اسەت يسەكەشەۆ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى — يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى: “يندۋستريالاندىرۋ ىسىندە ىركىلىسكە جول جوق”

— اسەت ورەنتاي ۇلى, ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءبىرىنشى جىلىنىڭ سەگىز ايى دا وتە شىقتى. ولاي بولسا, العاشقى قورىتىندىلاردى شىعاراتىن كەز دە كەلگەن سياقتى. ونىڭ ۇستىنە, پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ تاياۋدا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا باعدارلامانىڭ العاشقى ناتيجەلەرىنە وڭ باعا بەرگەنى دە بەلگىلى. —ول شىنىمەن دە سولاي. جۇمىستاردى باستاپ كەتۋ الاڭىن مەيلىنشە قىسقا مەرزىمدە دايىنداي وتىرىپ, بىزگە بەلگىلى ءبىر ناتيجەلەرگە قول جەت­كىزۋ­دىڭ ءساتى ءتۇستى. يندۋستريالىق ساياساتتىڭ بارلىق با­سىمدىقتى سالالارى مەن شەشۋشى باعىتتارى بو­يىنشا جۇيەلى ءىس-شارالار ازىرلەنىپ, ناقتى جو­بالار ايقىندالدى. ىشكى جانە الەمدىك رى­نوك­تارداعى سالىستىرمالى تۇردە العانداعى بوس “ني­شالاردى” يەمدە­نە­تىندەي ينۆەستورلاردى تارتۋ ءۇشىن پرەسپەكتيۆالى دەگەن جوبالار انىقتالدى. وسىلاردىڭ ارقاسىندا ءبىز ىرعالىپ-جىرعالۋعا ۋاقىت شىعىنداماستان, بيىلدىڭ وزىندە-اق بەل­گىلەنگەن بولجامدىق كورسەتكىشتەردى ەڭسەردىك. بەلگىلەنگەن 144 ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ 72-ءسى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا-اق ىسكە قوسىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن كەم دەگەندە تاعى دا وسىنشا جوبانى ىسكە قوسۋ جوسپارلانسا, قازىردىڭ وزىندە بىرقاتار ءىرى ينۆەستيتسيالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق جو­با­لاردى جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارى باستالىپ تا كەتتى. — ۇكىمەت بەلگىلەگەن ءۇيدب-ءنى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارىنداعى مىندەتتەردىڭ ءبىرى—800 ميلليارد تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسيالاردى يگەرە وتىرىپ, 144-تەن استام جوبانىڭ ىسكە قوسىلاتىندىعىنىڭ ناقتى ورىندالاتىنىنا سەنىم ارتۋعا بولا ما؟ — ءبىزدىڭ بۇدان دا گورى كۇردەلىرەك مىندەتتەردى شەشۋگە قابىلەتىمىز جەتەدى. ەڭ باستىسى—ىرعاقتى جۇمىستىڭ جولعا قويىلۋى. جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋداعى, قازاقستاندىق مازمۇندى ارتتىرۋ ءجو­نىنەن ينۆەستورلارمەن جۇمىستاعى, “جول كارتاسى” جانە باسقا دا ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋداعى بەلسەندى, جۇيەلى جانە ۇكىمەتتىڭ اكىمدىكتەرمەن, سول سياقتى, بيزنەس-قاۋىم­داس­تىق­تارمەن بىرلەسكەن جۇمىسى ارقىلى عانا ءبىز العا قويعان ماقساتتارعا قول جەتكىزەتىن بولامىز. العاشقى ناتيجەلەر شى­نى­مەن دە جاقسى. مىسالعا ماكروەكو­نو­مي­كا­لىق كورسەتكىشتەردى الايىق. سەگىز ايدىڭ قو­رى­تىن­دىسى بويىنشا ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ في­زي­كالىق ءوسۋ كولەمى 110,9 پايىز, ال وڭدەۋ ونەر­كا­سى­بىندە وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىس­تىر­عاندا 119,1 پايىز بولدى. ايتارلىقتاي وسىمدەر حي­ميا ونەر­كاسىبى ونىمدەرىندە (173%), دايىن مەتالل بۇيىم­دارىندا (159,5%), ماشينە جاساۋدا (151,4%), مۇناي وڭدەۋدە (121,1%) ورىن الىپ وتىر. — قازاقستاننىڭ كەدەن وداعىنا قوسىلۋىنا باي­لا­نىستى ءۇيدب-ءنى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى جۇمىس­تار­دا قانداي دا ءبىر وزگەرىستەردىڭ ورىن الۋى مۇمكىن بە؟ — مەملەكەت باسشىسى ەكونوميكالىق جانە يندۋستريالىق ساياساتتىڭ بارلىق ماسەلەلەرى جاڭا قۇرىلعان كەدەن وداعىمەن استاستىرىلا قارالاتىن جانە كەلەسى ينتەگراتسيالىق ءساتى—بىرتۇتاس ەكو­نو­ميكالىق كەڭىستىككە دايىندىق جاعدايىندا ەكو­نو­ميكانىڭ وسۋىنە عانا قولداۋ كورسەتىپ قويماي, سو­نىمەن بىرگە, ونىڭ قۇرىلىمدىق قايتا جاڭ­عى­رۋىن دا جەدەلدەتۋ قاجەتتىگى جونىندە تاپسىرما بەردى. وسىلاردى, سول سياقتى الەمدىك ەكونومي­كا­داعى اعىمداعى تەندەنتسيالاردى, قارجى رىنوك­تا­رىن­داعى كۇردەلى جاعدايدى, جاھاندىق تەحنولوگيالىق ترەن­دتەردى جانە ءىس جۇزىندە الدا تۇرعان الەمدىك ەكونوميكانىڭ جاڭا تەحنو­لو­گيا­لىق قالىپقا كوشۋىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان پرەزيدەنتى الدىعا جاڭا تارتىپكە سايكەس ءمىن­دەت­تەردى قويىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, بۇكىل مەم­لە­كەتتىك ورگاندار ءوز جۇمىس­تارىن قايتا قۇرۋ ار­قى­لى ونى جاڭا ساپالى دەڭگەيگە كوتەرىپ, قو­يىلعان ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن ۇيلەسىمدىلىك پەن شوعىرلانۋشىلىقتى بارىنشا قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. — باسقاشا ايتقاندا, وسىنىڭ بارىنە جۇيەلى كوزقاراستار قاجەت قوي؟ وسىعان بايلانىستى بەرىلەتىن كەڭەستەر قانداي؟ — جۇيەلىلىككە كەلەر بولساق, ول ءبىزدىڭ بۇكىل جۇمىسىمىزعا ءتان بولۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ كەڭەستەرىمىز بەلگىلى ءبىر بولىگى جەرگىلىكتى جەرلەردە شەشىمىن تاۋىپ جاتقان ۇيىمداستىرۋ ماسە­لە­لە­رىنىڭ بۇتىندەي ءبىر كەشەنىنە قاتىستى بولماق. ول ورتالىق ورگاندار مەن اكىمدىكتەردىڭ ءىس-قي­مىل­دارىن ۇيلەستىرۋ, بىلايشا ايتقاندا, بىرلەسكەن ءىس-شارالار جۇيەسىندەگى “قىسىلتاياڭ تۇستار”. بۇل ورايدا ورتالىق اتقارۋ ورگاندارىنىڭ بيزنەستىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ناقتىلى قولداۋ قۇرالدارى ارقىلى باع­دار­لا­مالاردىڭ ورىندالۋىنا قاتىستى جۇمىستاردى كۇشەيتە ءتۇسۋىنىڭ ماڭىزى زور. ول “قول قويىلدى, قالعانى ارمەن كەتسىن!” پرينتسيپىمەن جازىلاتىن كەزەكشى باعدارلاما بولماۋى كەرەك. ول ورىندالۋ مەحانيزمدەرى مەن ناتيجەلەرى ايقىن جازىلعان سارالانعان سالالىق ستراتەگيا بولۋعا ءتيىس. وكىنىشكە قاراي, ءۇيدب-دە قارالعان ءىس-شارالاردىڭ ءبارى