ايتىلماعان اڭگىمە

مەن باۋكەڭدى وسىدان 50 جىل بۇرىن كورگەن اداممىن. وعان دەيىن ول كىسى تۋرالى جازۋشى الەكساندر بەكتىڭ “ۆولوكولامسكوە شوسسە” جانە ءوزىنىڭ 1951 جىلى كالينين قالاسىندا باسىلعان “ناشا سەميا” كىتاپتارىن ورىس تىلىندە وقىعان ەدىم. 1960 جىلى ءساۋىر ايىنىڭ سوڭعى كۇنى-ءتىن. ستۋدەنتپىن. قازاقتىڭ اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى ي.ساتپاەۆ 2 كۋرس قىز-جىگىتتەرىن اۋديتورياعا جيناپ الدى دا اڭگىمەسىن ايتتى. ودان ۇققانىمىز: وسى ينستيتۋتتىڭ رەكتورى, سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى مالىك عابدۋللين فاكۋلتەت دەكاندارىن جيىپ الىپ, جەڭىستىڭ 15 جىلدىق مەرەكەسى قارساڭىندا اتاقتى باتىر اعا باۋىرجان مومىش ۇلىن ينستيتۋت ستۋدەتتەرىمەن كەزدەسۋگە شاقىرىپتى. ول كىسى بۇل ءوتىنىشتى قابىل الىپ, 5 مامىر – ءباسپاسوز كۇنى كەلەتىنىن حابارلاپتى. دەكان ي.ساتپاەۆ وسى اڭگىمەدەن كەيىن مەنى ءوز كابينەتىنە ەرتىپ باردى. وندا ءبىزدىڭ فاكۋلتەتتىڭ تاعى ءۇش ستۋدەنتى تۇر ەكەن. سول جەردە ول كىسى: “بىزگە مالىك عابدۋليننىڭ تاپسىرعانى مىناۋ. كەزدەسۋ اياقتالعان سوڭ ينستيتۋتتىڭ 15 وقۋ وزاتى باۋكەڭمەن سۋرەتكە تۇسەدى. سولاردىڭ ءتىزىمىن دەكاندارعا دايىنداۋدى جانە باۋكەڭنىڭ قاسىندا قاتاڭ ءتارتىپ ساقتاۋدى ءوتىندى. سىيلى ادامنىڭ جانىنداعى ورىندارعا تالاس بولماس ءۇشىن كىمدەر جانىنا وتىرادى, كىمدەر تۇرەگەپ تۇرادى, ءبارى الدىن الا بەلگىلەنەدى ەكەن. ءتىزىمدى پرورەكتور ب.مادينگە اپارعان سوڭ ول كىسى سۋرەتكە تۇسەتىن ستۋدەنتتەردىڭ ورىندارىن انىقتايدى”, – دەگەندى ايتىپ, اڭگىمەسىن اياقتادى. سودان تورتەۋمىزدىڭ قۋانىشىمىزدا شەك بولعان جوق. الايدا, ءۇش كۇننەن سوڭ ب.مومىش ۇلى كەزدەسۋگە كەلە المايتىنىن, ءوزىنىڭ ورنىنا سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى د.موروزدى جىبەرەتىنىن رەك­تو­رىمىز مالىك عابدۋللينگە حابارلاپتى. ىلە-شالا باۋكەڭ ءوزىنىڭ وتە تى­عىز ءبىر شارۋامەن قولى بوسامايتىنىن, ستۋدەنتتەرگە ايتاتىن, ءسوي­لەي­تىن ويىنىڭ تەزيسىن جازىپ, موروزدان بەرىپ جىبەرەتىنىن, ونى ينس­تيتۋت رەكتورىنىڭ جيىندا وقىپ بەرۋىن سۇرانىپتى دەگەن اڭگىمە ەستىدىك. سونىمەن, 5 مامىر كۇنى د.موروزبەن كەزدەسەتىن جيىن ءوتتى. وندا اكت زالدىڭ جارتىسى بوس تۇردى. مالىك عابدۋللين بولعان جوق. پرورەكتور ب.مادين جەڭىستىڭ 15 جىلدىعىنا ارنالعان جيىندى اشىپ, ستۋدەنتتەردى ينستيتۋت رەكتورى, پارتبيۋرو, كاسىپوداق اتىنان قۇتتىقتاپ ءسوز سويلەگەن سوڭ ب.