جاساۋىل الىباي

(الىباي قوساكوز ۇلى تۋرالى ايعاقتار) قازاق تاريحى عىلىمىنداعى كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – تاريحي تۇلعالاردىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتىن سارالاۋ بولىپ تابىلادى. ويتكەنى, كەشەگى حح عاسىردى ايتپاعاننىڭ وزىندە وعان دەيىنگى نەگىزگى دەرەگىمىز – اتا شەجىرە, اتادان بالاعا جەت­كەن اۋىزەكى اڭگىمەلەر. ال ولاردىڭ كوپ­شىلىگىنىڭ وزگەرىسكە ۇشىراپ, ءارتۇرلى الىپ-قوسۋلار بولعاندىعىن ەشكىم جوققا شى­عارا المايدى. مىنە, سوندىقتان دا تاريح­شى-عالىمدار مۇراعات دەرەكتەرىنە ارقا سۇيەپ, ودان تابىلعان ءاربىر دەرەككە ەرەك­شە نازار اۋدارادى. دەگەنمەن, ونىڭ دا كەي جاعدايدا سان قۇبىلىپ, اسىرا ماداق­تالىپ, نە داتتالىپ جاتاتىنى تاعى بار. بىزدىڭشە, بۇل ارادا عىلىم ءۇشىن دە, عالىم ءۇشىن دە باستى ۇستانىم – اقيقات­تىلىق, شىنايىلىق, ەرتەڭگى ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك باستى قاعيدا بولۋى ءتيىس. سونىمەن, ءXVىىى عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىنداعى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە قازاقستانداعى ساياسي وقيعالارعا بەلسەنە قاتىسقان الىباي قوساكوز ۇلى دا رەسەي­دىڭ سىرتقى ىستەر مۇراعاتىندا, ورىنبور مۇراعاتىندا قاتتالعان قۇجاتتاردان تابىلىپ وتىر. ونىڭ تۋعان جانە ولگەن جىلدارىن انىقتاۋ مۇمكىن بولماسا دا تۇلعانىڭ كىشى ءجۇز حانى ابىلقايىر, نۇرالى جانىنان تابىلۋى كوپ نارسەگە جاۋاپ بەرگەندەي. اتا شەجىرەدە ونى 1700-1710 جىلدارى دۇنيەگە كەلگەن دەپ ەسەپتەيدى. ول كەزەڭدە الىباي شىققان ءالىم ۇلىنىڭ كەتە رۋلارى, سونىڭ ىشىندە اقكەتەلەرى وزگە قازاق رۋلارىمەن حيۋا, تۇركىمەن, ەدىل قالماقتارى ورتاسىندا, كاسپي تەڭىزى جاعالاۋلارىندا, جايىق وزەنى بويلارىندا ەركىن كوشىپ-قونعان. اتالعان رۋلار زامانىندا ابىلقايىر حانعا نەگىزگى تىرەك بولدى. ءXVىىى عاسىر­دىڭ العاشقى جارتىسىن زەرتتەۋشىلەر سول كەزەڭدەگى كەتە رۋلارىنان ءاجىباي بي, التاي, ارال باتىرلاردى اتايدى. ال ولار الىباي قوساكوز ۇلىنا شەجىرە بويىنشا تويقوجانىڭ (اقكەتە) تۇرسىنبايىنان قوسىلاتىن اتالاستار. ءاجىباي بي مەن ارال باتىر بولپىش بيدەن وربىسە, التاي باتىر ەبەسكى باتىردان تاراعان. ورىنبور مۇراعاتىنداعى دەرەكتەرگە ارقا سۇيەسەك, العاش رەت التاي باتىر ەسى­مى 1736 