ەقىۇ-2010: قازاقستاننىڭ تابىستى قادامدارى

قازاق ەلى ۇيىمعا توراعالىق بارىسىندا كورشى قىرعىزستاندا ورىن العان وقيعالاردى رەتتەۋگە بار كۇشىن سالدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نا­زارباەۆ تىكەلەي ءوزى ونداعى جاعدايدى تۇراق­تاندىرۋ ءۇشىن بۇۇ باسشىلارىمەن, اقش, رەسەي پرەزيدەنتتەرىمەن جانە ەۋروپا وداعى جەتەكشىلەرىمەن كەڭەسە وتىرىپ, قىرعىز ەلىنىڭ جاڭا جانە بۇرىنعى باسشىلىعىمەن كەلىس­سوز­دەر جۇرگىزدى. ارنايى وكىلدەر جىبەرىپ, ەلدەگى احۋالدى ۋشىقتىرماۋ جولدارىن قاراستىردى. قازاقستاننىڭ الەمدىك كوشباسشىلارمەن كەلى­سىلگەن كۇش-جىگەرى بۇل ەلدە ورىن الۋى ىقتيمال ازامات سوعىسىنا جول بەرمەدى. بۇل پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە قاقتىعىستى بىرلەسىپ ءتيىمدى رەتتەۋدىڭ العاشقى تاجىريبەسى بولدى. جاعداي رەتتەلگەن سوڭ, مەملەكەتتەگى تۇراقتاندىرۋ شارالارىنا ات­سالىستى. قازاقستان شۇعىل كومەك رەتىندە 10 ميل­ليون دوللار ءبولدى. ازىق-ت ۇلىك, قۇرىلىس ماتە­ريالدارى, وتىنمەن جاردەمدەستى. قازىر كورشى ەلدىڭ اياعىنان تۇرۋى ءۇشىن, ب ۇلىنگەن نى­سان­داردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن 1 ميلليارد دول­لارداي قاراجات كەرەك. قازاق ەلى ەندى وسى ءما­سەلەگە دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىر. توراعالىق كەزىندە قازاقستان اۋعانستان ماسەلەسىنە دە ارنايى كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. بۇل ەلگە قاتىستى ەقىۇ-نىڭ جاڭا ستراتەگياسى قاجەت ەكەندىگىن كوتەرىپ وتىر. تەك گۋماني­تار­لىق كومەكپەن شەكتەلمەي, ناقتى تۇراقتاندىرۋ تەتىكتەرىن تاۋىپ, ىسكە قوسۋدى ۇسىنادى. بۇل رەتتە قازاق مەملەكەتى لوندونداعى حالىقارا­لىق كونفەرەنتسيادا قۋاتتالعان, اۋعانستانداعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جاۋاپكەرشىلىگىن جەرگىلىكتى بيلىككە كەزەڭ-كەزەڭمەن بەرۋدى كوز­دەيتىن باستامانى قولدايدى. كابۋلدىڭ ەلدەگى ساياسي كۇشتەرمەن بىرگە تاليباندى دا بەيبىت ومىرگە تارتىپ, قانتوگىستى توقتاتۋ ماقساتىنداعى ارەكەتتەرىن قۋاتتايدى. قازاقستان اۋعانستان­داعى تىنىشتىقتى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن وڭىرگە ىڭعايلى دەگەن اۋىل شارۋاشىلىعى سياقتى سا­لالاردى دامىتۋ باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ەل اۋعان ازاماتتارىن ءوز جوعارى وقۋ ورىندارىمىزدا وقىتۋ ءۇشىن قۇنى 50 ميلليون دوللار بولاتىن ءبىلىم باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدى باستادى. وعان سايكەس, 2010-2018 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاندا مىڭ اۋعان ستۋدەنتى جوعارى ءبىلىم الاتىن بولادى. سونىمەن بىرگە, توراعا ەل ەقىۇ اۋماعىن­داعى “سوزىلمالى” قاقتىعىستاردى رەتتەۋ جايىنا دا ءمان بەرىپ وتىر. بۇل ارادا نەگىزىنەن تاۋلى قاراباق ماسەلەسىنە