ورالدىق وقىرماندار ورتاسىندا
گازەتىمىزدە بۇعان دەيىن حابارلانعانىنداي, رەسپۋبليكانىڭ باتىس وبلىستارىنا شىعارماشىلىق ءىسساپارى كەزىندە “ەگەمەن قازاقستان” رگ” اق پرەزيدەنتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ م.وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە قالا زيالىلارىمەن, وقۋ ورنىنىڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىمەن جانە ستۋدەنت جاستارمەن كەزدەستى. باسقوسۋدا گازەت باسشىسى مەن ورالدىق وقىرماندار اراسىندا جاندى بايلانىس ورنادى. س.ابدراحمانوۆ ولاردىڭ قويعان سان الۋان سۇراقتارىنا تولىققاندى جاۋاپتار قايتاردى. كەزدەسۋ كەشىن ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى, تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تۇياقباي رىسبەكوۆ اشىپ, العاشقى ءسوزدى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆقا بەردى.
– بۇدان ون توعىز جىل بۇرىن تاۋەلسىزدىككە قولىمىز جەتكەن كەزدە ونىڭ تالاپتارىن وقىرماندارعا العاش جەتكىزگەن باسىلىم – “ەگەمەن قازاقستان”. ءسويتىپ ول جاڭا تاريحىمىز جۇكتەگەن كۇردەلى ءمىندەتتى قايىسپاي, قايمىقپاي ءوز موينىنا الا ءبىلدى. ءارى “ەگەمەن” وسى كيەلى مىندەت پەن پارىزدى ءبۇگىنگى كۇنگە دەيىن ابىرويمەن اتقارىپ كەلەدى, – دەپ باستادى ول ءوز ءسوزىن.
قازىر نە كوپ, شىعىپ جاتقان ءارتۇرلى گازەت-جۋرنالدار كوپ. بەلگىلى ءبىر باعىت پەن تاقىرىپتاردى عانا جازاتىن سالالىق باسىلىمدار دا جەتكىلىكتى. “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” ولاردان ارتىقشىلىعى امبەباپتىق سيپاتىندا. ودان وقىرماندار سان الۋان تاقىرىپتارداعى ماتەريالداردى تاۋىپ وقي الادى. ادامنىڭ زەردەسىن ۇشتاپ, وي-ءورىسىن وسىرۋدە باسپاسوزدىڭ ورنى بولەك. بۇل تۇرعىدا ينتەرنەت پەن ونىڭ سايتتارى گازەتتىڭ ءرولىن ايىرباستاي المايدى, – دەپ وي ءتۇيگەن س.ابدراحمانوۆ كەلەسى كەزەكتە كەزدەسۋگە كەلگەندەردى وي-پىكىر الماسىپ وتىرۋعا شاقىردى. باس باسىلىم ءجونىندەگى العاشقى تىلەكتى ورالدىق پروفەسسور, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, گازەتتىڭ تۇراقتى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى تىلەكجان رىسقاليەۆ جەتكىزدى.
– “ەگەمەندە” رەسمي ماتەريالدار وتە كوپ جازىلادى دەپ ءجۇرگەندەر بار. مەن بۇل تىم بىرجاقتى ايتىلعان پىكىر دەپ ەسەپتەيمىن. مۇنسىز ءبىز ەلىمىزدىڭ كۇندەلىكتى تىنىس-تىرشىلىگىن, قول جەتكەن تابىستاردى, الدا تۇرعان مىندەتتەر مەن پروبلەمالاردى بىلە الماس ەدىك. ەگەر باس باسىلىم ەلباسىمىزدىڭ ساياساتى مەن ۇكىمەتتىڭ قولعا العان ىستەرىن وقىرماندارعا ۇدايى جەتكىزىپ وتىرسا, بارشا حالىقتى سول ەرەن ءىستەردى ورىنداۋعا جۇمىلدىرىپ جاتسا, بۇدان ارتىق قانداي مەرەي بولماق.
بۇدان ءارى س.ابدراحمانوۆ زالدان قويىلعان وقىرماندار ساۋالدارىنا جاۋاپتار قايتاردى. ولاردىڭ ءبىر-ەكەۋىن كەلتىرەلىك.