جىلى كىشى ءجۇز حانى ءابىل­قايىرعا كەلگەن ورىنبور ەكسپەديتسيا­سىنىڭ بۇرىنعى سۋرەتشىسى اعىلشىن دجون كەستل جازباسىندا اتالادى. جاز­باعا سەنسەك, ابىلقايىر حان تاپسىرماسى­مەن التاي باتىر ءبىر توپ بي, باتىرلار­مەن بىرگە ورىنبورعا اتتانعان ەلشىلەر قۇرامىنا ەنگىزىلگەن. مىنە, بۇل ارادا بەلگىلى جازباعا العىسوز جازعان تاريحشى ك.ەسماعامبەتوۆ: “بۇلاردىڭ (ەلشىلەردىڭ – اۆتور.) ىشىندە بايبەكتى قوسپاعاندا, تاريحي قۇجاتتاردا التاي باتىردىڭ ەسىمى جيىرەك كەزدەسەدى. ول – كىشى ءجۇزدىڭ اقكەتە رۋىنىڭ ءبيى ء(XVىى ع.) 1742 جىلى قازاق جانە قالماق اراسىندا ءبىر ۇرپاققا دەيىن, ياعني, سول كەزدەگى “ەڭبەكتەگەن بالا­نىڭ ەڭكەيگەن كارى بولۋىنا دەيىن” سوعىس اشپاۋ تۋرالى ءبىتىم جاساۋعا قاتىسادى”, دەپ انىقتاعان-دى. بۇل تاريحي كەلىسىم 1742 جىلى كوك­تەم­دە جۇزەگە اسقان. ول تۋراسىندا ءابىل­قايىر حان مەن ەسەت كوكى ۇلى ورىنبور كوميسسياسىنا حابارلادى. كەلىسسوزگە كىشى جانە ورتا جۇزدەردىڭ بەدەلدى تۇلعا­لارىن ابىلمامبەت حان, باراق سۇلتان, ەسەت كوكى ۇلى, جانىبەك قوشقار ۇلى, التاي باتىر قاتىسقان. قازاق ءۇشىن وسىنداي شەشۋشى كەزەڭدەردە التاي جانىنان الىباي كورىنە ءبىلدى دەۋىمىزگە ابدەن بولادى. ونى سول كەزەڭدەگى قۇجات­تى قاتتاعاندار “الىباي جاساۋىل” دەپ انىق حاتقا تۇسىرگەن. ابىلقايىر حاننىڭ جاساۋىلدارىن كورىپ, ولاردى حاننىڭ اديۋتانتى دەپ تە اتاعان دج.كەستل ال­تاي­مەن بىرگە بولعان قالىبەك جاساۋىلعا ء“سوزى پرۋسسيالىقتاردىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان ولشەمىنە لايىق اسكەر تارتىبىنە ساي قىسقا بولسا, دەنە ءبىتىمى جاعىنان سول قايران زاماننىڭ ناعىز ۇلگىسى ەدى; بۇكىل تىرتيعان بويى سۇيەك پەن تەرى; تارتىلعان تەرىسى اۋزىن جابۋعا جەتپەي, تىستەرى ىرسيىپ تۇراتىن, ەپتى جانە شاپشاڭ قيمىلدى جاساۋىل”, – دەپ سيپاتتاما بەرگەن-ءدى. (دج.كەستل كىشى ءجۇز حانى ابىلقايىرعا بارىپ قايتقان ساپارى تۋرالى, الماتى, اتامۇرا, 1996. 32-ب.) ورىس تىلىندە الىبايعا تىركەلگەن “ەساۋل” – جاساۋىل دەگەننىڭ ءوزى تۇرىك تىلىنەن شىققان “باسشى” ماعىناسىن بەرەدى. ولار اسكەري باسشىنىڭ كومەك­شىسى دەگەندى دە بىلدىرەدى. ءبىر كەزەڭدە شىڭعىس حاننىڭ ۇلى شاعاتاي دا “ەكىن­شى جاساۋىل” اتالعان. ياعني, الى­بايدىڭ ابىلقايىر زامانىندا جاساۋىل لاۋازى­مىنا جەتىپ, حاننىڭ سەنىمىنە