ۇكىمەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» اپتالىق قوسىمشاسى

ەلباسى جانە ەل ءبىلىمى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيىلعى قازاقستان حالقىنا ارناعان جول­داۋىندا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ەرەكشە ءمان بەرىپ, ايتۋلى مىندەتتەردى العا تارتقانى بەلگىلى. “2020 جىلعا قاراي قالالىق, سول سەكىلدى اۋىلدىق جەر­لەردەگى بارلىق بالالار مەكتەپ جا­سىنا دەيىنگى تاربيە بەرۋ جانە وقىتۋمەن قامتىلاتىن بولادى” دەي كەلىپ, “بالاپان” ارنايى باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى تاپسىرعان ەدى. سول سەكىلدى 12 جىلدىق وقىتۋ مودەلىنىڭ تابىستى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋ كەرەكتىگىن, كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ مەن جوعارى ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋدى دە مىندەتتەگەن بولاتىن. مىنە, وسىنداي جۇمىستار تۋرالى وي ءوربىتىپ, ناقتى دالەلدەرگە جۇگىنەر بولساق, سوڭعى جىلدارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ۇلكەن وزگەرىستەردىڭ, قول جەتكەن جەتىستىكتەردىڭ از ەمەستىگىن اڭعارۋعا بولادى. سونىڭ باستىسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىققا جولداۋىندا بەلگىلەنگەن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا وتانى­مىزداعى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان باعدار­لا­ماسىنىڭ جوباسى دەر ەدىك. بۇل جوبادا ەلى­مىزدەگى ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق جۇيەسى جاڭ­عىرتىلىپ قانا قويماي, ەكو­نوميكانى دامىتۋ, ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ, مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋدى ت­و­لىق قامتۋ, 12 جىل­دىق­قا كوشۋ “نا­زارباەۆ ينتەللەكتۋالدى مەكتەبى” جانە “بە­يىم­دىك مە­ك­تەپ” جە­لى­لەرىن دا­مى­تۋ, جوعارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا باسەكەلەستىكتى ورىستەتىپ, ءبىلىم مەن عىلىمدى كىرىكتىرۋ, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءوزىمىز قوسىلعان بولون پروتسەسى شەڭبەرىندە اتقارىلاتىن جۇمىس ولشەمدەرىن ورىنداۋ. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ بايانداماسىندا كورسەتىلگەندەي, وتانىمىز 2009 جىلى ادامي دامۋ يندەكسى بويىنشا 182 ەلدىڭ ىشىندە 82-ءشى ورىنعا تۇراقتاپتى. ال ساۋاتتىلىق جاعىنان كورسەتكىشىمىزگە كەلەتىن بولساق, ول 99,6 پايىزدى قۇرايدى ەكەن. مەملەكەتىمىزدە 7801 مەكتەپ جۇمىس ىستەسە, وندا 2,5 ميلليونداي وقۋشى ءبىلىم الىپ جاتىر. 1991-2006 جىلدارى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن بارلىعى 133 مەكتەپ قابىرعاسى قالانعان بولسا, 2007-2011 جىلدارى 245 ءبىلىم ۇياسى سالىنىپ پايدالانۋعا بەرىلمەك. ال سول وقۋشىلاردىڭ 18-ىنە ءبىر كومپيۋتەردەن كەلەدى ەكەن. 2001 جىلى عالامتور جەلىسىنە مەكتەپتەردىڭ 23 پايىزى قوسىلعان بولسا, بيىل بۇل كورسەتكىش 98 پايىزعا جەتىپتى. قاشىقتىقتان وقىتۋ جەلىسىن جۇيەلى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا 2007 جىلدان بەرى مەكتەپ جەلىلەرىنە ينتەراكتيۆتى قۇرالدار ورناتىلا