ءالفيا جاقسىعاليەۆا, باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 4-كۋرس ستۋدەنتى:
– ءبىزدىڭ رەسپۋبليكادا جاستاردىڭ رۋحاني-تانىمدىق سۋسىنىن قاندىرا الاتىنداي گازەتتەر مەن جۋرنالدار جوق سەكىلدى. بۇعان نە دەيسىز؟
– مۇلدەم جوق دەسەك, ءسال ۇشقارىلاۋ كەتەرمىز. جوق ەمەس, بار. ءبىرقاتار گازەتتەر جاپ-جاقسى ماتەريالدار بەرىپ ءجۇر. بۇل باسىلىمدار ءوز اتاۋىنا سايكەس جاستار پروبلەمالارىنا كوبىرەك نازار اۋدارسا, ءورىسى وسە تۇسەتىنىنە ەشقانداي كۇمان جوق. سونداي-اق رەسپۋبليكادا “جۇلدىزدار وتباسى” دەگەن جۋرنال شىعىپ تۇرادى. تىم جاقسى تارالىمى بار. دەگەنمەن, ءالفيا, ءسىز ورىندى سۇراق قويىپ وتىرسىز. ءوزىڭىز ايتقانداي, جاستارعا ارنالعان وسىنداي ءبىر كەڭىستىك بوس تۇرعانداي كورىنە بەرەتىنى دە راس. شىن قولعا السا ونىڭ ورنىن تولتىرۋعا بولادى. ءارى مۇنداي باعىتتاعى گازەت-جۋرنالداردى مينيسترلىكتە تىركەۋ سونشالىقتى قيىن دا ەمەس.
باۋىرجان عۇبايدۋللين, وبلىستىق “ورال ءوڭىرى” گازەتىنىڭ باس رەداك-تورى:
– قازاقستاندا ءارتۇرلى ءدىني اعىمدار پايدا بولا باستاعانى ءبارىمىزدى الاڭداتادى. وسىنداي جاعدايدا ءبىز ءداستۇرلى يسلامعا بەت بۇرۋ باعىتىن سولعىنداتىپ الىپ جۇرگەن جوقپىز با؟ وسى تۇيتكىل جونىندەگى كوزقاراسىڭىزدى بىلگىمىز كەلەدى؟
– تۇپتەي كەلگەندە, قاي ءدىننىڭ دە ۇستاناتىن باعىتى بىرەۋ-اق. ول تەك جاقسىلىقتى ۋاعىزداۋ, ار-وجدان تازالىعىنا ۇندەۋ. جاماننان جيرەندىرۋ. ءدىندەردىڭ و باستاعى وسى جالپىادامزاتتىق ىزگى ميسسياسى بۇرمالانىپ كەتىپ جۇرگەن بولسا, بۇل وزگە ءبىر اڭگىمەنىڭ ۇلەسىنە تيەدى. سۇراعىڭىزعا وراي قايتارار جاۋابىم ءبىز يسلام ءدىنىنىڭ ونى ۇستانۋشىلار ءۇشىن يكەمدى بولعانىن قالار ەدىك. جاسىراتىنى جوق, بىزدە ءماسەلەنىڭ وسى جاعى جەتىسپەي جاتقانداي كورىنەدى.
وزگە دىندەرمەن سالىستىرا قاراعاندا تاريحتاعى سوڭعى ءدىن رەتىندە يسلامنىڭ ارتىقشىلىق جاقتارى وتە كوپ. الايدا كوپ جاعدايلاردا وسى ارتىقشىلىقتى دالەلدەپ, تايعا تاڭبا باسقانداي قىپ ۇستارتىپ بەرۋ جاعى كەمشىن بە دەپ قالاسىڭ. وكىنىشكە وراي, بىزدە تەولوگيا ءالى كۇنگە عىلىم رەتىندە قۇلاش جايا الماي كەلەدى. ارينە, ءدىنىمىزدىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرۋدە ەلەۋلى ىستەر دە جوق ەمەس. مىسالى, بەلگىلى ايتىسكەر اقىن مۇحامبەتجان تازابەكوۆ باسقاراتىن “اسىل ارنا” تەلەارناسى يسلام ءدىنىنىڭ ۇستاناتىن باعىتىن, ونىڭ اتقاراتىن ىزگى ماقساتىن رەسپۋبليكانىڭ ورىس ءتىلدى كورەرمەندەرىنە بەلگىلى ءبىر ءجۇيەمەن ۇسىنىپ جۇرگەنى تەك قۇپتاۋعا, قولداۋعا لايىقتى قادام دەپ ويلايمىن.