يە بولۋى ونىڭ اسكەري قابىلەتى مەن باتىرلىعىن, قايسارلىعىن دالەلدەيدى. التاي, الىباي باتىرلار قازاقتىڭ بەلدى باتىرى ەسەت كوكى ۇلىمەن سەنىمدى قارىم-قاتىناستا بولعان. ورىنبور مۇراعاتى قۇجاتتارىندا ولاردىڭ ۇنەمى قاتار اتالىپ, قازاق-ورىس قاتىناستارىن رەتتەۋگە بىرلەسە, بەلسەنە قاتىستى. ونىڭ ءبىر سىرى – ەلىنىڭ بىرلىگى مەن تىنىش­­تى­عىن ومىرلىك مۇراتى دەپ تۇسىنگەن تۇل­عا­لاردىڭ بيىك پاراساتىندا جاتسا, ەكىن­شىسى, ءوزارا سىيلاسقان “مىڭ جىلدىق قۇداندالىقتا” جاتىر. تاعى دا شەجىرەگە ارقا سۇيەسەك, ەسەت باتىردىڭ اناسى نازىم – بولپىش ءبيدىڭ قىزى, ءاجىباي ءبيدىڭ اپاسى. ياعني, ەسەت باتىر ءداستۇر بويىنشا التايعا, الىبايعا دا جيەن. كەيىن ءاجىباي بي ءوزىنىڭ اپاسىنان تۋعان جيەنى ەسەت باتىردىڭ بوتاگوز اتتى قىزىن ورتانشى بالاسى بارسايعا 1739 جىلى ايتتىرىپ, سۇيەك جاڭعىرتادى. ءاجىباي بي دە رەسەيمەن بايلانى­سىندا التاي, ارال باتىرلاردى ۇنەمى ەسكە الىپ, ولاردىڭ قازاق-ورىس ساۋدا-سات­تىعىنداعى ءرولىن اتاپ وتەتىن. ماسە­لەن, 1747 جىلعى 10 مامىرداعى ورىنبور گۋبەرناتورى ي.نەپ­ليۋەۆكە جولدانعان حاتتان ورىس اكىمشى­لىگىنىڭ ءاجىباي بيگە ەكى جاقتان ساۋدا-ساتتىقتى دامىتۋ ءۇشىن قۇتتىباي باتىر مەن قوزىبەكتى جىبەر­گەنىن بايقايمىز. 1747 جىلعى جەلتوق­ساندا ءاجىباي بي, التاي, ارال باتىر­لارمەن بىرگە الىباي دا جەم وزەنىنەن ءارى كوكتوبە مەكەنىندە, ەسەت تارحان قاركۇن مەكەنىندە قىستاعان. وسى كەزەڭ­دە ي.نەپليۋەۆ حيۋا ەلشىسى ءادجي-مۇام­مەد موللا تۇرسىنوۆتى اقكەتە بي, با­تىر­لارىنىڭ قولداۋىمەن حيۋاعا جىبەرگەن. 1748 جىلى ورىنبور اكىمشىلىگىنىڭ قيتۇرقى ساياساتىمەن ەل ىشىندەگى ىشكى قارىم-قاتىناس ايتارلىقتاي شيەلەنىستى. باتىر سۇلتاننىڭ ءتۇرلى ارەكەتتەرى, باراق سۇلتاننىڭ ابىلقايىر حانعا قارسى ايلا-شارعىلارى ءوز ناتيجەسىن بەردى. ەلدەگى قا­­لىپتاسقان جاعدايدى حاننىڭ 1748 جىل­­عى ماۋسىم ايىندا وتكىزگەن كەڭەسى اشىق كورسەتتى. 500-گە جۋىق كىشى جانە ورتا جۇزدەگى سۇلتان, بي, باتىرلار جينال­عان كەڭەستە ابىلقايىر حان “رەسەيمەن قا­رىم-قاتىناستاعى باستى ماقساتىم ءوزىم ءۇشىن ەمەس, بۇكىل قازاق حالقىنىڭ پاي­­داسى مەن تىنىشتىعى ءۇشىن جاسال­دى”, – دەپ اعىنان جارىلدى (كرو-ءى. س. 389-391). كوپ ۇزاماي, 1748 جىلعى 1 تامىزدا ابىلقايىر حان ءولتىرىلدى. مۇنداي جاع­دايدا