وركەنيەتتى كۇرەس ءىزاشارى

كورنەكتى قوعام قايراتكەرى باقىتجان قاراتاەۆتىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولۋىنا وراي اقتار تۇرمەسىنىڭ جالعىز كىسىلىك كا­مە­راسىندا سارىلىپ جاتقان قارت قا­را­تاەۆ وزىنە ءوزى: “بولشەۆيزم وكىمەت با­سىندا قالا الا ما؟ – دەگەن ساۋال قوي­دى. ارتىنشا: “ول, مەنىڭشە, وزدەرىن ءوز­دەرى وكىمەت ەتكەندەردىڭ تىرشىلىگى توق­تاعانعا دەيىن بيلىكتە تۇرا الادى!” – دەپ ءوز سۇراعىنا ءوزى ەڭسە كوتەرە جاۋاپ بەردى. “وزدەرىن وزدەرى وكىمەت ەتكەندەر” د­ە­­گەنى – ءوزىن اباقتىسىنا جاۋىپ تاستاعان كازاك اسكەري ۇكىمەتى... قاپاستا قاجىپ, بوستاندىقتى اڭساپ زا­رىققاننان بەرى سەرىگى ەتىپ كەلە جات­قان كۇندەلىگى بەتتەرىنە ول ودان ءارى: “بول­شەۆيزم ساحنادان اۋىسپالى كەزەڭ­نىڭ مىندەتىن وتەپ بارىپ كەتەدى, ول ءوز ورنىن بەيبىت, جاسامپاز جانە اتاپ ايتۋ كەرەك, سوتسياليستىك تۇرپاتتاعى وكىمەت­تەرگە بەرەدى. ازىرگە بولشەۆيزم كۇللى ەسكى ءارى ءىرىپ-شىرىگەن دۇنيەنى كۇيرەتۋشى مانىندە ارەكەت ەتۋدە. ال جاسامپازدار – باسقا ادامدار بولادى...”, – دەپ جازدى. بارىمىزگە ءمالىم, بولشەۆيكتەر پارتياسى بيلىكتە جەتپىس جىلدان استام ۋاقىت تۇرعاننان كەيىن عانا تۇعىرىنان تايعان-دى. توڭكەرىسپەن باستاعان اكىم­شىلىك عۇمىرىن توڭكەرىسپەن, ابىرويسىز دوعارعان. سوندىقتان دا, وسىناۋ بي­لەۋشى پارتيا حاقىندا باقىتجان قارا­تاەۆتىڭ 1918 جىلى جازىپ قالدىرعا­نىنىڭ, قازىرگى ءداۋىر بيىگىنەن قاراعاندا نەبىر ويعا جەتەلەيتىن قىزىق پايىم-بولجام ەكەنى داۋ تۋدىرمايدى. ال بولشەۆيزمنىڭ كۇنى ءتۇپتىڭ-ءتۇ­بىندە وتكىنشى بولاتىندىعى حاقىن­داعى بۇل سوزدەردى جازىپ وتىرعان تۇتقىن با­قىت­جان قاراتاەۆتىڭ ءوزى دە بولشەۆيك بولاتىن. ول, ولكەگە ءىرى دەموكرات, قوعام قايراتكەرى, حالىق مۇڭىن جوقتاعان ەل اعاسى, ابزال ازامات رەتىندە ايگىلى اقباس قارت, ورالداعى بولشەۆيكتىك سوۆدەپتىڭ جۇمىسشى, شارۋا, سولدات دەپۋتاتتارى وبلىستىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ءارى ادىلەت كوميسسارى رەتىندە تۇتقىندالعان ەدى. 1918 جىلعى ناۋرىزدىڭ 28-ىنەن 29-ىنا قاراعان ءتۇنى ورال كازاكتارىنىڭ اسكەري ۇكىمەتى (ۆويسكوۆوە پراۆي­تەلستۆو) قالادا كونتررەۆوليۋتسيالىق توڭكەرىس جاسادى. سونىڭ الدىندا عانا ماسكەۋدە جۇمىسشى, شارۋا جانە سولدات دەپۋتاتتارىنىڭ توتەنشە ءىV ءبۇ­كىل­رە­سەيلىك سەزى جۇمىس ىستەپ, برەست ءبىتىمى تۋرالى كەلىسىمدى ماقۇلداعان-دى. سەزگە دەلەگات بولىپ قاتىسىپ قايتقان ورال سوۆدەپى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتورا­عاسى پەتر يوسيفوۆيچ دميتريەۆ وب­لىس­تىق سەزدە ارنايى بايانداما جا­ساعان بولا­تىن. ورال كەڭەستەرىنىڭ سەزى برەست ءبى­تىمىنە قولداۋ كورسەتكەن قارار قا­بىل­دا­دى. سونداي-اق, تاپ سول تۇستا ءوتىپ جات­قان ورال كازاكتارىنىڭ سەزىنە وكىلدەر جىبەرىپ, كەڭەس وكىمەتىن موي­ىنداۋعا شا­قىر­دى. بەلگىلى مولشەردە سوۆدەپ قۇرا­مى­نا سايلاۋعا ءوز ارا­لا­رىنان مۇشە بو­لۋعا لايىقتىلار ءتىزىمىن بەرۋدى ۇسىندى. الايدا اسكەري ۇكىمەت سوۆدەپتىڭ ۇسى­نى­سىن ەرسى كورىپ, قابىل الۋدان باس تارتتى. باقايشاعىنا دەيىن قارۋلانعان كازاكتار ورال قالاسىنداعى كونە شىركەۋگە جيىلىپ, بولشەۆيكتەرگە قارسى قاسىق قانى قالعانشا كۇرەسۋگە انت ءىشىستى... اسكەري ۇكىمەت سوۆدەپ مۇشەلەرىنىڭ كوپشىلىگىن توڭكەرىس جاساعان العاشقى ءتۇننىڭ وزىندە-اق ۇستاپ ۇلگەرگەن-ءدى. قا­لادان بولشەۆيكتەردىڭ از عانا بولىگى قا­شىپ شىعا الدى. سول ازشىلىق ءىشىن­دە ادىلەت كوميسسارى قاراتاەۆ تا بار-دى. بىراق, كوپ ۇزاماي, اق كازاكتار ونى ءوز پو­سەلكەسىندەگى ۇيىندە جاتقان جەرى­نەن تۇتقىنعا الدى دا, ورالعا اكەلىپ اباق­تىعا جاپتى. سودان ول تۇرمەدەن 1919 جىلعى قاڭتاردىڭ 24-ىندە, ورال قالاسىن اقتاردان قىزىل ارميانىڭ اتتى اسكەرى ازات ەتكەندە ءبىر-اق بوساندى. تۇتقىندالعان كۇنى وزىنەن جاۋاپ العان اسكەري ۇكىمەت تەرگەۋشىسىنە با­قىت­جان ءبيسالى ۇلى كازاكتار توڭكەرى­سىنىڭ زاڭسىزدىعىن اشكەرەلەپ جاۋاپ بەرگەن-ءدى. ونى ءا دەگەندە اتۋ جازاسىنا كەسۋ ۇيعارىلعان ەدى, الايدا, بيلىك ونىڭ ولكەدەگى بەدەلىن ەسكەرمەي تۇرا الما­دى... سودان ول جىلعا جاقىن جەكە كا­مەرادا قاماۋلى جاتتى. سوندا دا, ساعىن سىندىرماي, كۇندەلىگىنە: “...