باستاعان ەدى. قازىر ونداي ينتەراكتيۆتى كابينەتتەر 3385-كە جەتىپ وتىر. وسىنداي ىجداعاتتى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم الۋ دەڭگەيى جوعارىلاپ كەلە جاتقانىن ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ قورىتىن­دى­سىنا قاراپ اڭعارۋعا بولادى. ماسەلەن, سوڭعى ەكى جىلدى سالىستىرار بولساق, 2009 جىلى سىناق تاپسىرعان وقۋ­شىلاردىڭ ورتا بالل كورسەتكىشى 74,9 بالل بولسا, بيىلعى جىلدىڭ قورى­تىندىسى 84,8 باللعا كوتەرىلىپ وتىر. 35 وقۋشى 125 بالل جيناسا, 100-دەن جوعارى بالل العان مەكتەپ بىتىرۋشىلەر 12 پايىزعا كوبەيگەن. ەلباسى تاپسىرماسىنا وراي, وتانىمىزدا 3 ءتىلدى ءبىلىم بەرەتىن 35 مەكتەپ جۇمىس ىستەسە, وندا 3749 وقۋشى ءتىل ۇستارتىپ, ماتەماتيكا, فيزيكا, ينفورماتيكا, حيميا, بيولوگيا, ەكونوميكا, گەوگرافيا پاندەرىن اعىلشىن تىلىندە وقىپ جاتىر. ال “نازارباەۆ ينتەللەكتۋالدى مەكتەپتەر” جەلىسى قازىردىڭ وزىندە استانا, كوكشەتاۋ, سەمەي قالالارىندا تياناقتى ءبىلىم بەرۋدە. ونداي مەكتەپتەر بىرتە-بىرتە ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە اشىلا بەرەتىن بولادى. بيىل استانا, تالدىقورعان, وسكەمەن قالالارىندا جاڭا ءبىلىم ۇيالارى ىسكە قوسىلاتىن بولادى. تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2008-2012 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىنا, ونىڭ وڭ ناتيجەلەرىنە دايەك كەلتىرەر بولساق, 2007 جىلى ونداي وقۋ ورىندارىنىڭ سانى رەسپۋبليكادا 830 بولسا, 2010 جىلى 882-گە ارتىپ, جۇرتشىلىقتىڭ تالابىنا وراي 52 كوللەدج بەن ليتسەي ەسىگىن ۇمىتكەرلەرگە ايقارا اشتى. پرەزيدەنتتىڭ بيىلعى جولداۋىندا كورسەتىلگەن “بالاپان” باعدارلاماسى اياسىندا 2014 جىلعا دەيىن اتقارىلاتىن جۇمىستار جۇيەلەنگەن. بۇل 5 كەزەڭ بويىنشا ىسكە اسادى. 2014 جىلعا قاراي ەلىمىزدەگى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە ەسىگىن اشاتىن ۇل مەن قىزدىڭ 70 پايىزى قامتىلسا, ودان كەيىنگى كەزەڭ ىشىندە 100 پايىز ۇرپاق بالاباقشادا تاربيەلەنەتىن بولادى. بۇل كور­سەتكىش تۋرالى سوڭعى جىلدار­داعى تولىق مالىمەتتى “مەك­تەپ­كە دەيىنگى تاربيەلەۋ مەن وقىتۋ” دەگەن كەستەدەن الۋعا بولادى. مۇنداي اۋقىمدى شارالاردى تەك مەملەكەتتىڭ قارجىسىمەن اتقارىپ قانا قويماي, جەكە مەنشىك ەسەبىنەن دە جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەسىن ەلباسىنىڭ مىندەتتەگەنى ءمالىم. وسىعان وراي, “جول كارتاسى” اياسىندا كۇردەلى جوندەۋگە جاتاتىن بالاباقشالاردىڭ ءتىزىمى جاسال­عان. شاعىن ورتالىقتار مەن بالاباقشالار اشىلعان كەزدە ولار “العاشقى قادام” (1 مەن 3 جاس), “زەرەك بالا” (3 پەن 5 جاس), ء“بىز مەكتەپكە بارامىز” (5 پەن 6 جاس) اتتى باعدارلامالار بويىنشا جۇمىس ىستەمەك. وسىنداي اۋقىمدى ىستەر قارجىمەن اتقارىلاتىنى انىق. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ مىقتى بولاشاعى بولىپ سانالاتىن ءبىلىم مەن عىلىمعا تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن كۇننەن باستاپ ەرەكشە نازار اۋدارىپ, قارجىنى جىل سايىن كوبەيتۋمەن كەلەدى. بۇل جاس ۇرپاقتىڭ ءبىلىمدى بولۋىنا, كادر دايىنداۋ ىسىنە ەرەكشە كوڭىل اۋدارىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. ءبىر عانا مىسال كەلتىرەر بولساق, 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا 2009 جىلى ءبىلىم بەرۋگە بولىنگەن قارجى 9,5 پايىزعا ارتقان. ياعني 641,1 ميلليارد تەڭگەدەن 702 ميلليارد تەڭگەگە كوبەيگەن ەكەن. يۋنەسكو-نىڭ ارنايى باياندا­ماسىندا كورسەتىلگەندەي, 2009 جىلعى جاپپاي ءبىلىم بەرۋ مونيتورينگى بويىنشا قازاقستان الەمدەگى 29 ەلدىڭ اراسىندا ءبىرىنشى ورىنعا قول جەتكىزدى. سول سەكىلدى ءTىMSS-2007 زەرتتەۋىنىڭ ناتيجەسىنە كوز جۇگىرتەر بولساق, وتانىمىزدىڭ مەكتەپ وقۋشىلارى ماتەماتيكا ءپانى بويىنشا 5-ءشى ورىندى يەلەنگەن. ال جاراتىلىستانۋ پاندەرىنەن قول جەتكەن كورسەتكىشىمىز 11-ءشى ورىنعا تۇراقتاپتى. بۇعان قوسا, بيىل تمد ەلدەرىنىڭ اراسىندا ءبىزدىڭ مەم­لەكەتىمىزدە العاش رەت حالىقارالىق ماتە­ماتيكالىق وليم­پيادا وتكەنى بەلگىلى. بۇل مەملەكەتىمىزدىڭ ابىرويىن اسىرىپ قانا قويماي, وقۋشى-لارى­مىز­دىڭ ءبىلىم-بىلىگىنىڭ مىقتى ەكەنىن دە دالەلدەپ بەردى. جۇزدەن اسا ەلدەردەن كەلگەن كوماندالاردىڭ ىشىندە بەسىنشى ورىنعا تۇ­راقتاپ, 3 التىن, 2 كۇمىس مەدالمەن بىرگە, 1 ماقتاۋ گراموتاسىنا قول جەتتى. دارىندى بالا­لاردىڭ تورتكۇل دۇنيەدە ۇزدىكسىز ءوتىپ جاتاتىن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ءبىلىم سايىستارى مەن وليمپيادالاردا 62 مەدالعا يە بولساق, ونىڭ 8-ءى التىن, 17-ءى كۇمىس, 37-ءسى قولا مەدال. ء“بىلىم تۋرالى” زاڭنىڭ “پەداگوگ قىزمەتكەرلەردىڭ مارتەبەسى” تۋرالى تاراۋىندا “... كەلەشەكتە مۇعالىم ماماندىعى ەڭ بەدەلدى ءارى جوعارى اقى تولەنەتىن ماماندىقتاردىڭ ءبىرى بولۋى كەرەك” دەپ كورسەتىلگەن بولاتىن. مىنە, وسى تالاپقا ساي ۇستازداردىڭ بەدەلىن كوتەرۋ, ءوزىنىڭ ىسىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ ماسەلەسى ءجيى قوزعالىپ كەلەدى. شىنىندا, مەكتەپتىڭ التىن دىڭگەگى – ول مۇعالىم. جاس ۇرپاق مۇعالىمگە قاراپ بوي تۇزەيدى. وسى جاعىنان كەلگەندە, اتالمىش زاڭدا مۇعالىمدەرگە ءبىراز جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان. سونىڭ ءبىرى باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمدەرىنە اپتالىق نورماتيۆتىك وقۋ جۇكتەمەسىنىڭ 20 ساعاتتان 18 ساعاتقا دەيىن تومەندەتىلۋى دەر ەدىك. بۇعان قوسا, ۇستازدار ەڭبەك دەمالىسىنا شىققاندا مىندەتتى تۇردە ءبىر ايلىق جالاقى كولەمىندە جاردەماقى تولە­نە­تىنىن دە ايتا كەتسەك دەيمىز. “ديپلوممەن – اۋىلعا” باعدارلاماسى بويىنشا جاس ۇستازداردىڭ وزدەرى قاناتتانعان ەلدى مەكەنگە بارىپ, قىزمەت ەتۋ ءۇردىسى قازىر كەڭ قانات جايىپ كەلەدى. ايتالىق, وتكەن وقۋ جىلىندا ۇستازدار قاتارى 7242 جاس ماماندارمەن تولىقسا, ولاردىڭ 5056-سى اۋىلدى جەرگە باردى. جالپى, زاڭدا كوممۋنالدىق قىزمەت كورسەتۋگە, شىعىستاردى جابۋعا جانە تۇرعىن-جايلاردى جىلىتۋ ءۇشىن وتىن ساتىپ الۋعا جەرگىلىكتى وكىلدى ورگانداردىڭ شەشىمى بويىنشا بەلگىلەنگەن مولشەردە بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن اقشالاي وتەماقى تولەۋ قاراستىرىلۋدا. ال “جوو-نىڭ ۇزدىك وقىتۋشىسى” اتاعىن العان­دارعا مەملەكەتتىك گرانتقا تولە­نەتىن قارجى ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتىڭ 2000 ەسەلەنگەن جانە “ۇزدىك مۇعالىم” اتانعاندارعا ايلىق ەسەپتىك كور­سەتكىشتىڭ 1000 ەسەلەنگەن مولشەرىندە مەملەكەتتىك گرانت ءبولىنىپ كەلەدى. مۇنداي يگىلىكتى ءىس 2006 جىلدان بەرى جۇزەگە اسۋدا. بيىلعى ەل ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى استانا قالاسىندا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى “نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ” اشىلىپ, العاشقى تالاپكەرلەرىن قابىلداعانى دەر ەدىك. بۇل ۋنيۆەرسيتەت ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ارتىقشىلىعى مەن الەمدىك ۇزدىك عىلىمي اعارتۋ تاجىريبەسىن ۇيلەسىمدى تۇردە بىرىكتىرەتىن قازاق­ستان­نىڭ ۇلتتىق برەندى بولىپ ەسەپتەلەدى. ءبىلىم ورداسى تورتكۇل دۇنيەدەگى ەڭ ۇزدىك جوو-نىڭ 30 توپقا كىرەتىن ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن ىنتىماقتاستىق جونىندە 11 كەلىسىم-شارت جاساستى. قازىر ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىلىم الىپ جاتقان تالانتتى جاستارعا 500 گرانت بولىنگەنىن ايتا كەتسەك دەيمىز. بۇعان قوسا, كۇن ساناپ كوركەيىپ كەلە جاتقان ەلوردامىزدىڭ اجارىن اشقان تاعى ءبىر وقۋ ورنى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جاساق­تالۋى بولسا, بۇل وقۋ ورنى­نىڭ قۇرامىنا “شابىت” شىعارماشىلىق ءۇيىنىڭ بەرىلۋى دە ەلەۋلى وقيعا. وسى زامانعا ساي ءسان-سالتاناتى كەلىسكەن عيما­راتتىڭ اشىلۋ راسىمىنە ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ قاتىسىپ, كەلەشەكتە ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ مارتە­بەسىن ارتتىراتىن ۇلبىرەگەن ۇلىمىز بەن قىزعالداقتاي قىزىمىزعا اق باتاسىن بەردى. وتانىمىزداعى جوعارى وقۋ ورىن­دارى وسىدان ءۇش جىل بۇرىن 176-نى قۇراسا, قازىر سانى 145-كە تومەندەپ وتىر. كەزىندە قاپتاپ كەتكەن فيليالدار جابىلىپ, سان ساپاعا اۋىسا باستادى. الەمدىك ءبىلىم كەڭىسىتىگىنە كىرۋدىڭ باستى جولى, سوعان ساي ءبىلىم بەرىپ, تاربيە ۇيرەتۋ دەسەك, بۇل ىستەگى وڭ وزگەرىستەردىڭ بارىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. 2007 جىلى بىردە-ءبىر جوعارى وقۋ ورنى حا­لى­ق­ارالىق اككرە­ديتاتسيادان وتپەسە, قازىر ونداي سىننان وتكەن ءبىلىم وردالار سانى 5-كە جەتىپ وتىر. وتانىمىزداعى ايتۋلى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ, اسىرەسە ۇلتتىق ۋنيۆەر­سيتەتتەردىڭ رەكتورىن ەلباسىنىڭ بەكىتۋ ءۇردىسىنىڭ قالىپتاسۋى بۇل وقۋ ورىندارىنىڭ بەدەلىن كوتەرۋمەن بىرگە ۋاقىت ولشەمىنە ساي ءبىلىم بەرۋدىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوسۋدا. رەسپۋبليكاداعى بايىرعى وقۋ ورىندارى اسىرەسە, وتكەن عاسىردىڭ وزىندە ۋنيۆەرسيتەتتىك ءبىلىم بەرۋدىڭ التىن دىڭگەگىنە اينالعان ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, ەلورداداعى ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, قانىش ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, وزگە دە ساناۋلى وقۋ ورىندارى قازىر الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلدى دەۋگە نەگىز بار. بيىل مەملەكەتىمىز ەۋروپا