باستى ماقسات ىشكى بىرلىكتى ساقتاپ, ەل بيلەگەن سۇلتان, بي, باتىرلاردىڭ كەلىسىمىمەن جاڭا حان سايلاۋ بولاتىن. تاققا باسىم كوپشىلىكپەن ابىلقايىردىڭ ۇلكەن ۇلى نۇرالى سۇلتان ۇسىنىلدى. وسى ساتتە, الدىمەن, اركەز ءابىل­قا­يىر­دى قولداعان ءالىمۇلدارى بەلسەن­دىلىك تانىتتى. ماسەلەن, 1748 جىلعى 5 قازان­داعى رەسەيدىڭ ەليزاۆەتا پاتشايىمىنا جولداعان حاتىندا نۇرالىعا ورتا ءجۇز –ارعىن – شاقشاق جانىبەك تارحان, كەرەي, ناۋرىز, شاقشاق قويسارى بيلەر­مەن بىرگە ءالىمۇلدارىنان – شومەكەي, قاراكەسەك, شەكتى, تورتقارا, كەتە رۋلارى­نىڭ بەدەلدى تۇلعالارى قاتىستى. سونىڭ ىشىندە كەتە رۋىنان التاي بي, جۇلدىز باتىر ت.ب. كوزگە تۇسەدى (ورومم 3 ق:, 1 ت., 18 ءىس, 177 پ.). كوپ ۇزاماي نۇرالىدا ءوت­­كەن كەڭەستەردە جانىبەك, ەسەت تارحان­دار, كەتە التاي بي ابىلقايىر ۇلدارىنا تاعى دا قولداۋ كورسەتتى. 1748-1749 جىلى قىستا جەم, قاراكول ارالىعىن قىستاعان ءاجىباي, ال­تاي, ارال, الىباي, ەسەت تار­حان ەلىنىڭ ما­لىن بۇحار بەتتەگى قىستىق ازىقتىڭ جوقتى­عىنا بايلانىستى ورىن­بور اكىمشىلىگىنەن جايىقتىڭ سامار بەتىنە جىبەرۋىن ءوتىندى. ال كەلىسىم جۇزەگە اسپاعان تۇستا قاڭتار ايى اياعىندا قازاق­تار مالدارىن كۇشپەن ەدىل-جايىق ارالىعىنا وتكىزدى. كىشى ءجۇز حانى نۇرالىنىڭ ۇيىمداس­تىرۋىمەن ۇلكەن كەڭەس 1749 جىلعى 3 تا­مىزدا ءوتتى. ونى كوزىمەن كورىپ, جاز­باعا تۇسىرگەن كاپيتان ا.ياكوۆلەۆ “ابىلقايىر اسىنا 200-دەي اتاقتى بي, باتىر, تارحاندار قاتىستى”, – دەپ انىقتاپ, بارلىق تۇلعالاردىڭ ءتىزىمىن جاسادى. اقكەتە الىباي نۇرالى حاننىڭ 1749 جىلعى ءوز جانىنداعى سەنىمدى ازاماتتار تىزىمىنەن دە كورىندى. ماسەلەن, وسى جىل­عى ورىنبوردا وتكەن قازاق-ورىس كەز­دەسۋىن­دە كىشى جانە ورتا جۇزدەن ءوز جا­نىنا ەرگەن 72 ادامدى جازىپ كورسەتكەن. ەسەت, جانىبەك تارحاندار, شاقشاق ءبو­كەن­باي, جاعالبايلى سەركە باتىرلار قا­تارىندا اقكەتە التاي باتىر, بوستىباي بي, الىباي جاساۋىل, ءاجىباي بالاسى اكىم باتىر, وجىراي كەتە تەكەلى باتىر, كەتە دوسقالي باتىرلار اتالادى (ورومم, ­3 ق. 1 ت. 22 ءىس). ارينە, بۇل ارادا باستى قۇر­مەت ابىلقايىر حان سەرىكتەرى ەسەت پەن جانىبەك تارحاندارعا جاسالدى. ال ءاجىباي ءبيدىڭ اتى وسى كەزەڭنەن باستاپ مۇراعات قۇجاتتارىندا كەزدەسپەدى. سوعان قاراعاندا بي 1749 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا قايتىس بولعان سەكىلدى. 