مەن اسكەري ۇكىمەتكە قازان رەۆوليۋتسياسى مەن كەڭەس وكىمەتىن كازاكتار مۇددەسى ءۇشىن, ءوزارا قىرقىس پەن قانتوگىستى بولدىرماۋ ءۇشىن مويىنداۋدى ۇسىنامىن”, – دەپ جازدى. ول جاڭا ۇكىمەتتى جۇمىسشىلار عانا ەمەس, سان ميلليون شارۋا قۇلشىنا قول­دا­­عانىن, كازاچەستۆونىڭ بۇل ءنوپىر كۇش­كە قارسى تۇرۋعا شاماسى جەت­پەي­تىنىن ايتتى. سوناۋ قالىڭ بۇقارا قاھارىن كورىپ-تاني بىلۋگە ءوزىن اباق­تىدا ۇستاپ وتىرعانداردى شاقىردى. “ەگەر ءوزىمىزدىڭ تۋعان كەڭەس وكىمەتىمىز بار بولسا – ەكىنشى نيكولاي نەمەسە كەرەنسكي, نە­مەسە ءتىپتى قۇرىلتاي جي­نالىسى (ۋچرە­دي­تەلنوە سوبرانيە) قاي سايتانىما كەرەك!” – دەپ اعىنان جا­رىلا جازىپتى وسىناۋ قارت تۇتقىن كە­ڭەس وكىمەتى جاۋ­لارىنىڭ تۇرمەسىندە جاتىپ, داپتەرىنىڭ بەتتەرىندە. مۇنىسى, ارينە, ءجاي تەبىرەنىس ەمەس-ءتى. قاراتاەۆ كەڭەس وكىمەتىن تۇتقىنعا تۇسۋدەن كوپ بۇرىن ناسيحاتتاپ جۇرگەن. سوندىقتان, تۇرمەدەن شىعىسىمەن, ونى سوزبەن دە, قارۋمەن دە قورعاۋعا بىلەك سىبانا كىرىستى. ورال وبلىستىق كەڭە­سىنىڭ قازاق ءبولىمىن باسقاردى, قازاق ءجى­گىت­تەرىنەن ەرىكتى اتتى اسكەر بريگاداسىن ۇيىم­داستىردى. شىعىس مايدانى قۇرا­مىن­داعى ءتورتىنشى ارميانىڭ قازاق بري­گاداسىندا ساياسي ءبولىم باستىعى بولدى. قورشاۋدا قالعان ورال قالاسىن ازات ەتۋگە قاتىستى. “قاراتاەۆ جولداس العاش­قى قازاق قىزىل گۆاردياشىلارى مەن قى­زىل پارتيزاندارىنىڭ ءبىرى ەدى”, – دەپ جازدى ول قايتىس بولعاندا, 1934 جىل­عى 27 تامىزدا “اكتيۋبينسكايا پراۆدا” گازەتى. قىزىل پارتيزان قاراتاەۆ ازامات سو­عىسىنىڭ وت-جالىنىن كەشە ءجۇرىپ, بولاشاق قازاق اۆتونومياسىنىڭ ماسە­لەلەرىن كوتەرگەن ۇيىتقى توپ قۇرا­مىن­دا بىرقاتار ەلەۋلى ءىس تىندىردى. 1919 جىل­عى 24 شىلدەدە رەسەي فەدەراتسيا­سى­نىڭ حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى ونى قازاق ولكەسىن باسقارۋ جونىندەگى ءاس­كە­ري-رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتىنىڭ مۇشە­لىگىنە تاعايىندادى. ءبىر قاراعاندا, تەكتى تۇقىم وكىلىنىڭ جارلى-جاقىبايلار جاعىنا ويلانباس­تان شىعىپ, جاڭا وكىمەت ءۇشىن جان اياماي كۇرەسۋى تاڭقالدىرادى. كەزىندە ونى سون­داي كوزقاراسى ءۇشىن الاش قاي­رات­كەر­لەرى ۇناتپاعان-دى. ول جايىندا شەت­ەلدەن مۇستافا شوقاەۆ تا جاعىم­سىز سوزدەر جازدى. بولشەۆيك قاراتاەۆ تا الاش­تىق­تار ۇستانىمىن قابىل العان ەمەس. الايدا ونىڭ بۇل ارەكەتىندە تۇسىنۋگە بولمايتىنداي ەش وعاشتىق جوق ەدى. قاراتاەۆتىڭ دۇنيەتانىمى وسى جولعا ونى سانالى تۇردە الىپ كەلدى... باقىتجان ءبيسالى ۇلى ابىلقايىر حاننان تىكەلەي تاراعان بۇتاققا جاتادى. 1860 جىلى ورال وبلىسىنداعى ءداۋ­لەتجان سۇلتاننىڭ شاڭىراعىندا دۇنيە­گە كەلگەن كىشكەنە باقىتجاندى ۇلكەن اكەسى (ابىلقايىر حاننىڭ نەمەرەسى, نۇرالى حاننىڭ بالاسى قاراتاي حاننىڭ ۇلى) ءبيسالى سۇلتان باۋىرىنا باسقان كورىنەدى. جاس سۇلتان اۋەلى اۋىل مەك­تە­بىندە, سوسىن ورىنبور گيمنازياسىندا وقي­دى. 1886 جىلى يمپەراتورلىق سانكت-پە­تەر­بۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فا­كۋل­تەتىنە ءتۇسىپ, ونى 1890 جىلى, بەتىنە “يسپۋ. 1890. كاراتاەۆ” دەپ اتى جازىل­عان كىشى التىن مەدالمەن اياقتاپ شىعادى. قاراتاەۆتىڭ ازاماتتىق كوزقا­را­سى شاكىرت شاقتارىندا, جاس كەزىندە, سول تۇستارداعى وكيعالار سىرىن زەرەك ءتۇسىنۋ ورايىندا قالىپتاستى. ونىڭ مەكتەپ پەن گيمنازيادا وقىپ جۇرگەن جىلدا­رىندا پاتشا اكىمدەرى ومىرگە ەنگىزگەن, قازاق تۇرمىسىنا قولايسىز تيگەن, حالىق قالاماعان رەفورمالارعا وراي ۇلكەندى-كىشىلى تولقۋلار تۋعان بولاتىن. باسقارۋ لاۋازىمدارىنان الاستاتىلعان تورە تۇ­قىم­دارىنىڭ جاي-كۇيى, ونداي شارانىڭ سەبەپ-سالدارى, وتارلىق ەزگىدەن كۇيزەل­گەن ەل تىرشىلىگى, ت.