دۇبىرگە تولى دۇنيە

تاجىكستاندا وپپوزيتسيا قايتا باس كوتەردى وتكەن جەكسەنبىدە تاجىك وپپوزيتسياسى قانتوگىس ارەكەتىمەن وزدەرىنىڭ قايتا ورالعانىن جاريا ەتتى – ولار كاماروب شاتقالىندا قارۋلى كۇشتەردىڭ اسكەري كولونناسىنا شابۋىل جاساپ, ونىڭ قۇرامىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن قىرىپ سالدى. بۇل ءتا­جىك­ستان استاناسى دۋ­شانبەنىڭ شى­عى­سىنداعى جۇرۋگە قيىنداۋ تاۋلى ايماقتا بولدى. شابۋىلدىڭ جە­رىن انىق­تاۋىنا, ۇيىم­دا­ستىرۋىنا قاراعاندا, وپپوزيتسيانىڭ بۇعان مۇقيات ازىرلەنگەنىن جانە دايىندىقتارى دا ايتارلىقتاي كۇشتى ەكەنىن اڭعارۋعا بولعانداي. رەسمي مالىمدەۋلەرگە قاراعاندا, 23 ادام قازا تاۋىپ, 20 ادام ءىز-ءتۇسسىز جوعالعان كورىنەدى. قازىر بۇل قاندى ارەكەتتەردى بۇرىنعى دالا كومانديرلەرى ابدۋللو راحيموۆ, ياعني موللو اب­دۋللو, الاۋيتدين داۆلاتوۆ­تاردىڭ ادامدارى جاسادى دەپ وتىر. بۇلار تۋرالى دا ايتا كەتكەن ءجون شىعار. تاجىك وپپوزيتسياسى سوناۋ تاۋەلسىز­دىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ەمومالي راحموندى بيلىككە اكەل­گەن حالىق مايدانىمەن ايتار­لىقتاي كۇرەسىپ, اقىر سوڭىندا 1997 جىلى ماسكەۋدە قارۋلى كۇرەستى توقتاتۋعا كەلىسكەن بولاتىن جانە ونىڭ وكىلدەرى ۇكىمەت قۇرامىنا دا كىرگەن. بىراق وپپو­زيتسيانىڭ ءبىر بولىگى وعان كەلىسپەي, قارۋلى كۇرەسىن جالعاستىرعان. ونى راحيموۆ پەن داۆلاتوۆ باسقاردى. كەيىن ۇكىمەت كۇشتەرىنىڭ ىعىستى­رۋىمەن ولار اۋعانستانعا, سودان سوڭ پاكستانعا ويىسقان بولاتىن. ابدۋللو راحيموۆ پەن ونىڭ جاق­تاستارىنىڭ بىلتىر ەلدىڭ تاۆيلدار اۋدانىنا ورالعانى انىق­تالدى. ءتىپتى وتكەن اپتانىڭ ور­تاسىندا پرەزيدەنت راحمون الەۋەتتى كۇشتەر باسشىلارىن ولارمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋگە جىبەردى. بىراق ودان وڭ ناتيجە بولما­عان­داي. راس, ۇكىمەت كۇشتەرىنە قارسى اسكەري لاڭكەستىك ارەكەتتەردى ولار ءوز مويىندارىنا الىپ وتىرعان جوق. ال باسقالار جاسادى-اۋ دەگەندە, وسى ايدىڭ باسىندا حودجاند قا­لاسىندا جاسالعان لاڭكەستىك ارەكەت كوڭىلگە ورالادى. سوندا جانكەشتى لاڭكەستىڭ ءوزىن-ءوزى جا­رۋىنان ەكى ميليتسيونەر