1750 جىلداردان كەيىن كەتە رۋلارى نۇرا­لى حان ءىنىسى ەرالى سۇلتانعا باعىن­دىرىلدى. مۇنىڭ ءوزى ابىلقايىر زاما­نىن­داعى ءالىمۇلدارىنىڭ تىكەلەي حانعا باعىنعاندىعىن جويا باستادى. نۇرالى جاڭا جاعدايدا جايىق بويىندا كوشىپ-قونعان بايۇلدارىنا ارقا سۇيەي باس­تاعان­دىعىن دالەلدەدى. وعان قوسا حان ەل ىشىندە بەدەلدى بي, باتىرلارمەن اقىل­داسۋدى ەكىنشى قاتارعا شىعاردى. ول تۋراسىندا 1785 جىلى سىرىم باستاعان ۇلت-ازاتتىق كۇرەس ءجۇرىپ جاتقان كەزەڭدە قازاق بيلەرى “نۇرالى ەل بيلەگەن العاش­قى 8 جىلىندا اكە جولىمەن ءجۇردى. سو­دان كەيىنگى 30 جىل بويى اتاقتى ستار­شىن­دارمەن كەزەدەسۋدى قويىپ, حالىق جاع­دايىن ويلاۋدى ۇمىتتى”, دەپ اشىق جازدى (ۆياتكين م.پ. باتىر سىرىم. م.-ل., 1947, س.165). بۇل جاعداي 1755 جىلى باتىرشا باستاعان باشقۇرت حالقىنىڭ رەسەيگە قارسى ۇلت-ازاتتىق كۇرەسى كەزەڭىندە انىق كورىندى. جەڭىلىسكە ۇشىراپ, جازالاۋدان قاشقان 50 000 باشقۇرت كىشى جانە ورتا جۇزدەرگە بوسىپ, اعىلدى. مۇنداي جاع­دايدى شەبەر پايدالاناتىن ي.نەپليۋەۆ ەكى حالىقتىڭ بىرىگۋىنەن قاۋىپتەنىپ, قازاق-باشقۇرت ارا­سىنا ماي قۇيدى. ونىڭ ارتى قازاق رۋلارى­نىڭ ءوزارا تا­لاس-تارتىسىنا ۇلاستى. سودان, 1756 جىل­عى تامىزدا ەلەك قورعانىندا كىشى ءجۇز حانى نۇرالىنىڭ باستاۋىمەن بەلگىلى بي, تارحان, باتىرلار – ەسەت كوكى ۇلى, ال­­دانازر, تولەباي, قوشقار, جارقىن, تاعى باسقا 100-دەن اسا قازاق قاتىسقان كەڭەس ۇيىمداستىرىلدى. كەڭەس سوڭىندا قازاق-ورىس قارىم-قاتىناسىن شيەلەنىس­تىرمەۋ­دى كوزدەگەن ەل يگى جاقسى­لارى “قازاق دا­لا­­سىندا باشقۇرت­تاردى رەسەيگە – پاتشا ۇكىمەتىنە قايتارۋعا شەشىم قابىل­داعان” (چۋلوشنيكوۆ ا.پ. ۆوس­ستانيە 1755 گ. ۆ باشكيري. م-ل., 1940. س. 90, 102). نۇرالى حان باشقۇرتتاردى تولىق شى­عارۋدى ۇيىمداستىرۋدى ەرالى سۇلتان­عا جۇكتەدى. بىراق, قازاق رۋلارىنا تاراپ كەتكەن باشقۇرتتاردى شىعارۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەدى. ويتكەنى, باستاپقى كە­زەڭ­دە شىعارىلعان باشقۇرتتار ي.نەپ­ليۋەۆتىڭ جاسىرىن نۇسقاۋىمەن, شەكارا­داعى ورىس اسكەرلەرىنىڭ قولداۋىمەن قازاق رۋلارىنا, سونىڭ ىشىندە كەتە, شەكتى, قاراكەسەك رۋلارىنىڭ اۋىلدارىنا شابۋىل جاساۋعا كىرىستى. ورىنبور گۋبەر­ناتورى ءوز جاز­باسىندا “مەن (ي.