مومىش ۇلىنىڭ سالەم حاتىن ءوزى وقىپ بەردى. ەل دۋىلداپ قول سوقتى. بۇدان سوڭ ءسوز سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى, زاپاستاعى پولكوۆنيك د.موروزعا بەرىلدى. ول ب.مومىش ۇلىنىڭ سالەمىن اكەلگەنى تۋرالى جانە ءوزىنىڭ بەرليندەگى ۇرىسقا قالاي قاتىسقانى تۋرالى اڭگىمەسىن ايتتى. ەشكىم سۇراق قويمادى. جيىن سوڭىندا الدىن الا بەلگىلەنگەن ءتارتىپ بويىنشا د.موروزدى ورتاعا الىپ سۋرەتكە تۇستىك. 8 مامىر كۇنى جوعارعى كۋرس ستۋدەنتى ي.ابدىعۇلوۆ ءبىزدىڭ بولمەگە كەلىپ: “ەل ايتىپ ءجۇر, ءبىراز ستۋدەنتتەردىڭ گازەتكە سۋرەتتەرى شىعىپتى, ىشىندە سەن دە بارسىڭ” – دەدى. “قاي گازەتتە؟” – دەيمىن. “سوتسياليستىك قازاقستاندا”, – دەدى ول. جاتاقحانا تۇبىندەگى كيوسكىگە بارىپ گازەتتى قاراسام, “سوۆەت حالقى – جەڭىمپاز حالىق!” دەگەن جالپى تاقىرىپپەن ءبىزدىڭ جيىندا وقىلعان زاپاستاعى گۆارديا پولكوۆنيگى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ “مەيرامىڭ قۇتتى بولسىن, وتانداستارىمىز!” اتتى جانە د.موروزدىڭ “جەڭىس مەيرامى” دەگەن سوزدەرى باسىلىپتى. “سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ” وسى ءنومىرىنىڭ بەس داناسىن ساتىپ الدىم. گازەتكە باسىلعان ءبىزدىڭ سۋرەتىمىزدى تۇسىرگەن ءفوتوتىلشى ب.تىلەكمەتوۆ ەكەن. ارادا از كۇن ءوتتى. ماۋسىم ايىنداعى جازعى سەسسياعا دايىندالۋ ءۇشىن كومسومول كوشەسىندەگى پۋشكين كىتاپحاناسىنا بارعانمىن. اكادەميك و.جاۋتىكوۆتىڭ “ماتەماتيكالىق اناليز كۋرسى” دەگەن قازاقشا كىتابىن كىتاپحانادان قولى جەتكەندەر عانا الىپ وقيتىن. ەرتەرەك بارماساڭ بۇل وقۋلىق جەتپەيدى. ءتۇس مەزگىلىندە ەكىنشى قاباتتاعى وقۋ زالىنىڭ ءىشى ابىر-سابىر بولدى دا قالدى. ودان بىرەۋلەر شىعىپ, بىرەۋلەر كىرىپ جاتتى. ءبىر كەزدە زالدىڭ شىعىس جاعىنداعى تورگە قويىلعان ۇزىن ستولعا قىزىل بارقىت ماتا جابىلدى. ونىڭ سول جاعىنا تريبۋنا قويىلدى. بۇل ستول اينالاسىنا قويىلعان ورىندىقتارعا جازۋشىلار كەلىپ وتىرا باستادى. ع.ورمانوۆ, ع.مۇستافين, ع.مۇسىرەپوۆ, س.