س.س. كوز الدىندا كول­بەڭدەگەن سان-الۋان ءسۇ­رەڭ­سىز ءجايت بىتكەن وقۋ-بىلىمگە تالپىنعان جاس سۇلتاندى ويعا باتىرماي قويما­عانى حاق. ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا جۇرگەن شاعىندا سانكت-پەتەربۋرگتەگى ستۋدەنت­تىك جيىندار مەن تولقۋلارعا قاتىسىپ تۇ­رۋى دا كوپ نارسەنى انعارتسا كەرەك. وعان ينس­­پەكتور الدەنەشە مارتە ەس­كەرتۋ جا­ساپ, بۇدان بىلاي ونداي رۇقسات ەتىل­مەگەن جينالىستارعا قاتىسۋعا تىي­ىم سالىپ وتىرعان. زەرتتەۋشى مۇستافا ىس­ماعۇلوۆ كەزىندە ونىڭ ستۋدەنتتىك ءىس-قا­­عازىندا سونداي ەكى قولحات ساقتال­عانىن جازعان-دى. وتارلاۋشى جانە وتارلانۋشى جۇرت وكىل­دەرىنىڭ ارا-قاتىناسىن ول جاس­تا­يى­نان ساراپشىل, اڭعارىمپاز, سىنشىل كوڭىلمەن باعامداپ جۇرگەن. بۇعان قا­راتاەۆتىڭ قولجازبالارىنىڭ بىرىندەگى مىنا جولدار كۋا: “...كيرگيز-قايساقتار نەلىكتەن ورىس چينوۆنيكتەرى مەن مەكە­مەلەرىنە كەلگەندە جالعان سويلەۋگە ءجا­نە الداۋعا بەيىم دەگەن سۇراققا ارعىن رۋىنداعى تومەنگى شەكتى بۇتاعىنىڭ بەدەلدى قازاعى, شەگەن باتىردىڭ نە­مەرەسى قورعانبەك ءبىرىمجانوۆ 1886 جىلى, مەنىڭ پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى كەزىمدە, تورعاي وبلىسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتورى گەنەرال-لەيتەنانت باراباشقا مەنىڭ كوز الدىمدا بىلاي دەدى: “قازاق حالقىنىڭ دانالىعى ايتا­دى, ەگەر سەن ورىس چينوۆنيگىنە شىن كو­ڭىل­دەن, جۇرەگىڭمەن اقتارىلىپ شىن­دىق­تى ايتساڭ, ول ساعان سەنبەيدى, ال ەگەر سەن وعان قيىستىرىپ تۇرىپ, شەبەر تىلمەن وتىرىك ايتساڭ, قۇلاي سەنەدى”. قور­عانبەك ءبىرىمجانوۆتىڭ بۇل سوزدەرى اقيقات بولعاندىقتان دا, تساريزم چينوۆنيگىنىڭ بەتىنە تۇكىرىلگەن تەرەڭ دە اششى اجۋاعا تولى قاقىرىق ەدى...” يسپۋ-ءدى تامامداعان سوڭ باقىتجان قاراتاەۆ پراۆيتەلستۆۋيۋششي (بيلىك ايتۋشى, باسقارۋشى) سەناتتىڭ ەكىنشى دەپارتامەنتىنە قىزمەتكە قالدىرىلادى. بۇل وقيعانى “دالا ءۋالاياتى گازەتى” قازاقتار ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك رەتىندە قۋانا جاريالايدى. الايدا باسقارۋشى سەنات قاراتاەۆتى ءوزىنىڭ ايبارلى قابىرعاسىندا ۇزاق ۇستاماي, كۋتايسي قالاسىنا تەرگەۋشى ەتىپ جىبەرەدى. بۇل ءجايت 1891 جىلعى دالا ەرەجەسىنىڭ قابىلدانۋىمەن تۇستاس كەلەدى. سودان باقىتجان ءبيسالى ۇلى قازاق­تىڭ كوشپەندى تۇرمىسىنا جاڭا لاڭ اكەلگەن ەرەجە كۇشىنە ەنىپ بولعان سوڭ, 1897 جىلى عانا گرۋزيندەر ورتاسىمەن قوشتاسىپ, تۋعان جەرىنە ورالدى. ەلىندەگى قىزمەتىن ول حالىقكا زاڭ تۇرعىسىنان جاردەمدەسۋدەن باستايدى, زاڭ قىزمەتتەرىن اتقارىپ, قورعاۋشى بولىپ ىستەيدى. ودان بىرتىندەپ اعارتۋ ىسىنە ارالاسا كەلە, قوعامدىق-ساياسي جۇ­مىسپەن كەڭ كولەمدە شۇعىلدانۋعا بەت بۇرادى. يمپەريانىڭ جوعارعى كەڭ­سە­سىندە, سونداي-اق گرۋزيا سىندى وزگە دە وتار ولكەسىندە قىزمەت اتقارۋ ارقىلى كوزى اشىلىپ, ىسىلا تۇسكەن قوعام قايراتكەرىن پاتشا وكىمەتىنىڭ جوسپارلى ءتۇر­دە جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتقان وتار­لاۋ جۇمىستارىنىڭ قازاق حالقى ءۇشىن قايعىلى سالدارلارى: جەردىڭ تارىلۋى, دىنگە, وقۋعا, كۇنكورىسكە ايتۋلى قىسىم كورسەتىلۋى قاتتى تولعاندىرادى. قاراتاەۆ پاتشانىڭ 1905 جىلعى “17 اقپان رەسكريپتىنە” سايكەس, پەتيتسيا ناۋقانىنا قاتىستى. شىلدەدە ءبىر توپ ۇلت دەپۋتاتسياسىن باستاپ بارىپ, ەكىنشى نيكولاي پاتشانىڭ قابىلداۋىندا بولدى. وندا