ي.نەپ­ليۋەۆ – اۆتور.) ەكى حالىقتى ءبىرجولاتا ارازداستىرۋ ءۇشىن, ءوز اۋدارماشىلارىم ار­قىلى باشقۇرت­تارعا “گەنەرالعا بار­ماڭىزدار, ەگەر وزدەرىڭ جينالىپ, قازاق­تاردى توناساڭدار سىزدەردەن ەشتەڭە ار­تىق سۇرالمايدى”, دەپ جەتكىزدىم. سودان باشقۇرتتار قۋانا جينالىپ, توپ-توپ بو­ل­ىپ, جايىقتىڭ دالا بەتىندەگى قازاق­تارعا اتتاندى. سول كەزدە مەن اسكەري شەپ­تەگى باسشىلارعا باشقۇرتتار ارەكەت­تەرىن كورمەگەن بولىڭدار دەگەن قۇپيا نۇس­قاۋ بەردىم” دەگەن ويلارىن جاسىرمادى. نۇرالى حاننىڭ ءوزى وسىنداي تالاس-تارتىس كەزەڭىندە كەتە, شومەكەي, جاعال­بايلى رۋلارى قازاقتارىنىڭ قازا تاپ­قان­دىعىن ورىنبورعا حابارلادى. ەلدەگى شيەلەنىستى توقتاتىپ, باۋىر حالىقتار­دىڭ اراقاتىناسىن رەتتەۋ ءۇشىن ەرالى سۇلتان حان تاپسىرماسىنا بايلانىستى قازاق رۋلارىنىڭ بەدەلدى تۇلعالارىنا حابار سالدى. سودان, 1757 جىلعى 26 ءشىل­دەدە اقكەتە رۋىنان ءاجىباي بي اۋىلىنان 14 باشقۇرت ورىنبورعا قايتارىلدى. كەيىن ورىنبوردا جۇرگىزىلگەن تەرگەۋدە نوعاي جولى ۇسەرگەن بولىسىنىڭ ءمۇ­تاليپوۆ اۋىلىنىڭ باشقۇرتى ەلداش ابدراحمانوۆ بەرگەن جاۋابىندا “مەن كۋۆاتە ستارشىن­نىڭ باستاۋىمەن قازاق ورداسىندا اقكەتە رۋىنداعى الىبايدا تۇراقتادىم, كەيىن ونىڭ رۇقسات ەتۋىمەن ورىنبورعا جىبەرىل­دىم. بۇگىندە ونىڭ قولىندا قىزىم قالدى. ال ايەلىم 1755 جىلى ەلگە كەلدى”, – دەپ حابارلادى (اۆپري. ف 122/1. 1757 گ. د. 4). دەگەنمەن, باشقۇرتتار ماسەلەسىندە قازاق رۋلارى رەسەيمەن بايلانىستى شيەلەنىستىرە بەرمەي, وزدەرىنىڭ جايىلىم ماسەلەلەرىن شەشۋگە ۇمتىلعانىن دا باي­قايمىز. ويتكەنى, ەدىل-جايىق ارالىعىن قىستاۋ, جايىق بويىندا ەركىن كوشىپ-قونۋ بايۇلدارى, ءالىمۇلدارى, جەتىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر باستى ماقساتى ەدى. مۇنى نۇرالى حان ارقىلى شەشە ال­ماعان تۇستا, اسىرەسە, شەكتى, شومەكەي, الاشا, قارا­كەسەك, تورتقارا, كەتە رۋلارى رۇقساتتى كۇشپەن تارتىپ الۋعا ۇمتىلدى. تاريحشى ن.بەكماحانوۆا: “...ولار حان قولداۋىن كۇتتى. ويتپەگەن جاعدايدا اتالعان رۋلار وزدەرىن حانعا باعىنىشتى ادام رەتىندە ەمەس, وردالىق دەپ سانايتىندىقتارىن اي­تىپ سەس كورسەتتى, اۋىلداردى توناۋعا جينالا باستادى”, – دەپ تارقاتا تۇسەدى. (ن.