جايساڭ اقباي, تاريحشى-ولكەتانۋشى:
– بۇگىنگى كەزدە گازەت اتاۋىنداعى “ەگەمەن” دەگەن انىقتاۋىش قاجەت پە؟
– ون توعىزىنشى عاسىردا ءومىر ءسۇرگەن ارقالى اقىن مۇرات ءموڭكە ۇلىنىڭ: “ەگەمەن بولماي ەل بولماس, ەتەكتەن كەسىپ جەڭ بولماس” دەگەن شۋماقتارى بار. بۇل جەردە ەگە, ەگەمەن دەگەن ءسوز ورىس تىلىندە قولدانىلاتىن سۋۆەرەنيتەت دەگەن ءسوزدىڭ بالاماسىنا جاقىندايدى. سوندىقتان دا ءبىز ەگەمەن دەگەن ۇعىم مەن اتاۋدى سانالى ءتۇردە قايتالايمىز. ءارى بۇل اتاۋ بۇگىندە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە گازەتتىڭ برەندىنە اينالا العانىن دا نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايدى. گازەتتىڭ ابىرويى مەن سالماعى ەڭ ەلدىمەن ونىڭ اتىندا ەمەس زاتىندا عوي دەپ ويلايمىز. ونىڭ ۇستىنە رەسەيدە شىعاتىن “كومسومولسكايا پراۆدا”, “سوۆەتسكي سپورت” دەگەن گازەت اتاۋلارى ءالى كۇنگە دەيىن ساق-تالىپ كەلەدى ەمەس پە؟ نە ءۇشىن؟ سول اتاۋلاردان ايىرىلسا وقىرمانداردىڭ كوپ بولىگىن جوعالتىپ الاتىنىن ونىڭ باسى-قاسىندا وتىرعاندار بىلمەيدى ەمەس, جاقسى بىلەدى. برەند دەگەنىمىزدىڭ دە ءبىر مىسالى وسى.
كەزدەسۋدى م.وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى تۇياقباي رىسبەكوۆ قورىتىندىلاپ, ۇجىم مۇشەلەرىمەن كەزدەسۋگە ۋاقىت تاۋىپ ءماندى دە ماعىنالى, ءتالىمدى دە تاربيەلى اڭگىمەلەر ايتىپ بەرگەنى ءۇشىن گازەت باسشىسى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆقا راحمەت ايتتى.
تەمىر قۇسايىن. ورال.
______________________
سۋرەتتى تۇسىرگەن رافحات حالەلوۆ.
* * *
العا باسۋشىلىق ارنالارى كەڭەيە ءتۇستى
اقتوبە وبلىسىنا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەلىپ, ءبىرتالاي جاڭا نىسانداردىڭ تۇساۋىن كەسىپ, وڭىردەن باستاۋ العان “اۋىلدىڭ گۇلدەنۋى – قازاقستاننىڭ گۇلدەنۋى” مارافون-فەستيۆالىن قورىتىندىلاۋ سالتاناتىنا قاتىسىپ, مارافوندا بەلسەندى ەڭبەك ەتكەن جاستارعا 64 ءاۆتوموبيلدىڭ كىلتىن, 100 نوۋتبۋكتى جانە استانا قالاسىندا قىدىرىپ قايتۋعا 2000 جولداما تاپسىرعان قۋانىشتى ءساتىنىڭ قىزۋى باسىلا قويماعان-دى. وسى كەزدە “ساباقتى ينە ساتىمەن” دەگەندەي, اقتوبەگە جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن “ەگەمەن قازاقستان” رەسپۋبليكالىق گازەتى” اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتى وبلىس اكىمى ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ جىلى شىرايدا قابىلداپ, كەڭ وتىرىپ اڭگىمەلەستى.