قاتىستى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلدى. ارمەنيا مەن ازەربايجان پرەزي­دەنت­تەرىمەن “سوزىلمالى” قاقتىعىستار ءجونىن­دەگى ارناۋلى وكىلىمىز بىرقاتار كەزدەسۋلەر ءوت­كى­زىپ, تاراپتاردى ىمىراشىلدىققا شاقىردى. بۇعان قوسا دنەستر جاعالاۋى ەلدەرى اراسىنداعى كە­لىسپەۋشىلىكتەردى رەتتەۋ جولدارى دا پى­سىقتالىپ كەلەدى. قازاقستان توراعالىق بارىسىندا تاعى ءبىر جاھاندىق ماڭىزى بار اۋقىمدى ماسەلەگە نازار اۋداردى. بۇل – ەقىۇ-نىڭ اياسىن كەڭەيتۋ جايى. مەملەكەتىمىز ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ كونتينەنتالدىق تۇعىرناماسى تۋرالى يدەيانى ۇسىندى. ءبىزدىڭ ەل ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىك ۇعىمى كونتينەنتتىك ايادان الدەقايدا شىعىپ كەتكەنىن اشىق كوتەرە الدى. ناتيجەسىندە ۇيىم باسقو­سۋلارىندا ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىك ۇعىمدارى جونىندە پىكىر ايتىلا باس­تادى. ىستامبۇلداعى ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ ءۇشىنشى ءسامميتى اياسىندا اوسشك مەن ەقىۇ-نىڭ العاشقى ينستيتۋتتىق فورۋمى بولاشاقتا مۇنداي ترانسكونتينەنتالدىق قاۋىپسىزدىك بەلدەۋىن قۇرۋعا ناقتى نەگىز دە قالادى. “قازىر­دىڭ وزىندە ەۋروپا ءۇشىن ءبىر ساياسات جانە ازيا ءۇشىن مۇلدەم باسقاسىن ازىرلەۋ مۇمكىن ەمەستىگىن مويىنداۋ قاجەت. ۇزاق مەرزىمدى جوسپاردا بۇل كەڭىستىكتەگى تۇراقتىلىقتى ترانسەۋرازيالىق قاۋىپ­سىزدىك جۇيەسىن قۇرۋ جولىمەن نىعايتۋعا بولادى” – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ الماتىدا وتكەن بەيرەسمي كەزدەسۋىندە. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ۇدەرىسىن دە قالىپ­تاستىرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى كەزىندە جىبەك جولى ارقىلى بايلانىس ورناتقان ەۋ­روپا مەن ازيا تۇرعىندارى بۇگىندە جەر بەتىن­دەگى حالىقتىڭ ۇشتەن ەكى بولىگىن قۇرايدى. ەۋر­ازيا كونتينەنتى قازىرگى كۇنى الەمدىك ءونىمنىڭ جارتىسىن وندىرەدى. بۇعان دەيىن ءتۇرلى ساياسي بلوكتارعا ءبولىنۋدىڭ سالدارىنان بۇل ۇلكەن الەۋەت تولىققاندى جۇمىس ىستەگەن جوق. “مەن ەۋرازيا سۋبكونتينەنتىندە تەرەڭ دە دايەكتى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ سەنىمدى جاقتاسى­مىن جانە ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى مەن باعىتتارىن بەينەلەيتىن ءبىر­تۇتاس قۇجات ازىرلەنۋى قاجەت دەپ سانايمىن. بۇل قۇجات داعدارىستان كەيىنگى ناقتىلىقتاردى جانە الەمنىڭ ورتا جانە ۇزاق مەرزىمدى پەرس­پەكتيۆاداعى دامۋ ءۇردىسىن ەسكەرۋى ءتيىس”, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ويىنشا, ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا نەگىزىنەن 7 باعىت بويىنشا دامۋى ءتيىس. بىرىنشىدەن, ساۋدا قاتىناستارىن كەڭەيتۋ ءۇشىن شەكارانى اشۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى بايلانىستى جەدەلدەتەتىن