بەكماحانوۆا. كوكتەمىر تۋرالى اڭىز. الماتى, 1983, 32-ب.). مۇنداي اشىق قارسىلىققا قاراماستان, ءوز قارۋى مەن اسكەرىنە سۇيەنگەن, قايتسە دە قازاقتى ءبىر­­جولاتا مويىن ۇسىندىرىپ, جۋاسى­تىپ, مومىن ەلگە, ءوز بودانىنا اينال­دىرۋدى كوزدەگەن رەسەي 1756 جىلعى 2 قىركۇيەكتە “جايىقتىڭ ىشكى بەتىنە ءوت­كىز­بەۋ تۋرالى” جارلىق شىعارىپ, دون­نان ورىنبورعا كەلگەن 3000 كازاك-ورىستى پايدالانۋعا رۇقسات ەتتى. ال 1759 جىلى 2000-عا جۋىق وزگە دە اسكەري كۇشتەر تارتىلدى. مىنە, وسىنداي كەزەڭدە الىباي قوسا­كوز­ ۇلى ەل الدىنا شىعىپ, حالىق الدىن­داعى ابىروي-بەدەلىمەن كوپشىلىك قۇر­مەتى­نە بولەندى. كىشى ءجۇزدىڭ حانى ءابىل­قايىر, نۇرالى, ەرالى سۇلتاندارمەن, وزگە دە بي, باتىر, تارحاندارمەن قازاق ءومىرىنىڭ كۇردەلى ماسەلەلەرى – قازاق-ورىس, قازاق-جوڭعار, قازاق-باشقۇرت قارىم-قاتىناستارىن رەتتەۋدە كوزگە ءتۇسىپ, رەسەي مۇراعاتتارىندا حاتتالۋى ونىڭ ءوز زامانىندا ەلى تانىعان ۇلتجان­دى ازامات دەڭگەيىنە كوتەرىلگەندىگىن, وسى اسا زور ماڭىزدى ىستەردە شەشۋشى ءرول­دەردىڭ ءبىرىن اتقارعاندىعىن دالەلدەيدى. وعان جوعارىداعى تاريحي قۇجاتتار مەن ساياسي وقيعالار كۋا. وكىنىشتىسى سول, مۇراعاتتىق قۇجاتتار تۇلعانىڭ كەيىنگى ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى ەش سىر اش­پايدى. سوعان قاراعاندا بۇل كەزدە اقكەتە رۋىنداعى ارال, التاي, جۇلدىز باتىر­لار سياقتى الىباي باتىر قوساكوز ۇلى دا دۇنيەدەن وتسە كەرەك. ودان تاراعان ۇرپاقتار ىشىندە ءXVىىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا تەك قانا ەلشىبەك اتالادى. ول شەجىرە بويىنشا الىبايعا شوبەرە بولىپ كەلەدى. ياعني, الىباي-مالدىباي-تابىلدى-ەلشىبەك بولىپ تاراعان. ەلشىبەكتىڭ كوزگە تۇسكەن كەزەڭى سىرىم باستاعان 1783-1797 جىل­دارداعى ۇلت-ازاتتىق كۇرەستىڭ ەكىنشى جارتىسى. مۇراعاتتىق قۇجات بويىنشا ول 1794 جىلعى 4 قاڭتارداعى سىرىم باس­تاعان 184 بي, باتىر, وزگە دە ەلگە بەلگىلى تۇلعالاردىڭ ءىى ەكاتەريناعا جازعان تىزىمنەن كوزگە تۇسەدى. حاتتا ورىس-كازاك­تارىنىڭ قازاقتارعا جاساعان وزبىر­لىعى اشىق جازىلعان. سونىڭ ىشىندە اتاقتى ىسىق قاراتاۋ ءبيدىڭ, اقكەتە كوككوز ءبيدىڭ, الاشا سوپىرا تارحاننىڭ, بەرىش بودەنە ءبيدىڭ تاعى باسقالاردىڭ اۋىل­دارىنا جاسالعان ورىس-كازاك شابۋىلى­نىڭ قانشالىقتى وزبىرلىعى انىقتال­دى. حاتقا ەلشىبەك اقكەتە دەربىسالى باتىرمەن بىرگە قول قويعان. سىرىم باستاعان ۇلت-ازاتتىق كۇرەستە اقكەتەلەردەن ونىڭ جانىنداعى كوككوز قۇن­دىباەۆ (مۇراعات دەرەگىندە سولاي جا­زىل­عان – اۆتور.) ايرىقشا اتالادى. سونىمەن قاتار اقكەتە ءناۋرىزالى باتىر, وجىراي كەتە وتەن باتىر, قۇتتىلىباي, كەتەلەر – تىلەپ باتىر, قارامان, اق­جىگىت, كوزبەي مىرزا, ەلەكباي تانباي­ ۇلى, ت.