قازا تاپقان ەدى. سول ارەكەتتى بۇرىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن “دجاماات انسارۋللاھ” دەگەن توپ ءبىز جاسادىق دەسە دە, ول­ارعا كوڭىل بۇرمايدى. ونىڭ ەسەسىنە ءبىراز جۇرت وزبەكستان يسلام قوزعالىسى (ويق) ۇيىمىن ەسكە الا­دى. ءويت-كەنى, ولار­دىڭ اۋعان­ستان, پاك­ستان ەل­دەرىندە قولداۋ تاپپاعان سوڭ, تاجىكستانعا كەلىپ ورنىققانى بەلگىلى. بۇل ارە­كەت­تەردى كىم جاساسا دا, ايتەۋىر قازىر ەلدە وپپو­زي­تسيالىق كوڭىل كۇيدىڭ ءبىرشاما كوتەرىلگەنى اڭعارىلادى. ال سوڭعى 4-5 جىلدا بۇل ەلدە ايتارلىقتاي تۇراق­تىلىقتى بۇز­عانداي ارەكەت­تەردىڭ بولماعانىن ايتقانىمىز ءجون. ءسىرا, ەندى ەل تىنىشتىعىن بۇزۋدى ماقسات ەتەتىن كۇشتەر ءبىرشاما ءال جيعانداي كورىنەدى. بۇعان قازىر ەلدەگى ءبىرشاما قيىندىقتار دا سەبەپشى شىعار. قارجى تاپ­شىلىعى, قۇر­عاق­­شىلىقتان ازىق-ت ۇلىك تاپ­شى­لىعى القىمنان الىپ تۇر. ال بيلىككە قارسىلار وسىنداي ءساتتى تاڭدايدى عوي. راديكالدىق وپپوزيتسيانى ەكسترەميستىك يسلاميستەردىڭ قول­دايتىنى دا انىق. ەسىرتكى بيز­نەسىنە دە وسىناۋ ارالىق ەلدەگى جاعدايدىڭ كۇردەلى بولعانى جاقسى. قىرعىز ەلىندەگى جاعدايدىڭ دا بۇعان اسەرى بولۋى ابدەن مۇمكىن. ال جاقىندا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك مەكەمەسىنىڭ قاماۋىنان 25 قىلمىسكەردىڭ قاشىپ كەتۋى دە سىرتقى كۇشتەرگە تىكەلەي بايلا­نىستى. ولار قاشقاندا, وپپو­زيتسيالىق قارۋلى كۇشتەرگە بارىپ قوسىلۋدى ويلايتىنى دا داۋسىز. وسى جەردە وسىدان ءبىراز بۇرىن پرەزيدەنت ەمومالي راحموننىڭ اتا-انالارعا شەتەلدە ءدىني وقۋ ورىندارىندا وقيتىن بالالارىڭدى شاقىرىپ الىڭدار, ولار سىرتتان ەكسترەميزمدى ۇيرەنىپ كەلەدى دەگەنى, سونداي-اق حيدجاب كيمەڭدەر, ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز زايىرلى دەگەنى دە ەلدە ايتارلىقتاي ىقپالى بار يسلاميستەرگە ۇناماعانى. پوست-كەڭەستىك كەڭىستىكتە يسلامدىق پارتيا تەك وسى ەلدە عانا بار ەكەنىن دە ۇمىتپاعان ءجون. تاجىكستاندا قاي جاعىنان الساڭ دا كۇردەلى جاعداي قالىپ­تاسىپ وتىر. ەكونوميكالىق قيىن­دىق جاعادان العاندا, قارۋلى وپپوزيتسيا ەتەكتەن كەلىپ جار­ماستى. تاجىك