بىردەي سالالىق باعدارلا­ما­لاردا كورىنىس تابا العان جوق. ول كەيبىر مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كەلىسىم الۋدىڭ بارلىق پروتسەدۋ­را­لارىنان ءوتىپ ۇلگەرمەۋى سالدارىنان قارجى مي­نيس­ترلىگى مەن ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا مي­نيس­ترلىگىنىڭ قولداۋىن الا الماۋىنا بايلانىستى بولىپ وتىر. بىراق, مەنىڭ ويىمشا, ءالى دە مامىلەگە كەلۋ جولدارىن ىزدەستىرگەن دۇرىس سياقتى. ويتكەنى تىيىم سالۋ– ول جول تابۋدىڭ ەڭ قاراپايىم ءتاسىلى. — سوندا بۇگىندە ناقتىلى قانداي ماسەلەلەر ءۇيدب-ءنىڭ “جۇزەگە اسىرۋ پۋلىنا” ىلىكپەي قالىپ وتىر؟ — ماسەلەن, بيۋدجەتتە قارجىنىڭ بولماۋى سال­دارىنان, حيميا ونەركاسىبىن دامىتۋ باعدار­لا­ما­سىن­دا ءبىرتۇتاس رەسپۋبليكالىق سىناق لابو­را­تو­ريا­سىن قۇرۋ, قىزمەتكەرلەردى جەتەكشى حا­لىق­ارا­لىق كومپانيالاردا تاجىريبەدەن وتكىزۋ سياقتى ءىس-شارالار قولداۋ تابا المادى. سول سياقتى, حيميا ونەركاسىبىن رەسۋرستىق قامتاماسىز ەتۋ جاعى, ياعني شيكىزات كەن ورىن­دارىن بارلاۋ جۇمىستارى دا قولداۋ تاپپادى. وسى جايتتەردى ەسكەرە كەلىپ, ءبىز بولاشاقتا پرە­زيدەنتتىك ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيا­لىق دامۋ باعدارلاماسىندا قاراستىرىلعان بارلىق ءىس-شارالارعا باسىمدىقتى تۇرعىدا قاراۋ ورىندى دەپ سانايمىز. ولاردىڭ ءبارىنىڭ دە بۇتىندەي العاندا مەملەكەت باسشىسى بەكىتكەن ماقساتتى ەكونوميكالىق جەتىستىكتەرگە جەتۋگە باعىتتالعانىن ءتۇسىنۋ قاجەت. بۇل جەردە تازا “بۋحگالتەرلىك” كوزقاراس بولۋعا ءتيىس ەمەس. — ءۇيدب باعدارلامالارىنا قاتىستى ءبارى تۇسىنىكتى سياقتى. ال ەندى وڭىرلىك دامۋ باعدار­لاما­لارىنىڭ جاعدايى قالاي بولىپ جاتىر؟ —بۇگىنگى تاڭدا جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارى وڭىرلىك باعدارلامالاردى ازىرلەۋدى اياقتاپ كەلەدى. بۇل باعدارلامالاردا وڭىرلەر ەكونوميكاسىن دامىتۋ پەرسپەك­تي­ۆا­لا­رىنىڭ بولاشاعى دا, شە­شۋشى جوبالاردىڭ سالالىق تۇرعىدا مامان­دا­نۋى دا ايقىن كورىنىس تابۋى ءتيىس. وڭىرلىك باع­دار­لامالاردا ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, ين­نوۆاتسيالاردى قولداۋعا, ەكسپورتتى العا باستىرۋعا, تىكەلەي ينۆەس­تي­تسيا­لار­دى تارتۋعا, شاعىن بيزنەستى قولداۋعا باعىتتالعان شارالاردىڭ ءبارى دە ءوزارا بايلانىستىرىلۋى كەرەك. جانە وسىلاردىڭ ءبارىنىڭ شيكىزات رەسۋرستارىمەن, قارجىمەن, ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتىلۋى يگى. — يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ پەرسپەكتيۆاسى قانداي؟ ولارعا قالايشا قولداۋ كورسەتىلمەك؟ — بۇگىندە يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا جالپى سوماسى 7,26 تريلليون تەڭگە بولاتىن 237 جوبا ەنگىزىلگەن. ونىڭ سىرتىندا 3 تريلليون تەڭ­گە­دەن اسا­تىن جەتكىلىكتى ازىرلەنگەن 88 پەرس­پەك­تي­ۆالى جوبالار دا بار. مەملەكەتتىك قول­داۋ شا­را­لا­رىنىڭ ايىر­ما­شىلىقتارى دا جوبانىڭ اۋقىمىنا بايلانىستى كورىنىس تاپقان. ءبىز ولاردى ءۇش توپقا بولدىك. ىرىلەرى – ولار قۇنى 300 ميلليون دوللارعا دەيىنگى 39 جوبا. ولارعا ءار جوبانىڭ ناقتى مىندەتتەرىنە بايلانىستىرىلعان مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ارنايى پاكەتى قولدانىلاتىن بولادى. ورتاشالار – ولار قۇنى 20-دان 300 ميلليون دوللارعا دەيىنگى جوبالار. مۇندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان ونەركاسىپ كاسىپورىندارىن مودەرنيزا­تسيا­لاۋعا باعىتتالعان, “ونىمدىلىك-2020” باع­دار­لاماسىندا جانە وزگە دە ەكسپورت پەن ينۆەس­تيتسيالاردى قولداۋ باعدارلامالارىندا جازىلىپ كورسەتىلگەن مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ جۇيەلى شارالارى قولدانىلادى. جانە سوڭعىسى, شاعىن جوبالار توبى. وعان قۇنى 20 ميلليون دوللارعا دەيىنگى جوبالار ەنگەن. ولارعا “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باع­دار­لاماسى شەڭبەرىندە قابىلدانعان قولداۋ قۇرالدارى قولدانىلادى. سول سياقتى, ۇساق دەڭگەيدەگى جوبالارعا دا نازار اۋدارۋ قاجەت. ولار نەگىزىنەن وزدەرىن وزدەرى جۇمىسپەن قامتىعان تۇرعىندار سانى كوپ اۋىلدىق جەر­لەردە جۇزەگە اسىرىلادى. ونىڭ ءوزى ين­­دۋس­تريا­لاندىرۋ ءىسىنىڭ بۇقارالىلىعىن قام­تا­ماسىز ەتۋگە جاعداي جاسايدى. بۇتىندەي العاندا جوبالار بويىنشا جۇمىستاردىڭ جامان ءجۇرىپ جات­پاعانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت, دەگەنمەن ولار ءبى­رىنشى باسشى­لار­دىڭ تۇراقتى نازارىندا تۇرۋى ءتيىس. ايتالىق, 12 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ مەر­زىم­دە­رىنىڭ اۋىستىرىلۋى ءبىز ءۇشىن كۇتپەگەن ءجايت بول­دى. قالاي دەگەندە دە, باقىلاۋ جاساۋدىڭ ما­ڭىزى زور. ونىڭ ۇستىنە, ءۇيدب العاش باستاۋ العان كەزدە-اق مەرزىمدەردىڭ كەشىكتىرىلگەنى ءۇشىن ءار­كىمنىڭ جەكە باسىمەن جاۋاپ بەرەتىندىگى ايتىلعان. —بۇل جوبالار قارجىمەن قانشالىقتى قامتاماسىز ەتىلگەن؟ ء—ۇيدب-ءنىڭ كوپتەگەن جوبالارى بۇگىنگى كۇ­نى قارجىلاندىرۋ كوزدەرىمەن تولىق قام­تا­ماسىز ەتىلگەن. بۇل كوپ جاعدايدا مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ شەت مەملەكەتتەر (فرانتسيا, گەرمانيا, يتاليا, تۇركيا, قىتاي) باسشى­لا­رى­مەن ۋاع­دا­لاس­تىققا قول جەتكىزۋىنىڭ, ۇلتتىق قور­دىڭ, مەم­لەكەتتىك حول­دينگ­تەردىڭ ءمۇم­كىن­دىك­تەرىنىڭ, قا­زاق­ستاندىق ءىرى كومپانيالار مەن قار­جى ينس­تي-تۋتتارىندا باستاپقى كاپيتال مەن رە­سۋرستاردىڭ بولۋىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسىپ وتىر. سونىمەن بىرگە ەل ەكونوميكاسىنا شەتەل ينۆەس­تيتسيالارىن تارتۋ الەۋەتىنىڭ مول ەكەندىگىن, بۇل تۇرعىدا مۇمكىندىكتەردىڭ ءبارىنىڭ بىردەي پايدالانىلماعانىن دا اتاپ وتكىم كەلەدى. الدىن-الا جاسالعان ەسەپتەۋلەر ءۇيدب شەڭ­بەرىندە تاياۋداعى ءتورت جىل ىشىندە