كولىك-كوممۋنيكاتسيا ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ قاجەت. ءۇشىنشى ماسەلە – ينۆەستيتسيا مەن تەح­نولوگيا الماسۋ ءۇشىن جاعىمدى ينۆەستي­تسيالىق احۋال قالىپتاستىرۋ. ءتورتىنشى – تۇراقتى قار­جى جۇيەسىن قۇرۋ ءۇشىن ازيا مەن ەۋروپاداعى قارجى رىنوكتارىن ينتەگراتسيالاۋ. بەسىنشىدەن, جاڭا قۋات كوزدەرىن تابۋ ءۇشىن ەلدەر اراسىنداعى عىلىمي بايلانىستار دامۋى ءتيىس. التىنشىدان, ادام رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن كوشى-قون ساياساتىن رەتتەۋ, جەتىنشىدەن, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ, تەپە-تەڭدىكتى ساق­تاۋعا جاعداي جاساۋ. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پىكى­رىنشە, ەكى قۇرىلىقتىڭ قاق ورتاسىندا تۇرعان قازاقستان ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ باستاماشىسى جانە ۇيلەستىرۋشىسى بولا الادى. بۇل ەۋرازەق, كەدەن وداعى سياقتى ينتەگرا­تسيالىق بىرلەستىكتەردىڭ قۇرىلۋىنا تىكەلەي سەبەپشى بولعان قازاق ەلى باسشىسىنىڭ جاڭا ۇسىنىسىنىڭ ماڭىزى زور. اشىق تا كەدەرگىسى جوق زاڭمەن رەتتەلگەن اۋقىمدى كەڭىستىك تۇرعىندارى ءۇشىن ساۋدا قىزىپ, بارىس-كەلىستىڭ وڭايلاۋى ءتيىمدى ەكەنى ءسوزسىز. قازاقستان – دۇنيە جۇزىنە ۇلتارالىق تاتۋ­لىق پەن دىنارالىق كەلىسىمنىڭ وزىندىك ۇلگىسىن ۇسىنا العان ەل. ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر ەلى­مىزدىڭ بۇل سالاداعى تاجىريبەسىن ەسكەرىپ, ونىمەن جاقىنىراق ءارى كەڭىرەك تانىسۋعا قى­زىعۋشىلىق تانىتتى.وسىعان وراي استانادا ەقىۇ-نىڭ تولەرانتتىلىق جانە كەمسىتپەۋ­شى­لىك جونىندەگى جوعارى دەڭگەيدەگى كونفەرەنتسيا­سى وتكىزىلدى. وندا بىزدەگى تاتۋلىق ۇلگىسى الەم ەل­دە­رىنە جان-جاقتى تانىستىرىلدى. جەر جا­ھانداعى دىنارالىق, ۇلتارالىق كەلىسپەۋشىلىك­تەردى رەتتەۋ جولدارى تالقىلاندى. توراعالىق بارىسىندا ەڭ باستىسى ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر باسشىلارىنىڭ ءسامميتىن استانادا وتكىزۋگە قول جەتكىزىلدى. مىنە, ەقىۇ-عا توراعا بولعان 8 ايدىڭ ىشىندە قازاق ەلى وسىنداي اۋقىمدى دا كەلەلى ىستەر­دى جۇزەگە اسىردى. قازاقستان بەدەلدى ۇيىم­­دى باسقارۋ بارىسىندا تىڭ باستاما­لارىمەن, بەلسەندى ارەكەتتەرىمەن ەرەكشەلەندى. ەقىۇ-نىڭ بۇرىننان قالىپتاسقان قىزمەت اياسىنا جاڭاشا لەپ پەن سەرپىن اكەلدى. ونىڭ ءالى دە پايدالانىلماي جاتقان مۇمكىندىكتەرىن اشۋعا, جۇمىسىن جەتىلدىرۋگە, قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر جاساۋعا باعىتتالعان باتىل ۇسىنىستار جاسادى. قازاقستان حالىقارالىق ساياساتتىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرگەن وركەنيەتتى جانە جاڭاشىل ەل ەكەن­دىگىن بايقاتتى. وزگە مەملەكەتتەردىڭ جەتىس­تىك­تەرىنەن ۇيرەنە وتىرىپ, ءوزىنىڭ دە قول جەتكىزگەن بەلەستەرىن تانىتا الاتىن ەل ەكەندىگىن كورسەتتى. ەركىن بايعابىل ۇلى, جۋرناليست.