اعايىندارعا ۇلكەن سىن كەزىگىپ تۇر. ۇرىلارىن ۇلىقتاعان جەردە ۇرى كوبەيەدى وتكەن اپتادا رەسەيدى شۋلاتقان وقيعا بولدى – ماسكەۋدىڭ قاق ورتاسىندا وسى ەلدەگى ۇرىلاردىڭ ءبىر كوسەمى اسلان ۋسويان (لاقاپ اتى حاسان اتا) دەگەنگە قاستاندىق جاسالىپ, ونى قالانىڭ ەڭ ءبىر بەدەلدى بوتكين اۋرۋحاناسىنا اپارىپ جاتقىزىپتى. ونى قۇقىق قورعاۋ ورىندارى قورعاۋعا الىپ, دارىگەرلەر ونىڭ جانى ءۇشىن جانتالاسىپ كۇرەسىپ جاتىر. قىلمىسكەردى قىلمىسكەر اتىپتى, سونى ءسوز ەتۋدىڭ قاجەتى بار ما دەر ەكىنىڭ ءبىرى. اڭگىمە سوندا. بالكىم, سول ماسكەۋدە ءبىر بەلگىلى قايراتكەرگە قاس­تاندىق جاسالسا, ءدال وسىنداي شۋ كو­تەرىلۋى ەكىتالاي. ال “زاڭدى ۇرى” سانالاتىن حاسان اتا دەيتىننىڭ جاتقان جەرىن قور­عاۋعا ماسكەۋ ميليتسياسىنىڭ باستىعى ۆلاديمير كولوكولتسەۆتىڭ ءوزى كە­لىپ, ءتۇن قاتىپ وسىندا جۇرەدى. ەكى اۆتوبۋسقا تيەلگەن ومون سار­باز­دارىن ايتپاعاندا, جيىرما شاقتى جەڭىل ماشينەگە جايعاسقان اتاقتى ۇرىنىڭ ءوز جاساقتارى دا كۇزەتتە. مۇنىڭ ءبارى حاسان اتا جاتقان اۋرۋحانانىڭ سىرتىنداعى جاعداي. ىشىندەگى ءتارتىپ بۇدان دا كۇشتى ەكەن. اۋرۋحانانىڭ باس دارىگەرىنەن باسقانىڭ ءبارى اياقتارىن قيا باسا المايتىن كورىنەدى. رەانيما­تسياد­ا­عى دارىگەرلەردىڭ ءبارىن ءتىنتىپ, تەكسەرىپ جىبەرەدى. وسىدان ءبىر جىل بۇرىن تاعى دا ءبىر “ ۇلى” ۇرى ۆياچەسلاۆ يۆانكوۆ (لاقاپ اتى ياپونچيك) تا وسىندا جاتقان ەكەن. سوندا دا بۇل جەردە اسكەري ءتارتىپ ورناپتى. ونىڭ جاتقان پالاتا­سىن­دا ءتورت اۆتوماتتى ادام تۇرىپتى, ەسىگىنىڭ الدىندا ءۇش, ال رەانيماتسيا ءبولىمىنىڭ الدىندا تاعى دا ءتورت ادام كۇزەتىپتى. قىلمىسكەرگە وسىنشا قۇرمەت نەلىكتەن؟ قاراپايىم حالىقتىق قي­سىنعا سالىپ, سول حالىقتى قان قاق­ساتىپ جۇرگەن قىلمىسكەرلەردىڭ ء“بىرى ءولىپ, ءبىرى قالسىن” دەمە­گەن­مەن, ولارعا وسىنشالىق قامقورلىق كورسەتۋدىڭ قاجەتى بار ما دەر ەكىنىڭ ءبىرى. قىلمىسكەردى قۇرمەتتەگەن جەردە قاسيەت قالا ما؟ ەندى بۇل وقيعانىڭ قالاي بول­عانىنا كەلسەك, سانكت-پەتەربۋرگتە “تىركەلگەن” بەلگىلى “زاڭدى ۇرى” اسلان ۋسويان ماسكەۋگە بالاسى ءنوداريدىڭ ۇيىنە كەلگەندە, ونى كوپتەن اڭدىپ جۇرگەندەر دىبىسى شىقپايتىن مىلتىقپەن اتىپ, ىشىنەن جارالاپتى, ال وققاعارىن كەۋدەسىنەن جارالاسا كەرەك. مي­ليتسيا اياعىنان تىك كوتەرىلگەن. بولجامعا قاراعاندا, مۇنىڭ بارلىعى – قىلمىسكەرلەردىڭ ءوزارا ايماق ءبولىسۋ ارەكەتتەرى. ساراپ­شى­لاردىڭ ايتۋىنشا, حاسان اتانىڭ باس­تى جاۋى – “زاڭدى ۇرى” تاريەل ونيا­ني (لاقاپ اتى تارو). ونىمەن 2006 جىلدان بەرى قاق­تىعىستا ەكەن. وتكەن جىلى ولگەن ياپونچيكتىڭ قانى دا سول ءونيانيدىڭ موي­نىندا كورىنەدى. بيىلعى جازدا ون جىلعا سوتتالسا دا, ءونيانيدىڭ قۇرىعى ۇزىن. حاسان اتانىڭ كوزى جويىلسا, تارو رەسەيدەي ۇلى ەلدىڭ قىل­مىس­تىق دۇنيەسىنە بيلىگىن جۇرگىزبەك. حاسان اتانىڭ قاراۋىندا رەسەيدىڭ ماسكەۋ, پەتەربۋرگ قالالارى, ەلدىڭ ورتالىق ايماعى, كاۆكاز ءوڭىرى عانا ەمەس, تاياۋ شەت ەلدەر, ءتىپتى الىس شەت ەلدەردەگى قىل­­مىستىق توپتار بار ەكەنى ايتىلادى. حاسان اتانىڭ جاراسى تىم قاۋىپتى بولماسا كەرەك. بارىن سا­لىپ جاتقان دارىگەرلەردىڭ ونى جا­زىپ شىعاتىنىنا جۇرتتىڭ كۇمانى جوقتاي. دەمەك, بۇل وقيعانىڭ الدا ۇلكەن جالعاسى بولاتىنىنا دا كۇمان كەلتىرمەيتىندەي. ءبىزدى بارىنەن بۇرىن, ارينە, وسىناۋ قىلمىستىق دۇنيەگە رەسمي ورىنداردىڭ كوزقاراسى قىزىق­تى­رادى. قالايشا قىلمىستىق ءدۇ­نيەنىڭ باسشىلارى اياقتارىن ال­شاڭ باسىپ جۇرەدى دەيسىڭ. ايتالىق, حاسان اتانىڭ باستاماشىلىعىمەن 2008 جىلى سوچيدە “زاڭدى ۇرى­لار­دىڭ” ءسامميتى ءوتىپتى. وعان بۇكىل بۇ­رىنعى كسرو كەڭىستىگىنەن “دە­لەگاتتار” قاتىسقان, قۇقىق ورىن­دارىنىڭ كوز الدىندا. مۇنداي جەردە قىلمىسقا جول اشىق بول­ما­عاندا قايتەدى؟! بيىل عانا ۋك­ر­اي­نادا قىلمىسى ءۇشىن ۇستالعان حاسان اتا رەسەيگە قايتارىلعان ەكەن, ال مۇندا ونى بوساتىپ جىبەرە سالعان. بۇل وقيعالار, شەت ەلدە بولسا دا, كورشى ەلدە بولىپ جاتىر. قىلمىسكەرلەرگە كەڭشىلىك, ونىڭ كوسەمدەرىنە قۇرمەت بىزدە جوق پا ەكەن دەيسىڭ. كەيبىر زاڭ بۇزۋ­شى­لاردىڭ تايراڭداپ جۇرگەنى جا­يىندا اڭگىمەلەر ەستىلىپ قالاتىنى بار. قىلمىسكەرلەرگە كەڭشىلىك قايىرىمدىلىق كورىنىسى ەمەستىگىن, قايتا قىلمىستى قولداۋ ەكەنىن ەشقاشان دا ۇمىتپاعانىمىز ءجون. ماماديار جاقىپ.