مۇقانوۆ جانە تاعى ءبىر كىسى بار. سالدەن سوڭ جازۋشىلاردىڭ ءبىرى ورنىنان تۇرىپ: “جولداستار, قىمباتتى وقىرماندار! قازاق حالقى مەن ءۇندىستان حالىقتارىنىڭ اراسىندا مادەني بايلانىس ورناعانىن باسپاسوزدەن بىلەتىن بولارسىزدار. ءۇندى حالقىنىڭ پروگرەسشىل باعىتتاعى رابيندرانات تاگور دەگەن ۇلى جازۋشىسى بولعان. الدىمىزدا سول كىسىنىڭ 100 جىلدىعى كەلە جاتىر. وسى رابيندرانات تاگوردىڭ ءومىرى مەن تۆورچەستۆوسى تۋرالى بايانداما جاساۋ ءۇشىن باۋىرجان مومىش ۇلىنا ءسوز بەرىلەدى”, – دەپ ورنىنا وتىردى. مەن باۋكەڭدى ىزدەۋمەن بولدىم. پرەزيديۋمدا جوق. ءبىر كەزدە قارسى بەتتەگى الدىڭعى ورىندىقتان ءبىر كىسى ورنىنان تۇرىپ, تريبۋناعا بەتتەدى. اعامىز تريبۋناعا بارىپ, قاعازدارىن رەتتەپ الدى دا بايانداماسىن قازاقشا وقي باستادى. كوزىم باۋكەڭدە. تومەن, قاعازعا قاراعان ءجۇزىن انىق كورمەسەم دە داۋسى اشىق, قازاقتىڭ ءار سوزىنە داۋىس ەكپىنىن قويا بىلەتىنىن ۇقتىم. ءبىر سوزبەن ايتقاندا ديكتسياسى وتە جاقسى ەكەن. باياندامانىڭ وقىلعانىنا ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. باۋكەڭ ءالى باسىن كوتەرىپ بەت-ءجۇزىن زالداعى كوپكە بۇرىپ قارامادى. وتىرعان كوپشىلىك اراسىنان ءوزارا سىبىر-كۇبىر سوزدەر ەستىلە باستادى. زالدىڭ جارتىسىنان كوبى ورىس جانە باسقا ۇلت وكىلدەرى ەدى. ءبىرازدان سوڭ بايقايمىن, زال ءىشى باياندامانى تىڭداۋدان قالدى. سول كەزدە باۋكەڭ بايانداماسىن وقىماي, توقتاپ تۇرىپ, ەلگە باسىن كوتەرىپ قارادى. وسى كەزدە ءجۇزىن انىق كوردىم. قىسقا قىرقىلعان شاشى تىكىرەيىپ تۇر, مۇرت جوق. كوز جانارى اشىق, كىرپىك قاقپاي كوپكە قاراپ تۇردى. بىراق سويلەگەن جوق. وسى تۇستا زالدىڭ ىردۋ-دىردۋى ءسال باسىلعانداي بولدى. باۋكەڭ بايانداماسىن وقۋعا قايتا كىرىسىپ كەتتى. الايدا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ زالداعى گۋ-گۋ قايتا باستالدى. مەنىڭ ەكى كوزىم باۋكەڭدە. ءبىر كەزدە اعامىز بايانداماسىن ءۇزىپ, داۋىستاپ: “ۋۆاجاەمىە چلەنى پرەزيديۋما!” – دەدى. پرەزيديۋمدا وتىرعان جازۋشىلار دا ءوزارا كۇبىرلەرىن توقتاتىپ, ءبارى باۋىرجانعا قارادى. ول كىسى: “ۆ ەتوم زالە, وكازىۆاەتسيا, ەست ليۋدي, كوتورىە مەنيا نە زنايۋت. يا گۆاردي پولكوۆنيك سوۆەتسكوي ارمي ۆ وتستاۆكە, ۋچاستنيك ۆەليكوي وتەچەستۆەننوي ۆوينى. حوتيا پري سەبيا نە نوشۋ ورۋجيە. نو! ۆ موەم لەكسيكونە ەست موگۋچەە ورۋجيە, كوتوروە موجنو پريمەنيت ك نيم: “كور-گەن-ءسىز”, نە ۋۆاجايۋششيە ني سەبيا, ني ستارشيح!” – دەدى. زال ءىشى تىم-تىرىس بولدى دا قالدى. باۋكەڭ ورىس تىلىندە سويلەي بىلەتىنىندە ەرەكشە ءبىر كۇش, اسەر بار ما دەپ قالدىم. اعامىزدىڭ وسى اسەرلى سوزدەرى ءوزىنىڭ كوپكە قاراپ تۇرىپ سۇستى كەلبەتىمەن ءدال قابىسىپ جاتقانى سونداي, بويىما توق ءجۇرىپ وتكەندەي ماعان قاتتى اسەر ەتتى. بۇرىنعى پەداگوگيكادا “مۇعالىم ساباق ۇستىندە داۋىستى قويا ءبىلۋ كەرەك” دەگەن وي تۇجىرىمى بار ەدى. باۋكەڭدى سونداي پەداگوگ پا دەپ ويلاپ قالدىم. ماعان ول كىسىنىڭ “كور-گەن-ءسىز” دەگەن ءسوزدى ءبولىپ-ءبولىپ, داۋىستاپ ايتقاندا جەكە بىرەۋگە ارناپ ايتقانعا ۇقساعانىمەن, ءوزىن دە, باسقانى دا سىيلاي بىلمەيتىندەردىڭ ءار قايسىسىنا جەكە-جەكە ايتقانداي سەزىندىم. مەن باۋىرجاننىڭ جەكە بىرەۋگە, نە كوپشىلىككە ارناپ ءسوز سويلەۋىنىڭ وزىندە ءبىر ەرەكشە سيقىرلى كۇش بار ما دەپ قالدىم. سودان بۇكىل زال ىشىندە وتىرعاندار قازىققا قاعىلعانداي تىم-تىرىس بولدى دا قالدى. ارادا شىبىننىڭ ۇشقان ىزىڭى ەستىلەتىندەي عاجايىپ تىنىشتىق ورنادى. باۋكەڭ بايانداماسىن تاعى وقۋعا كىرىستى. ءسوز بىتكەن سوڭ جۇرگىزۋشى: “بايانداماشىعا سۇراق بار ما؟” – دەپ ەدى, ەشكىم ءۇن قاتپادى. سودان ەل تارقاي باستادى. باۋكەڭنەن كوز جازىپ قالدىم. جوق. وسى جيىننان كەيىن بايقادىم, زالدىڭ ەكىنشى قاباتىندا كوتەرىلەتىن قابىرعادا رابيندرانات تاگور تۋرالى گازەت-جۋرنالدار, كىتاپتاردان كورمە ۇيىمداستىرىلعان ەكەن. جاسالعان بايانداماداعى ءاربىر قازاق ءسوزىنىڭ داۋىس ەكپىنىن ءوز ورنىنا قولدانعاندا ايبىندى, قۇدىرەتتى, سالماقتى بولاتىنىنا, ونى باسقالارعا تانىتا بىلەتىن ادام تەك باۋىرجان ەكەنىنە كوزىم جەتتى. مىنە, وسى كورىنىس 50 جىلدان بەرى ەسىمنەن شىقپاي, سوعان تاڭقالۋمەن كەلەمىن. كەيىن بىلدىك, باۋكەڭ وسى بايانداماسىن قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىندا وتكەن ءبىر جيىندا وقىپ, زيالىلاردان جاقسى باعا الىپتى. باۋىرجان مومىش ۇلىمەن سول كىتاپحاناداعى كەزدەسۋ تۋرالى ونىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋ قارساڭىندا بىرەۋلەر ەستەلىك جازىپ ەسكە الار ما ەكەن دەپ ءباسپاسوزدى قاداعالاپ ءجۇردىم. بىراق ءازىر ەشكىمنەن سول جۇزدەسۋ تۋرالى ەشقانداي حابار-وشار بولمادى. ادەتتە, باۋىرجان مومىش ۇلى جايلى كوبىنەسە مەملەكەت قايراتكەرلەرى, جازۋشىلار, اقىندار تاعى باسقا كىسىلەردىڭ ەستەلىكتەرى جاريالانىپ كەلەدى. ال 1960 جىلعى وسى كەزدەسۋ تۋرالى ازىرگە ەشبىر ەستەلىك جازىلمادى. سوندىقتان 1963 جىلدان بەرى ۇزبەي جازدىرىپ الىپ وقىپ كەلە جاتقان ەلىمىزدىڭ باس گازەتىنە وسى ماتەريالدى ۇسىنۋدى ءجون كوردىم. الماتاي تولتاەۆ, قر ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى, ەڭبەك ارداگەرى. تاراز.