شىنىندا دا, وبلىس باسشىسىنىڭ كوتەرىڭكى كوڭىل -كۇيىن تۇسىنۋگە بولادى. ەلباسى سول ساپارىندا حالىق الدىندا سويلەگەن سوزدەرىندە ءوڭىردىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا وبلىستاردىڭ اراسىندا كوشباس-تاۋشىلار قاتارىندا ەكەنىن ايتۋى, ال جىل ساناپ كوركەيىپ, ساۋلەتتەنىپ كەلە جاتقان اقتوبەنى ەلىمىزدەگى ۇزدىك قالالاردىڭ ءبىرى دەپ باعالاۋى جاي ايتىلا سالماعانى بەلگىلى. بۇل باعانىڭ استارىندا ءوڭىردى العا باستىرۋعا باعىتتالعان قىرۋار شارۋالار جاتىر, سوڭعى جىلدارداعى ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنى وسىنداي تۇجىرىم جاساۋعا بەرىك نەگىز قالايدى.
– ءبىز يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بۇدان بەس-التى جىل بۇرىن نەگىز قالادىق. وعان الدىن-الا جوبا-جوسپارلارىمىز بولعاندىقتان تياناقتى دايىندىقپەن كىرىستىك. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا وڭىردە جالپى قۇنى 1,0 ملرد. تەڭگە بولاتىن 84 جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. بيىل 143,9 ملرد. تەڭگە قۇرايتىن 43 جوبا ىسكە قوسىلادى. وسى كەزگە دەيىن 18 جاڭا نىسان پايدالانۋعا بەرىلدى. ەلباسىنا “اقتوبەرەنتگەن” اق شىعارىپ جاتقان كومپيۋتەرلىك توموگراف ۇنادى. مۇنداي توموگراف بىرەگەي قوندىرعى, ءارى ارزان. سونداي-اق, مەتاللۋرگيالىق زاۋىتتىڭ دا بولاشاعى زور, – دەدى ەلەۋسىن ناۋرىزباي ۇلى وڭىردەگى ىلگەرىلەۋ ىزدەرى قايدان باستاۋ الاتىنىن سەزدىرە وتىرىپ. وبلىس باسشىسى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆپەن اڭگىمەدە بيىلعى قۋاڭشىلىقتىڭ زاردابىن جويۋعا بايلانىستى شارۋالاردى دا اينالىپ وتپەدى. ازىق-ت ۇلىكتىك استىق قورىن جاساۋعا جەتكىلىكتى تۇقىممەن, جەممەن قامتاماسىز ەتۋگە ۇكىمەت قولداۋ كورسەتكەن. سونىڭ ءناتيجەسىندە وبلىسقا تونناسى 26,5 مىڭ تەڭگە تۇراتىن 130 مىڭ توننا استىق بولىنگەن. مال ازىعىمەن قامتاماسىز ەتۋ تاپسىرماسى 115 پايىز ورىندالعان.
ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ وبلىستا الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ وڭدى شەشىلىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. قازىرگى تاڭدا 290 مىڭعا جۋىق ادام الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەردى پايدالانادى. ولاردىڭ ىشىندە, ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسۋشىلار مەن ولارعا تەڭەستىرىلگەندەر كوممۋنالدىق تولەمدەردەن تولىق بوساتىلعان بولسا, چەرنوبىل اپاتىن اۋىزدىقتاۋعا جانە اۋعان سوعىسىنا قاتىسۋشىلارعا دا كوممۋنالدىق جەڭىلدىكتەر بەرىلگەن. بيىلدىڭ وزىندە ون سەگىز مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلعان, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 0,3 پروتسەنت قۇرايدى. وڭىردە حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايى جاقسارا تۇسكەن. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ شىلدە ايىندا ورتاشا جالاقى 64 مىڭ تەڭگە بولسا, تامىزدا 70 مىڭ تەڭگە قۇرادى. ەلەۋسىن ناۋرىزباي ۇلى, وبلىستا گاز, ەلەكتر باعاسى باسقا وڭىرلەرگە قاراعاندا اناعۇرلىم تومەن ەكەندىگىنە ناقتى مىسالدار كەلتىردى.