ب. ەسىمدەرى كەزدەسەدى. ال كەتە بازار­بي قۇدايبەرگەنوۆ 1786 جىلى ورىن­بورداعى شەكارالىق سوتقا مۇشە بو­لىپ تا سايلاندى. اقكەتە ءناۋرىزالى باتىر بىزدىڭشە, اتاقتى ارال باتىردىڭ بالا­سى. ول 1791 جىلدان باستاپ جايىق بويىنداعى ورىس-كازاكتارىنا قارسى قارۋلى اسكەردى باسقاردى. اتامان دونسكوۆ وسى جىلى ءناۋرىزالىنىڭ جا­نىندا وجىراي كەتە وتەن باتىر, قۇتتى­لىباي بار دەپ كورسەتتى. ونى ماۋسىم ايىندا مولدا ابدۋل فەتيح ابدۋل-ساليموۆ تا ورىنبورعا حابارلاپ, “كەتە ءناۋرىزالى, تابىن ەلەكباي, بارماق, بەرىش مامىنباي, سارى, ەسەنتەمىر, مىڭباي باتىر 500-600 ادامدى جيناپ, سىرىممەن ورىس شەپتەرىن شابۋعا كەلىستى”, – دەپ تولىقتىرادى (ۆياتكين م.پ. س. 299). سىرىم باستاعان ۇلت-ازاتتىق كۇرەس كەزەڭىندە اقكەتەلەر ىشىندە كوككوز بي ەرەكشە بەدەلگە يە بولدى. مۇراعات دەرەكتەرى 1789 جىلى-اق ونى اقساقال جاستا دەپ كورسەتكەنىمەن, كوككوز بي بارلىق كەتەلەر اتىنان ورتاعا شىعىپ, قازاق دالاسىنداعى سول كەزەڭدەگى ەڭ بەدەلدى بي اتانىپ, سىرىم, قاراتاۋ, بودەنە, قاراكوبەك, تاعى باسقالارمەن بىرگە قازاق-ورىس قارىم-قاتىناسىنداعى بارلىق ماسەلەلەردى شەشۋگە اتسالىستى. ونىڭ قولتاڭباسى سىرىم باتىر جازعان حاتتاردىڭ استىندا بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – ءاجى­باي, التاي, ارال, الىباي, جۇلدىز جانە مۇراعات ارقىلى اتتارى ماڭگىگە حاتتالعان تاعى باسقا تۇلعالاردىڭ قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن ساقتاۋ جولىنداعى ىستەرىن كەيىنگى ۇرپاق ابىرويمەن اتقاردى. ول بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن, بابالار اماناتتاعان ازاتتىقتى قاستەرلەپ, قادىرلەۋ ءۇشىن, ونى ماڭگىلىك ساقتاپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاستىرۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى. ابىلسەيىت مۇقتار, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, م.وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى.