستا بوكسشى ءا.نۇرماحانوۆ, پالۋاندار ءا.اي­حانوۆ پەن ا.بۇعى­باەۆ, فۋتبولشى­لار ت.سەگىزباەۆ پەن ق.ورداباەۆ, تاعى باسقا تارلان تۇلعالار جايىندا جازعان ەسسەلەرى مەن سۋرەتتەمەلەرى – ءوز الدىنا ءبىر قىرمان. ەندى سولاردى جيىستىرىپ, جۇپتاپ, جەكە جيناققا اينالدىرسا, ۇلكەن ساۋاپ بولماق-ءدۇر. وسى ماسەلە قۇنتتالسا, وزىمەن اتتاس سەراعاسى, اكادەميك سەرىك قيراباەۆ ايتپاقشى, “ويى دا, بويى دا بيىك ازامات” – سەرىك ءابدىر­ايىم­ ۇلىنىڭ رۋحى ريزا بولىپ, تىرىلەردىڭ جانسارايى باي تۇسەرى كامىل. امانتاي ءشارىپ, “استانا اقشامى” گازەتىنىڭ باس رەداكتورى