ەكو­نو­ميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورىنا كەمىندە 30 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسيا تارتۋعا بولاتىنىن كورسەتىپ وتىر. ول ءۇشىن الماتى وڭىرلىك قارجى ورتالى­عى­نىڭ, ىشكى قور رىنوكتارىنىڭ, يسلامدىق قار­جى­لان­دىرۋدىڭ, حالىقارالىق قارجى ينس­تي­تۋت­تارىنىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن باسقا دا جاعدايلاردى بەلسەندى پايدالانۋ قاجەت. ارينە, شەتەل ينۆەستورلارىمەن جۇمىس ماڭىزدى باعىتتاردىڭ بىرىنەن سانالادى. ويتكەنى ءبىز ولاردان قارجى كاپيتالىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار وزىق تەحنولوگيالار, مە­نەدج­مەنتتەر مەن برەندتەر, ءونىم وتكىزۋ رى­نوكتارىن الا الامىز. ءبىز مۇنداي جۇمىستاردى جۇرگىزدىك جانە جۇرگىزە دە بەرەتىن بولامىز. ماسەلەن, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى “سامۇرىق-قازىنا” قورىمەن, مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە “KAZNEX ءىNVEST” ەكسپورت جانە ين­ۆەس­تيتسيالار ءجونىن­دە­گى ۇلتتىق اگەنتتىكپەن بىرلەسىپ الەمنىڭ 21 ەلى­نىڭ ينۆەستورلارىمەن تىعىز جۇمىستار جۇرگىزىپ, 150-دەن استام ينۆەستيتسيالىق باستامالاردى قاراستىرۋدا. — ءسىز وسىلار جەتكىلىكتى بولادى دەپ ويلايسىز با؟ — ءبىز سىرتقى زايمدار رىنوگىنداعى احۋالعا سىندارلى باعا بەرە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ تولىققاندى ينۆەستيتسيالىق حابقا اينالۋى ءۇشىن ينۆەستيتسيالار تارتۋعا, بۇتىندەي العاندا ەلدە عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە وڭىرلەر بويىنشا دا ۇزدىك ينۆەستيتسيالىق احۋال تۋعىزۋعا قالىپتاسقان جۇيەلى جۇمىستاردىڭ عانا كومەگىن تيگىزە الاتىنىن تۇسىنەمىز. وسى ماقساتپەن ءبىز ءۇيدب جوبالارىنا ينۆەستيتسيالار تارتۋدىڭ ارنايى باعدارلاماسىن ازىرلەدىك, ول مەمكوميسسيادا قارالدى. وندا جۇيەلى دەگەن ماسەلەلەردىڭ ءبىر شوعىرىن شەشۋ جانە وسى نەگىزدە بىرقاتار زاڭنامالىق اكتىلەرگە ينۆەستيتسيا ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرتۋلەر ەنگىزۋ قاراستىرىلعان. بىراق قازىرگى ساتىدا بىرقاتار اكىمشىلىك-ۇيىمداستىرۋشىلىق شارالار قابىلداۋدىڭ دا ماڭىزى زور. اتاپ ايتقاندا, ينۆەستيتسيالىق “وم­بۋدس­مەن” تۇرىندە قىزمەت ىستەيتىن شەتەل ين­ۆەس­تيتسيالارى جونىندەگى كوميسسيا قۇرۋ ماسەلەسى ۇكىمەت دەڭگەيىندە قارالۋدا. ونىڭ باستى مىندەتى—مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ءوز جۇمىس­تارىنا دەگەن كوزقاراستارىن تۇبىرىنەن وزگەرتۋ. مەم­لە­كەتتىك قىزمەتشىنىڭ ينۆەستورعا قاتىستى ء“تارتىپ ساقشىسى” ەمەس ەكەنىن ءتۇسىنۋدىڭ ماڭىزى زور. شە­تەل ينۆەستورلارىنا دەگەن سىپايى, وڭ نيەتتى كوز­قاراستى اۋەجايداعى شەكارا جانە كەدەن قىزمەتتەرىنەن باستاپ, بەلگىلى ءبىر شەشىمدەر شىعارۋ ىسىندە جاۋاپتى مەكەمەلەردىڭ بارىندەگى مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردا قالىپ­تاس­تىرۋ قاجەت. سول سياقتى, ۇكىمەتارالىق كوميسسيالار مەن قازاقستاننىڭ ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەرىنىڭ دە قىزمەتتەرىنىڭ بەلسەندىلىكتەرىن ارتتىرا ءتۇسۋ قاجەت. بۇل ورايدا ۇكىمەتارالىق كوميسسيانىڭ ءار مۇشەسى—ەلشى, مينيستر, اكىم, ۇلتتىق حولدينگتەر مەن كومپانيالار باسشىلارى ءۇشىن شەتەل ينۆەس­تيتسيالارىن تارتۋدىڭ ماقساتتى كورسەتكىشتەرىن انىقتاۋ ۇسىنىلادى. باسقاشا ايتقاندا, مۇنىڭ ءوزى جىل ىشىندە ول سالاعا نەمەسە وڭىرگە ناقتىلى قانشا ينۆەستيتسيا تارتۋى ءتيىس ەكەندىگى جونىندەگى وزىندىك ءبىر جوسپار ىسپەتتى بولماق. سونداي-اق ءاربىر اكىمدىكتە يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىمەن ۇيلەسىمدى تۇردە شەتەل ينۆەس­تور­لارىمەن جۇمىس جونىندەگى وڭىرلىك وفيس قىزمەتىن اتقاراتىن قۇرىلىمدىق بولىمشەلەر دە بولۋى كەرەك. —مەملەكەت باسشىسى شىعىس قازاقستان وبلىسىندا وتكەن شەكارالىق قىزمەتتەستىك جونىندەگى فورۋمدا سويلەگەن سوزىندە يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ ەل دامۋى ءۇشىن ستراتەگيالىق تۇرعىدا قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن تاعى دا اتاپ كورسەتتى. بۇل باعىتتا ناقتىلى قانداي جۇمىستار اتقارىلۋدا؟ —ەڭ باستىسى, ءبىز نەگىزگى ءۇش مىندەتتى انىقتاپ الدىق. ءبىزدىڭ تۇسىنۋىمىزشە, ينۆەستيتسيا ءبىرتۇتاس ءۇش مانگە يە. بىرىنشىدەن, ول ونەركاسىپتى سۇرانىس پەن يننوۆاتسيالاردى تۋىنداتاتىن نەگىز رەتىندە تەحنيكالىق مودەرنيزاتسيالاۋ. ەكىنشىدەن, ول ءوزىمىزدىڭ عىلىمي جانە تەح­نولوگيالىق بىلىك­تى­لى­گى­مىزدى ۇلعايتۋ. ۇشىنشىدەن, قولايلى ين­ۆەس­تيتسيالىق ورتا قۇرۋ, ياعني زاڭنامالاردان باستاپ عالىمداردى, جاڭاشىل­داردى, ونەرتاپقىش­تاردى قولداۋدىڭ ينفراقۇرىلىمى مەن جۇيەسىن قۇرۋعا دەيىنگى يننوۆاتسيالىق ورتانى دامىتۋدىڭ بارلىق پروبلەمالارىن شەشۋ. تەك وسىنداي كوزقاراستار ارقىلى عانا ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيەگە جۇيەلىلىك پەن كەشەندىلىك سيپات بەرۋگە بولادى. بۇل باعىتتا ءبىز كوپتەگەن جۇمىستار اتقاردىق. اتاپ ايتقاندا, بيىل تۇڭعىش رەت عىلىمي ىزدەنىستەر ءۇشىن كوممەرتسيالىق تارتىمدىلىققا يە گرانتتار باعدارلاماسى ىسكە قوسىلدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1,7 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. بۇگىندە عالىمداردان 350 تاپسىرىس ءتۇسىپ, ولار قازىرگى تاڭدا ەكونوميكالىق, ەكولو­گيالىق جانە تەحنيكالىق ساراپتامالاردان وتۋدە. تەحنولوگيالار ترانسفەرتى جانە كاسىپ­ورىن­داردى تەحنولوگيالىق مودەرنيزاتسيالاۋدىڭ ىقپالدى مەحانيزمى رەتىندە كولىكتىك ماشينە جاساۋ جانە كەن-مەتاللۋرگيا جابدىقتارىنىڭ كونسترۋكتورلىق بيۋروسى قۇرىلدى. “زيكستو” زاۋىتىمەن بىرلەسىپ حوپپەر جۇك ۆاگوندارىن, پەرفوراتورلار شىعارۋ جونىندەگى العاشقى جوبالار باستالىپ تا كەتتى. جىل سوڭىنا دەيىن تاعى بىرەۋى—مۇناي-گاز جابدىقتارى جونىندەگى كونسترۋكتورلىق بيۋرو جۇمىسقا كىرىسەتىن بولادى. — يننوۆاتسيالىق باعىتتا يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنەن وزگە مەم­لە­كەتتىك ورگانداردىڭ بەلسەندىلىگى قانداي دارەجەدە؟ — وكىنىشكە قاراي, يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, اكىمدەردىڭ, مەم­لەكەتتىك كومپانيالار باسشىلارىنىڭ بارىنە بىردەي كۇندەلىكتى قىزمەتتەگى شىنايى باسىم­دىق­قا اينالا الماعانىن مويىنداۋىمىز قاجەت. ءبىز­دىڭ پا­يىم­داۋىمىزشا, احۋالعا تۇراقتى تۇردە مو­ني­ت­و­رينگ جۇرگىزىلىپ وتىرۋى ءتيىس. يننوۆاتسيالىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىستى “ورتالىق—سالا–وڭىر” ۇلگىسى بويىنشا باقىلاۋدىڭ جالپىلاي قامتيتىن جۇيەسىن قۇرۋ كەرەك. ءوڭىر باسشىلارى جوعارى تەحنولوگيالى يننوۆاتسيالىق وندىرىستەردى ءوز قورعاۋلارىنا الىپ, ولارعا بارىنشا قولايلى رەجىمدەر تۋعىزۋى كەرەك. ءاربىر جاڭاشىل, ونەرتاپقىش بيلىكتىڭ ەرەكشە ىقىلاسىنا بولەنۋى ءتيىس. ونىڭ سىرتىندا ءار وڭىردە, ءار سالادا جانە ءاربىر باسىم باعىتتار بو­يىنشا يننوۆاتسيالار ورتالىقتارىن قۇرۋ مۇمكىندىكتەرىن زەرتتەۋگە كىرىسۋ كەرەك. بۇكىل ادىستەمەلىك قولداۋدى, ۇدەرىستەردى ءۇي­لەس­تىرۋدى, ينستيتۋتتىق كومەكتى ءبىزدىڭ مينيسترلىك ۇسىناتىن بولادى. ءوز كەزەگىندە ءاربىر مەملەكەتتىك ورگان مەن ۇلتتىق كومپانيادا يننوۆاتسيا ماسەلەلەرى ءۇشىن جاۋاپ بەرەتىن باسشىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارىن بەلگىلەۋ قاجەت. — بيزنەس-احۋالدى جاسقارتۋ ءۇشىن ناقتى قانداي جۇمىستار اتقارىلاتىن بولادى؟ — سوڭعى جىلدارى شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە سا­لىقتىق اۋىرتپالىقتار دايەكتى تۇردە ءتو­مەن­دەتىلۋدە, اكىمشىلىك كەدەرگىلەر قىسقار­تى­لۋدا. بىراق ءبىز كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋىنا باي­لانىستى ءبىزدىڭ ەلىمىز بەن جەكەلەگەن وڭىرلەر ار­سىندا سالاماتتى باسەكەلەستىكتىڭ كۇشەيە ءتۇ­سەتىنىن دە تۇسىنۋگە ءتيىسپىز. ول دەگەنىڭىز, ءبىزدىڭ ءىس­كەرلىك احۋال­دىڭ تارتىمدىلىعىن ءاربىر كري­تەريلەر بو­يىنشا تەكسەرىپ, نەعۇرلىم وپەراتيۆتى, يكەمدى, بەيتاراپ, ءتىپتى كرەاتيۆتى بولۋىمىز كەرەكتىگىن بىلدىرەدى. پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەندەي, كاسىپكەرلىك قىزمەتتى قىلمىستىق جاعدايلاردان ارىلتۋ دا ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ونى كاسىپكەرلىك قىزمەتتەگى قۇقىقتىق ورتانى جەتىلدىرۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتۋگە بولادى. ەكسپورتقا باعىتتالعان, جوعارى ونىمدىلىكتى, ين­نو­ۆاتسيالىق كاسىپورىنداردى بارىنشا قور­عاۋ­عا الۋ قاجەت, ويتكەنى باسەكەگە قابىلەتتى ەكو­نو­مي­كانى قۇرۋدىڭ “درايۆەرلەرى” دە ءدال سولار بو­لىپ تابىلادى. سول سياقتى مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ كاسىپكەرلىك ورتادا پايدا بولعان پروبلەمالاردان بەيتاراپ قالماي, ولاردى ءبىر­لەسىپ شەشۋ قاجەتتىلىگىن ءتۇسىنۋى دە اسا ماڭىزدى. —ۇكىمەت وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىڭىزدە ءسىز ۇدە­مەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باع­دارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى بىرقاتار كەڭەستەردى ورتاعا سالدىڭىز. سولار تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى ايتىپ بەرمەيسىز بە؟ ء—بىزدىڭ پىكىرىمىزشە, مەملەكەتتىك ورگاندار جۇ­مى­سىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, مەملەكەت باس­شىسى 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە العا قويعان ءمىن­دەتتەردى شەشۋ ءۇشىن بيلىكتىڭ بارلىق تارماق­تارىن قايتا قۇرىپ, كۇش-جىگەردى شوعىرلاندىرۋ قاجەت. ءۇيدب شەشەتىن مىندەتتەر اۋقىمدى دا كوپ دەڭگەيلى. جوبانى جۇزەگە اسىرۋ قاجەتتى زاڭ­دار­دى قابىلداۋدان باستالىپ, جەكەلەگەن كاسىپ­ور­ىن­دار­دىڭ ناقتى پروبلەمالارىن شەشۋمەن اياقتالادى. قانداي دا ءبىر باياۋلاۋشىلىق, ەڭ ءبىر كىشكەنتەي دەگەن ماسەلەنىڭ ءوزىن ۋاقىتىنان كەشىكتىرىپ شەشۋ تىزبەكتى رەاكتسيا تۋىنداتادى, ال ونىڭ ارتىندا باعدارلامانىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارىنىڭ ورىندالماي قالۋ قاۋپى تۇر. قازىرگى تاڭدا ءوزارا بايلانىسقان مىڭداعان ءىس-شارالاردى ەسكەرىپ وتىراتىن باسقارۋدىڭ زاماناۋي ءادىس-تاسىلدەرى قاجەت. سوندىقتان دا ارنايى ورگان–يندۋس­تريا­لان­دىرۋدى باسقارۋ ورتالىعىن قۇرۋ ۇسىنىلىپ وتىر. ونىڭ باستى ماقساتى—باعدارلامالار مەن جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنىڭ بارلىق ساتىلاردا دا ءتيىمدى ورىندالۋىنا باقىلاۋ ورناتۋ. — ۇكىمەت وتىرىسىندا پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ يندۋستريالىق ساياساتتى ۇلتتىق يدەيا دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرۋ قاجەت دەگەن ماسەلە كوتەردى. ءۇيدب-ءنى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ارىپتەستەرىڭىز بۇعان قالاي قارايدى؟ — ءسال بۇرىنىراق, پرەمەر-ءمينيستردىڭ تاپ­سىرماسى بويىنشا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىمەن جانە “نۇر وتان” حدپ-مەن كونسۋلتاتسيالار وتكىزىلدى. جوبالارمەن جانە ينۆەستورلارمەن جۇمىس­تاعى ءبىزدىڭ ولارمەن ءوزارا بايلا­نىس­تا­رىمىز جاقسى سيپاتقا يە. اتاپ ايتقاندا, “نۇر وتان” حدپ-مەن باعدارلامانى جاريالاۋ مەن ءتۇ­سىند­ىرۋدە كومەك كورسەتىلەتىندىگى تۋرالى كەلىسىمگە كەلدىك. پارتيا وكىلدەرى ءۇيدب-ءنىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى تۋرالى اقپاراتتاردى ءاربىر ۇيگە, ەلدىڭ ءاربىر تۇرعىنىنا دەيىن جەتكىزۋگە نيەتتى. ءبىز يندۋس­تريا­لاندىرۋدىڭ كەزەكتى ناسيحاتتىق ناۋقان ەمەس ەكە­نىن, ونىڭ شىنداپ قولعا الىنعان جانە توقتاۋسىز اتقارىلاتىن ءىس ەكەنىن اركىمگە دە جەتكىزۋگە ءتيىسپىز. —اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن  سەيفوللا شايىنعازى.