قازاقتاردىڭ ءدىني يلانى­مىن قورعاۋعا باعىتتالعان جانە جو­بالانىپ جاتقان وكىلدىك جيىنعا قازاق حالقىنىڭ وكىلى دە جىبەرىلۋىن سۇراعان وتىنىشتەر ءبىلدىردى. سول جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ورالدا “بەس وبلىس دەلەگاتتارى سەزىن” وتكىزۋگە مۇرىندىق بولدى. جەل­توق­ساندا تۇڭعىش قازاق ساياسي پار­تيا­سىن قۇردى. ايگىلى “17 قازان مانيفەسى” جاريا بولعان تۇستا, ورتالىقتا ۇيىسقان كونستيتۋتسيوناليست-دەموكراتتار پار­تيا­سىنىڭ باعدارلاماسى قازاق پارتيا­سى ۇستانىمىنىڭ نەگىزىنە الىنىپ, ونىڭ جەر جونىندەگى تاراۋشاسى قازاق مۇڭىنا لايىقتالىپ قايتا تۇجىرىم­دالدى. الاي­دا قازاق كونستيتۋتسياشىل-دەمو­كراتتا­رىنىڭ بۇلاي ەتىپ وزىنشە دەر­بەس­تىك كورسەتۋى پيتەردەگى كادەتتەر مەن ولاردىڭ باسپاسوزىندە قاتتى سىنعا ۇشىرادى. باقىتجان قاراتاەۆ 1907 جىلدىڭ باسىندا ەكىنشى مارتە شاقىرىلعان مەملەكەتتىك دۋماعا ورال وبلىسى قا­زاق­تارىنىڭ اتىنان دەپۋتات بولىپ ساي­لاندى. دۋما جۇمىسىنا قاتىسۋ ءۇشىن پە­­تەربۋرگكە جۇرەر قارساڭىندا ول باس­پاسوزدە ءوزىنىڭ ۇستانىمىن – يمپەريا پارلامەنتىندە قازاقتار اتىنان وكىلدىك ەتكەندە اتقارماق بولاشاق دەپۋتاتتىق جانە قوعامدىق-ساياسي قىزمەتىنە باع­­دارلاما ىسپەتتى ماقالاسىن جاريا ەتتى. ونى ورىنبور قالاسىنىڭ تاتار سو­تسيال-دەموكراتتارى شىعارىپ تۇرعان “ورال” گازەتىنىڭ بەتىندە “ورىس حال­قىنا اشىق حات” دەگەن تاقىرىپپەن 1907 جىلعى 7 اقپاندا باستىردى. مۇندا ول ورىس شارۋالارىنىڭ قازاق جەرىنە كوشىرىلۋىنە بايلانىستى بيلىك تارا­پى­نان كەڭىنەن جول بەرىلىپ كەلە جاتقان زاڭسىزدىق­تاردى اشىپ كورسەتتى. قا­زا­ق­تار­دىڭ اتا-بابا قونىسىنان, ءتىپتى, تۇر­عىن جايلا­رىنان زورلىقپەن قۋىلۋ­ىن, كەيدە جەكە مەنشىكتەرىندەگى مالدا­رىن دا كۇشتەپ تارتىپ الۋدىڭ ورىن الىپ وتىرعانىن, سونداي ورەسكەل قى­لىقتار سال­دارىنان قانتوگىسكە اپارۋلى قاق­تىعىستار ءجيى بايقالىپ جۇرگەنىن ايتتى. بەيبىت قازاق حالقىنىڭ زاڭدى اشۋ-ىزاسىن تۋعىزىپ تۇرعان الگىندەي ءجايت­تەردى بايىپپەن سارالاي كەلىپ, ورىس پارلامەنتىنە مۇشە رەتىندە پي­تەرگە اتتانعالى وتىرعان وسىناۋ قازاق ۋاكىلى: ء“بىز بۇلاردى ورىس حالقىنا جاۋلىق قارىم-قاتىناستا بولعاندىقتان ەمەس, دوستىق كوڭىلدەن ايتىپ وتىرمىز, – دەپ جازدى. – ورىس حالقى بىزگە دۇشپان ەمەس, ءبىزدىڭ ونىمەن ورتاق دۇشپانىمىز بار, ول – پاتشالىق سامودەرجاۆيە-ءدۇر... ءبىز بىلاي ويلايمىز: ەڭ الدىمەن رە­سەيدىڭ ءوز ىشىندە جەكە ادامدارعا, كا­بينەتكە, موناستىرلارعا بولىنگەن جانە باسقا دا جەر-سۋ جەرسىز شارۋالاردىڭ قو­لىنا بەرىلۋگە كەرەك, ال كۇللى ەل بو­يىن­شا جەر بىتكەن حالىق مەنشىگى رە­تىندە تانىلۋعا ءتيىس. بۇل ءۇشىن ەلدىڭ بارشا جوعارعى وكىمەتى حالىقتىڭ ءوز قولىنا ءوتسىن. سامودەرجاۆيە بيلىكتەن كەت­پە­يىنشە – جەر ماسەلەسى وڭ شە­شىل­مەيدى, سون­دىقتان دا ءبىز جەر ءۇشىن كۇ­رەس­تى رەسەيدىڭ بارلىق حالقىمەن ءبىر­لەسىپ جۇرگىزۋ نيەتىندەمىز”. وسى سوزدەرىنەن باقىتجان ءبيسا­لى ۇلىنىڭ رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى دە, ودان كەيىنگى دە ءىس-ارەكەتتەرىن ايقىنداعان ماقساتىن ايقىن اڭعارۋعا بولادى. كوپ­شىلىككە ءمالىم, ول ءىى مەملەكەتتىك دۋ­مانىڭ پلەنارلىق ماجىلىستەرىندە دە, ءوزى مۇشە بولعان اگرارلىق جانە باسقا كوميسسيالاردا, ودان تىسقارى, ۇكىمەت مەكەمەلەرىندە دە زور قاجىر-قايراتپەن قا­زاق حالقىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن جوق­تا­دى. ءوزىنىڭ 1907 جىلعى 16 مامىردا مەم­لەكەتتىك دۋما مىنبەسىنەن سويلەگەن اتاق­تى سوزىندە ورىس شارۋالارىنىڭ با­سىنا تۇسكەن جاعدايدى قازاق دە­پۋتات­تا­رىنىڭ تۇسىنەتىنىن, جاندارى شىن اشي­تى­نىن ەسكەرتتى. سوندىقتان دا, شا­رۋا­لار احۋالىن جاقسارتۋ ماسەلەسىن ولار­دىڭ تۇرعان اۋداندارىندا جەردى پاي­دالانۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ ارقىلى شەشۋگە ىقىلاس بىلدىرمەيتىن دۋماداعى وڭشىلدارعا وزدەرىنىڭ ۇقساعىلارى كەلمەيتىنىن ايتا كەلىپ: “مەملەكەتتىك دۋما مىنانى ەستە ۇستاسىن – رەسەيدىڭ ءوز ىشىندەگى... ءجۇز وتىز مىڭ پومەششيك مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن شارۋالاردى قازاق جەرىنە كوشىرىپ, ولاردى رەنجىتۋدە, – دەدى. – مەملەكەتتىك دۋمانىڭ ەسىندە بولسىن, قازاقتار شارۋالاردىڭ جەر مۇقتاجىن قاناعاتتاندىرۋ ماقساتىندا جەكە يەلىكتەردەگى جەرلەردى كۇشتەپ ءبولىپ الۋدى قالايتىن بارلىق وپپوزي­تسيالىق فراكتسيالارعا ءاردايىم بۇيرەگى بۇرا قارايدى. بىراق مىنانى ويلاڭىز­دار, قازىرگى تاڭدا وسىناۋ پومەششيكتەردى قۇتقارۋ ءۇشىن قازاقتاردى جەرىنەن عانا ەمەس, تۇرعان ۇيىنەن, جالعىز باسپا­نا­سى­نان كۇشتەپ شىعارىپ جىبەرىپ جاتىر”. ەكىنشى دۋماعا كەلگەن بەتتە ول مۇ­سىلماندار فراكتسياسىنا تىركەلگەن-ءدى. قازاق ىستەرىن زاڭ جولىمەن شەشۋگە تى­­رىسقان بەلسەندى ارەكەتتەرىن “3 ماۋسىم توڭكەرىسىنەن” كەيىن دە, ءىىى ءجا­نە ءىV مەمدۋمالارداعى مۇسىلمان فراك­­تسياسى مەن توبى ارقىلى جاساپ تۇردى. ايگىلى ستولىپين رەاكتسياسى تۇسىن­دا قازاق دالاسىنا كەلىپ قونىستانۋ­شى­لار سانى كۇرت ارتىپ, شۇرايلى جەر­لە­رىنەن ايرىلعان جەرگىلىكتى حالىقتىڭ احۋالى ناشارلاي تۇسكەن-ءدى. قازاقتار­دىڭ تەك قانا جەر تىستەپ امان قالۋىنا بولا­تى­نىن, سوندىقتان تەزدەتىپ وتى­رىقشى ومىرگە كوشۋىن قاراتاەۆ سول شاق­تا قاتتى ناسيحاتتادى. ول اۋىلداس­تاردىڭ زاڭ پۇرسات ەتەتىن مولشەردە, ۇيىسۋشىلار سانىنا قاراي جەر تەلىمىن كەسكىزىپ الىپ, سوسىن سونى قاۋىمداسىپ پايدالانۋىن ورىندى دەپ ءبىلدى. قونىس­تارىنان جاپپاي قۋىپ جىبەرۋدى كوزدەگەن ۇكىمەت ساياساتىنا جەم بولماي, توتەپ بەرۋ, ءتىپتى قارسى تۇرۋ جولى, ونىڭ وي­ىنشا – اركىمگە تيەسىلى 15 دەسياتينالىق نور­ما­مەن ەگىستىككە جارامدى جەردى بولگىزىپ الىپ, قاۋىم بولىپ يەلەنۋدە جاتىر. مۇنداي ارەكەت بەلگىلى ءبىر اۋىل­دار تو­بى­نىڭ ەگىن ەگۋگە قولايلى القاپ­­تى يگەرۋىنە زاڭ تۇرعىسىنان ەرىك بەرەدى, ال تەلىمدەر اراسىنداعى ەگىستىككە جارا­مايتىن جەرلەرگە مال جايا بەرۋگە بولار ەدى دەپ پايىمدادى ول... پاتشا ۇكىمەتىنىڭ ارىدەن ويلاس­تى­رىلعان جوسپارمەن جۇرگىزىلۋى قاتىگەز وتار­لاۋ ساياساتىنىڭ قۇربانى بولۋدان ساق­تارلىق تاجىريبەنى قاراتاەۆ ءوزى كورسەتتى. ول 1910 جىلى ورال وبلى­سىن­داعى جىمپيتى ۇيەزىنىڭ شىدەرتى بو­لىسىنداعى سەگىز كوشپەندى اۋىلدىڭ ادام­دارى ءۇشىن جەر كەستىرىپ الىپ, ءارى ديقان, ءارى مالشى تىرلىگىن ۇيلەستىرە جولعا قويعان وتىرىقشىلار پوسەلكەسىن سال­دى. بۇل قىستاقتىڭ ەكونوميكالىق تىنىس-تىرشىلىگى تۋرالى, سونداي-اق جال­پى قازاق حالقىن ءوز جەرىندە ورنىق­تى­رىپ قالۋعا جەردى قاۋىمداسىپ پاي­دالانۋ كەپىل بولادى دەپ ەسەپ­تەگەن باقىتجان ءبيسالى ۇلىنىڭ ساياسي-الەۋ­مەتتىك كوزقاراستارى جونىندە زەرتتەۋشى-ەكونوميست مۇحامبەتقالي جاقساليەۆ جي­نا­عان مول ماتەريال مەن قو­رىتقان تۇجىرىمدار اسا قىزىقتى جانە ءالى ءمانىن جويعان جوق. شىنىندا, 20 عاسىردىڭ با­سىندا, پاتشا ۇكىمەتىنىڭ وتار­شىل­دىق شارالا­رى ۇدەپ بارا جات­قان شاقتا, حالىقتى قول­دا­نىس­تاعى زاڭ اۋقىمىندا كوشپەن­دىلىك ءومىر سالتىن وزگەرتۋگە, مال باسىن ازايتىپ, ونىڭ ونىمدىلىگىن ارت­تى­رۋعا, ەگىنشىلىكپەن, ساۋدامەن اي­نالىسۋعا, ءبى­لىم الىپ, عىلىمنىڭ قىر-سىرىن يگە­رۋگە ۇندەگەنى سۇل­تان قاراتاەۆتىڭ ءبىرىن­شى كەزەكتە بۇقارا قامىن ويلاعان كورە­گەن قايراتكەر ەكەنىن دالەلدەي تۇسەدى. حالىقتى پايدالى ىسكە جۇ­مىل­دى­رۋدا دۇركىندىك باسىلىم ناسيحاتىنىڭ ايرىقشا پارمەندى بولارىن انىق ۇققاندىقتان, قازاق زيالىلارى ۇلتتىق گازەت-جۋرنالدار اشۋدى قولعا العانى ءمالىم. باقىتجان قا­راتاەۆ اۋەلى 1911 