اڭگىمە بارىسىندا ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ رەسەيگە شىعارىلاتىن ساپالى ەتتى دايىنداۋ جايىن سۇرادى. وبلىس باسشىسى بۇل باعىتتا “تاندەم” جشس وندىرەتىن ەت ونىمدەرىنىڭ وتىزدان استام تۇرىمەن ىشكى رىنوكتى قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, كورشىلەس وبلىستارعا دا شىعاراتىنىن جەتكىزدى. ەلەۋسىن ناۋرىزباي ۇلى, استانالىق قوناقتى ۇستىمىزدەگى جىلعى سەگىز ايدا وب-لىستان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 280 ملرد. تەڭگە ءتۇسكەنىنەن, ونىڭ 40 ملرد. تەڭگەسى وبلىستا قالدىرىلعانىنان حاباردار ەتتى. ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ ءابىلقايىر حاننىڭ ءمايىتىن انىقتاۋعا قاتىستى جۇمىستارعا دا قىزىعۋشىلىق تانىتتى. وبلىس باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ابىلقايىر حانعا بايلانىستى ءبىراز شارۋا جۇرگىزىلگەن, ەندىگى ماسەلە حاننىڭ قازىپ الىنعان مۇردەسىن دنك بويىنشا انىقتاۋعا تىرەلىپ تۇر. ال تىلەۋ ايت ۇلىنا ەسكەرتكىش ورناتۋ, كوشە اتىن بەرۋ الداعى ۋاقىتتا ويلاستىرىلاتىن بولدى. اڭگىمە ارناسى باسپاسوزگە جازىلۋعا اۋعاندا “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ وبلىستاعى تارالىمىن 9500 داناعا جەتكىزۋدىڭ مۇمكىندىگى بار ەكەندىگىنە توقتام جاسالدى.
سودان كەيىن ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمىنىڭ باسشىسى وبلىس اكىمى ەلەۋسىن ساعىندىقوۆپەن بىرگە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ءاليا مولداعۇلوۆا داڭعىلى بويىنداعى باتىرلار اللەياسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىسىپ, اقتوبەلىك باتىرلار ەسكەرتكىشتەرىنە گۇل شوقتارىن قويدى. اللەيا قۇرىلىسىن ءجۇرگىزگەن “گرانيت” جشس 87,4 ملن. تەڭگەنىڭ جۇمىسىن اتقارىپتى. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى اللەياسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ءسوز سويلەگەن وبلىس اكىمى ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ ەرلىكتى قاستەرلەۋدىڭ, ونى جاس ۇرپاقتىڭ جادىندا جاڭعىرتۋدىڭ ۇلكەن پارىز ەكەنىنە توقتالدى. استانالىق قوناق “نۇر عاسىر” مەشىتى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى اتىنداعى ساياباق اراسىندا ورنالاسقان العاشقى جەر استى وتكەل جولىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋ راسىمىنە دە قاتىستى.
“ەگەمەن قازاقستان” رگ” اق پرەزيدەنتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ جۇمىس ساپارىنىڭ ەكىنشى بولىگىندە “نۇر وتان” حدپ وبلىستىق فيليالىندا پارتيا بەلسەندىلەرىمەن, وبلىستىق جانە قالالىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىمەن كەزدەستى. كەزدەسۋدە “نۇر وتان” حدپ پارتيالىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى رەتىندە دە ءسوز العان ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ “نۇر وتاننىڭ” ەلدەگى ساياسي تۇراقتىلىقتى, ۇلتارالىق تاتۋلىقتى, كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى قالىپتاستىرۋداعى, ەكونوميكالىق دامۋعا ىقپال ەتۋ تەتىكتەرىن پايدالانۋداعى مۇمكىندىكتەرى جايلى كەڭىنەن اڭگىمەلەدى, كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ گازەتكە, باسقا دا ماسەلەلەرگە بايلانىستى ءبىرقاتار سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى.
ساتىبالدى ءساۋىرباي.
اقتوبە وبلىسى.