جىلى وردادا, ۇزاماي ورالدا شىعىپ تۇرعان “قا­زاق­ستان” گازەتىنىڭ ۇيىم­داستىرۋشىسى ءارى قامقورى بولدى. ارا­عا از ۋاقىت سالىپ, ترويتسكىدە “ايقاپ” جۋرنالى شىعا باس­تاعاندا قۋانىشىن ءبىلدىرىپ, شى­عارۋ­شىلارعا تەلەگرامما جىبەردى. سونداعى قاراتاەۆ سۇلتاننىڭ جەدەلحاتى كوشىرمە تۇرىندە ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتتا ساقتاۋلى تۇر. ول ءوزىنىڭ قوعامدىق-ساياسي جانە ەكونو­مي­كالىق وي-پىكىرلەرىن, ءوزىن تولعاندىرعان وزگە دە ماسەلەلەردى وسى اتال­عان ەكى باسىلىمدا جانە بۇلاردان كەيىن شاڭىراق كوتەرگەن “قازاق” گا­زە­تىندە, سونداي-اق “فيكەر” (پىكىر), “قۇياش” (كۇن), “ۆاقىت” (ۋاقىت) سەكىلدى تاتار ءتى­­لىندە جارىق كورگەن ءباسپاسوز قۇ­رال­دارى بەتتەرىندە دە ۇزبەي ورتاعا سالاتىن. پاتشا ۇكىمەتى باقىتجان بي­سالى ۇلىن سەنىمسىز ادام دەپ ءبىلدى. قۇپيا پوليتسيا تىڭشىلارى ارقىلى ونىڭ ءار باسقان ءىزىن اڭدىپ جۇرەتىن بولدى. قا­راتاەۆ ءوزىن اڭدۋشىلارعا, زاڭگەر رە­تىندە, ارينە, ىلىك بەرمەۋگە تىرىستى. سە­رىكتەرىنە دە سونداي اقىل ايتىپ ءجۇر­دى. 1913-1914 جىلدارى قازاقتىڭ جىگەرلى جاس زيالىلارى ەل تاعدىرىن اڭگىمە ەتەرلىك قۇرىلتاي شاقىرۋ قا­جەت­تىگىن ءجيى كوتەرگەن. بەلگىلى دەموكرات, ەل سىيلاي­تىن اعا رەتىندە, باكەڭنەن كەڭەس سۇرا­عان. سوندا باقىتجان قاراتاەۆ ولاردىڭ باستاماسىن قىزۋ قولداي وتى­رىپ, قۇ­رىلتاي وتكىزۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى وكى­مەتتىڭ رۇقساتىن الۋ قاجەتتىگىن, ياعني زاڭدى­لىق­تى ساقتاپ بارىپ, حالىق مۇڭىن ور­تا­عا سالاتىن جينالىس وتكىزۋگە قول جەت­كىزگەننىڭ دۇرىس بولماعىن ەسكەرتكەن-ءدى. جاماندى-جاقسىلى زاڭدارى بولا تۇرا, سولارىنىڭ ءوزىن دۇرىس ساقتاماۋ, قاجەت ەتسە ماقساتتارىنا قاراي بۇرىپ الۋ, الدە مۇلدەم بەلىنەن باسۋ دەگەنىڭىز, وكىنىشكە قاراي, يمپەرياداعى ۇيرەن­شىكتى شارۋا-تىن. قاراتاەۆ ادىلەتتىلىك جو­لىنداعى كۇرەسىندە ۇكىمەتتىڭ وسى كەم­شىلىگىن نىساناعا الىپ وتىردى. اسىرەسە, 1916 جىلعى 25 ماۋسىمداعى ماي­داننىڭ قارا جۇمىستارىنا بۇرا­تانالاردى شاقىرعان بەلگىلى پاتشا ءپار­مە­نىنە جاۋاپ رەتىندە تۋعان تولقۋلار سە­بەبىن ول جوعارعى ورىنداردىڭ زاڭ­سىز­دىققا جول بەرۋىنەن كوردى. ءىV مەم­لە­كەتتىك دۋما توراعاسىنا, سوعىس جانە ىشكى ىستەر مينيسترلەرىنە تاپسىرعان “قا­زاق­تار جايىنداعى ەستەلىك جاز­با­سىندا” ول زاڭنىڭ بۇزىلعان جەرلەرى مەن ولاردىڭ سالدارلارىن تالداي كەلىپ, قازاق جىگىتتەرىن سوعىس قۇرىلىستارىنا الۋدى مۇلدەم توقتاتۋدى, نەمەسە شاقىرۋ مەرزىمىن كەيىنگە قالدىرۋدى تالاپ ەتتى. شەشىمتالدىعىن ول مۇسىلمان­دار­دىڭ 1917 جىلعى ماسكەۋ سەزىندە دە كور­سەتتى. اقپان رەۆوليۋ­تسيا­سى تۋدىرعان جاڭا ساياسي احۋالدا وتكەن رەسەي مۇسىل­ماندارىنىڭ بۇل سەزى ۋاقىتشا ۇكىمەت­تى قولداپ, ورىس-گەرمان سوعىسىن جەڭىس­كە جەتكەنشە جالعاستىرۋ جاعىن ايتا باستاعان. ۇيىمداس­تى­رۋ­شى­لاردىڭ پىكى­رىنە باقىتجان ءبيسالى ۇلى قو­سىلمادى. ول بيلىكتەن كەتكەن پاتشا اكىم­شىلىگى باستاعان, ەلدى كۇيزەلىسكە ۇشىراتقان سوعىستى شۇعىل دوعارۋ قاجەت دەپ ءبىلدى. ءوز ويىندا قالا بەرەتىنىنىڭ بەلگىسى رەتىندە, جيھانگەرشىلىك سوعىستى توقتاتۋ كەرەكتىگىن بۇرىننان كوتەرىپ جۇرگەن بولشەۆيكتەر پارتياسى قاتا­رىنا كىردى. بۇل 1917 جىلدىڭ مامىر ايى بولاتىن. سودان, بولشەۆيزم ۇرانىمەن ونشاقتى جىل قىزمەت ەتتى. قارت قايراتكەردىڭ ازامات سوعىسىن­دا سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى مەن قازاق رەۆو­ليۋ­تسيا­لىق كوميتەتىنىڭ مۇشەسى رەتىندەگى قىزمەتىن اكادەميك سالىق زيمانوۆ ءوز كىتاپتارىندا تياناقتى سارالاپ تال­داعان. ال ونىڭ ءار كەزەڭدەگى ساياسي-قۇ­قىق­تىق كوزقاراستارىن قادىرمەندى اكا­دە­ميكتىڭ شاكىرتى پروفەسسور ساكەن ءوز­بەك ۇلى ەگجەي-تەگجەيلى قاراستىردى. اتالعان عالىمداردىڭ جانە وزگە دە زەرتتەۋشىلەردىڭ جازعاندارىنان تۋاتىن جالعىز عانا وي سول, باقىتجان قاراتاەۆ حالقىنا ءاردايىم پايدالى بولۋ جو­لىن­دا ادال ەڭبەك ەتكەن ۇلكەن قايرات­كەر ەدى. ول ەل قامى ءۇشىن كومپارتيا ءمۇ­شەسى دە بولدى, تەك كەيىنىرەك, 1927 جى­لى, الدە بولشەۆيكتەر ىسىنە كوڭىلى تول­ما­عا­ن­ىنان با, الدە, 1934 جىلى قايتىس بول­عانىندا شىققان نەكرولوگتا كور­سەتىلگەندەي, جاسى ۇلعايىپ, بەلسەندى جۇ­مىسقا ارالاسا المايمىن دەپ ەسەپ­تە­گەنىنەن بە, پارتيا قاتارىنان شىعىپ كەتتى. حالىق ۇمىتپايتىن سوڭعى ءبىر ەرلىگى – 1932 جىلعى جازدا قازاقستاننىڭ “جار­­تى پاتشاسى” فيليپپ گولوششەكين­دى اشارشىلىق قىرعىنىن جاساعان قىل­مىس­تى ساياساتىن بەتىنە باسىپ, اقتوبە ۆوك­زالى الاڭىنداعى ءدۇيىم جۇرت كوزىنشە ايىپتاعانى... ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى ول عىلىمي جۇمىسپەن شۇعىلداندى. ارتىنا مول مۇرا قالدىردى. ونىڭ ولكەدەگى ازاتتىق قوزعالىستارى جايىنداعى تاريحي شو­لۋى بۇگىندە عىلىمي اينالىمعا ەنگەن. ورتا­لىق مەملەكەتتىك مۇراعاتتا ارنايى “قا­راتاەۆ قورى” بار, زەرتتەۋشىگە مۇن­داعى قۇجاتتار مەن ماتەريالداردىڭ رەۆوليۋ­تسيا تاريحىنان كوپ ماعلۇمات بەرەرى ءسوزسىز. باقىتجان قاراتاەۆ – قازاق تاري­حىن­داعى ءىرى تۇلعالاردىڭ ءبىرى. الايدا ون­ىڭ ەسىمى مەن قىزمەتى ءالى دە ءوز دەڭ­گەيىنە لايىقتى باعاسىن الا قويعان جوق. وعان كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا ۇزاق جىل­دارعا سوزىلعان تاريح عىلىمىنداعى بۇرمالاۋلار سەبەپ بولدى. اكەسىنىڭ رەۆوليۋتسيالىق قىزمەتىن جۇرتشىلىققا بۇرىنعى پارتيا تاريحى ينس­تيتۋتىنىڭ عالىمدارى قاتە ءتۇسىن­دىرىپ جۇرگەنى جايىندا كەزىندە زەينەپ باقىتجانقىزى قاراتاەۆا الدەنەشە مارتە ماسەلە كوتەرگەن بولاتىن. زەينەپ اپايدىڭ سونداي وتىنىشتەرىنىڭ ءبىرى 1985 جىلدىڭ سوڭىندا رەسپۋبليكامىزدىڭ ەڭ جوعارعى ساناتتاعى وكىمەت ورگانىندا قالاي قارالعانىنا وسى جولدار اۆتورى كۋا بولعان ەدى. قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ تاپسىرۋىنا وراي قا­زاقستان كومپارتياسى ورتالىق كو­ميتەتى جانىنداعى پارتيا تاريحى ينس­تيتۋتى حاتتى تەكسەرىپ, 1986 جىلعى 16 ساۋىردە جاۋاپ قايتاردى. سوندا سول تۇس­تاعى ەڭ قۇزىرلى عىلىمي مەكەمە اسا بە­دەلدى باسشىسىنىڭ قولىمەن: “پار­تيا تا­ريحى ينستيتۋتى قازاقستان كوم­پار­تياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ تاپ­سىر­ماسىنا وراي, ب.ب. قاراتاەۆتىڭ قى­زى­نىڭ ارىزدارىن تالداۋمەن الدەنەشە رەت شۇعىلداندى”, – دەي كەلىپ, ونى “قا­­زاق­ستاننىڭ وكتيابر كەزەڭىنە دە­يىنگى فەودال-باي ينتەلليگەنتتەرى لي­دە­رىنىڭ ءبىرى, كادەت پارتياسىنىڭ مۇشەسى بولعان”, – دەپ ومىردەرەگىن بۇرمالاڭ­قىراي سيپاتتادى. ودان, ايىپتاعان سارىنمەن: قا­راتاەۆ “1905 جىلعى شىلدەدە قازاق باي-فەو­دالدارى مەن كادەتتەرىنىڭ دەلە­گا­تسيا­سىن باسقارىپ, ءىى نيكولاي پاتشا­نىڭ مۇراگەرىنىڭ تۋىمەن قۇتتىقتاۋعا بار­دى. قابىلداۋ كەزىندە پاتشامەن بىرگە سۋرەتكە ءتۇستى”, – دەپ حابارلادى. دۇ­رى­­سىن­دا, پاتشانىڭ قابىلداۋىنا مۇ­را­گەردىڭ جاسقا تولۋىن سىلتاۋراتىپ كىرىپ, قازاق ءومىرى ءۇشىن وزەكتى ماسەلەلەر كوتەرگەن-ءدى... ال ونىڭ جەر ماسەلەسىندەگى ۇستا­نى­مىنا: “اگرارلىق ماسەلەدە ءتساريزمنىڭ وتارلاۋ ساياساتىن قۋاتتادى”, – دەگەن سوزدەرمەن, كوپە-كورنەۋ بۇرمالانعان باعا بەردى. قاراتاەۆتىڭ 1907 جىلى ءىى مەملەكەتتىك دۋما مىنبەرىنەن پاتشا ۇكىمەتىنىڭ قازاقتى جەر-سۋىنان كۇشتەپ ايىرىپ جاتقان وتارشىلىق ءىس-ارە­كەت­تەرىن بار داۋىسپەن اشكەرەلەۋى, 1910-شى جىلدارى بەلگىلى قازاق قوعام قايراتكەرلەرى بارلىبەك سىرتانوۆ پەن ءاليحان بوكەيحانوۆقا ۇكىمەتتىڭ پەرە­سەلەن قورلارىن جاساۋداعى قيانات­تارى جايىندا كۇيىنىپ حات جازىپ, كوشپەلى حالىقتى وتىرىقشى ەتۋگە باعىتتالعان ءىس-ارەكەتتەرگە شاقىرعانى ءمالىم. ناق­تى ۇلگىنى ونىڭ ءوزى كورسەتتى, اۋىلداس­تا­رى­نىڭ باسىن قوسىپ, پوسەلكە سالدى. الايدا قازاق ينتەلليگەنتتەرىنىڭ كوبى حا­لىقتىڭ دالا توسىندە, سالقىن سامال وتىندە, كەڭ جايلاۋدا مال باعىپ, قىمىز ءىشىپ, كوشىپ-قونىپ جۇرە بەرۋىن كوش­پەن­دىنىڭ وزگەرتۋگە بولمايتىن ءومىر سال­تىنا بالاعان. سوندىقتان دا قاراتاەۆ پەن ونىڭ جاقتاستارىنىڭ باستاماسىنا قولداۋ كورسەتپەدى. ەسەسىنە, 10-شى جىل­دارى ەۆوليۋتسيالىق جولمەن وتىرىق­شى­لانۋىن سەركەلەرى قالاماعان كوشپەندى حالىق بولشەۆيكتەر 30-شى جىلدارى رەۆوليۋتسيالىق تاسىلمەن مالىن سى­پى­رىپ الىپ وتىرىقشىلاندىرعاندا شى­بىنشا قىرىلىپ, ۇلتتىق اپاتقا دۋشار بولدى. قۇرمەتتى عىلىمي مەكەمەنىڭ وسىلاردى ويعا الماي, بەيعىلىمي تۇجىرىم جاساعانىنا قارنىڭ اشادى... ودان, قاراتاەۆ “1918 جىلعى 29 ناۋ­رىزداعى اق كازاكتار توڭكەرىسى كەزىندە اتقارۋ كوميتەتىنىڭ باسقا مۇشەلەرىمەن بىرگە تۇتقىندالىپ, 1919 جىلعى قاڭتارعا دەيىن تۇرمەدە بولدى”, – دەپ حابارلاي وتىرىپ, قىزىعى, مىنانداي سوزدەرىمەن وكىنىش بىلدىرگەندەي بولادى: “تۇتقىنعا الىنعانداردىڭ كوپشىلىگى اتىلىپ كەتتى, بىراق ول ءتىرى قالدى”. ءتىرى قالماۋ كەرەك ەدى... ويتكەنى... “قاراتاەۆ ب.ب. سوۆەت قۇرىلىسىنا قاتىسسا دا, كوممۋنيستىك پارتيانىڭ مۇشەسى بولسا دا, بۇرىنعى وتكەن جولى ونىڭ يدەيالىق پوزيتسياسىنا ەلەۋلى اسەر ەتتى. ماسەلەن, ول ءوز ماڭىنا كۇدىكتى, كەڭەس وكىمەتىنە جاعىنىپ, جابىلىپ جۇرگەن فەودال-باي ەلەمەنتتەرىن توپتاستىردى”... كوممۋ­نيس­تىك يدەولوگيا كورىگىن قىزدىرۋشى عى­لىمي مەكەمەگە بۇل پىكىرلەرى جا­را­ساتىن دا شىعار, وندا وسى ەكپىنمەن ودان ءارى: “ارحيۆتە بار قۇجاتتار ب.ب. قاراتاەۆتىڭ كۇردەلى دە قايشىلىعى مول ءومىر جولىنان وتكەنىن كۋالاندى­را­دى. كەڭەس وكىمەتىن مويىنداپ, رك(ب)پ قاتارىنا وتە تۇرىپ, ول كوم­مۋ­نيستىك پارتيا ساياساتىنىڭ دۇرىستىعىنا ءشۇبا كەلتىرۋمەن بولدى, ەكىجۇزدى پوزي­تسيا ۇستاعانى دا سيرەك ەمەس. ونىڭ سو­ۆەت قۇرىلىسىنا قاتىسۋى ەكى جىلداي عا­نا ۋاقىتقا سوزىلدى. سوسىن ول مەم­لەكەت مەكەمەلەرىندە جۇمىس ىستەۋدەن قول ءۇزىپ, جەكە ادۆوكاتۋرامەن شۇعىل­دان­دى, بۇرىنعى ۇستەم تاپ وكىلدەرىمەن بايلانىس جاساپ تۇردى, توپتىق كۇرەستەر مەن وسەكتەرگە قاتىستى. اقىرى ب.ب. قا­راتاەۆتىڭ ءوزى كوممۋنيستىك پارتيامەن بايلانىسىن تولىق ءۇزدى”, – دەلىنەدى... بۇل قورىتىندى جاسالعانى بەرى شي­رەك عاسىر ءوتتى. تاۋەلسىزدىك كەلدى. اتال­مىش مەكەمە مۇراعاتقا اينالدى. اي­تۋلى تاريحي كەزەڭ كۇن تارتىبىنە باسقا ماسەلەلەردى شىعاردى. كەڭەستىك ءداۋىردىڭ تۇعىرى شايقالعانشا جابىق جاتقان ۇلتتىق مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ الاشوردا سىندى بەلەسىنىڭ قاستەرلى تاريحى جاڭ­عىر­­دى. الاش زيالىلارىنىڭ ەسىمدەرى اعا­­رىپ, رۋحاني ومىرىمىزگە ورالا باستادى. وسىنىڭ ءبارى كەزىندە الاش پار­تيا­سىنا قوسىلماعان, الاشوردا جايىندا ارتىنا كۇردەلى سىني ەڭبەك قالدىرعان باقىتجان قاراتاەۆتىڭ ازاماتتىق تۇلعاسىن جاڭاشا باعامداۋ جۇمىسىن كەشەۋىلدەتىپ كەلە جاتقانداي. بۇل ىسكە ەندى, بالكىم, قايراتكەردىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولىپ وتىرعان بيىلعى مەرەيلى داتا جەتەگىمەن نازار اۋدارىلاتىن شىعار. ويتكەنى, ول وركەنيەتتى كۇرەس جو­لىنا تۇسكەن كۇللى قازاق ساياسي كۇ­رەسكەرلەرىنىڭ شىن مانىندە ءىزاشارى بولعان ەرەن ازامات. جەكەلەگەن الاش قايراتكەرلەرىمەن اراداعى كوزقاراس الشاقتىعىنا قاراماستان, ونىڭ 20-عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندەگى بەلسەندى ساياسي قىزمەتىمەن الاش مۇراتىنا, الاش ىسىنە قوسقان ۇلەسى ولشەۋسىز زور. بەيبىت قويشىباەۆ, جازۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.