ايماعىنا ەنۋ, ياعني بولون پروتسەسىنە قوسىلۋ ارقىلى دا جەدەل جاڭارۋ جولىنا بەت الىپ وتىر. اتالمىش وقۋ ورىندارىنىڭ ىشىندە وسىدان بىرەر جىل بۇرىن 75 جىلدىعىن اتاپ وتكەن, قازاق زيالى­لارىنىڭ ءبىلىم الۋىنا, قالىپتاسۋىنا ەرەكشە ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيىلعى جەتىستىكتەرى ەرەكشە اتاپ وتۋگە تۇرارلىق. مىسالى, ەلىمىز بويىنشا “التىن بەلگىگە” بىتىرگەن وقۋشىلاردىڭ 1000-ى وسى ءبىلىم ورداسىندا وقۋعا تىلەك ءبىلدىرىپتى. بۇعان 700 حالىقارالىق وليم­پيا­دا­نىڭ جانە باي­قاۋ­لار­دىڭ جەڭىمپازدارىن قوسۋعا بولادى. جالپى سانى 3200 مەم­لەكەتتىك گرانت يەگەرلەرى قازىر وسى ءبىلىم وردا­سىندا وقۋدا. وسى ارادا ويىمىزعا اقش پرەزيدەنتتەرىنىڭ ءبىرى ايتقان: “امەريكا ۋنيۆەرسيتەتتەرى امە­ريكا باي بولعاندىقتان كۇشتى ەمەس, كەرىسىنشە ۋنيۆەرسيتەتتەرى كۇشتى بولعاندىقتان كۇشتى” دەگەن ءسوزى ورالىپ وتىر. شىنىندا, ۋنيۆەر­سي­تەت­تەگى ءبىلىم مىقتى بولسا, كە­لە­شەك ۇرپاقتىڭ بىلىگى ۋاقىت تارا­زى­سىندا باسىم تۇراتىنى ءسوزسىز. سونىمەن, ەلىمىزدەگى ءبۇ­گىنگى ءبىلىم بەرۋدىڭ شىق­قان بيىگى مەن الداعى ءمىن­دەتتەرى تىكەلەي ەل­باسىنىڭ تاپ­سىر­ما­سىمەن جۇزەگە اسىپ جۇيەلى شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى. وعان جو­عا­رى­داعى ءدا­لەل-دايەك­تەر مى­سال بو­لا الا­دى. سۇلەيمەن مامەت. * * * جارقىرايدى قاپشاعايدىڭ وتتارى تاريحتان وزىندىك باعاسىن العان, بۇگىندە ونەركاسىبى وركەندەگەن قاپشاعاي قالا­سىنىڭ ىرگەتاسى 1970 جىلدىڭ شىلدە ايىندا قالانىپتى. اساۋ ىلە اڭعارى بوگەلىپ, وسى كەزدەن باستاپ سۋ جينالا باستاعان. قاپشاعاي بوگەنىنىڭ ەنەرگەتيكالىق جانە يرري­گاتسيالىق ماڭىزدىلىعى مەن جالپى دەمالىس ورنى ەكەن­دىگىنە حالىقتىڭ كۇن وتكەن سايىن كوزى جەتىپ, ەل يگىلىگىنە اينالىپ كەلەدى. وسىلايشا قالادا سۋ ەلەكتر ستانسا­سىنىڭ باستالۋىنا وراي “جاڭا ىلە” كەنتى رەتىندە بوي كوتەرگەن “قاپشاعاي” ءسوزى كونە تۇركى تىلىندە “تار شاتقال, قىسىڭقى جەر” دەگەندى بىلدىرەدى ەكەن. ايت­قانداي-اق الماتى مەن تالدىقورعان اراسىن جال­عايتىن قالاداعى بوگەن تار شاتقالدى قاق جارىپ, كوپىر ارقىلى جالعاسادى. ونىڭ تاريحى تىم ارىدەن باستا­لاتىنىن دا ايتقان ءجون. العاش قالادا سۋ ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا ەرتىستەن “يرتىشگەسستروي” ترەسى اكەلىنىپ, العاشقى شاھاردىڭ قازىعى قاعىلىپ, شاتىرى تىگىلگەنىن كوپتى كورگەندەر ءالى دە ۇمىتپاپتى. قازىرگى كەزدە قالانىڭ اينالاسىنداعى شەڭگەلدى مەن زارەچنىي سەلولىق وكرۋگتەرىنە قاراستى ەلدى مەكەندەردەگى حالىق سانى كۇرت وسۋدە. بيىل قالالىقتار قاناتىن كەڭگە جايعان قاپشاعايدىڭ 40 جىلدىق مەرەكەسىن اتاپ ءوتتى. وسى ايماقپەن تاعدىرلارىن تابىستىرعان ونىڭ تورىندە جارقىن ءىز قالدىرعاندار اتباسىن بۇرىپ, مەرەي ساتتە-اق تىلەكتەر اعىتىلدى. ولار اساۋ ىلە تولقىنىنىڭ كۇش-قۋا­تىنىڭ حالىققا قىزمەت ەتۋىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان مەم­لەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, الاش­تىڭ ارداقتىسى ءدىنم­مۇحامەد قوناەۆقا ورناتىلعان ەسكەرت­كىشكە گۇل دەستەلەرىن قويىپ, رۋحىنا تاعزىم ەتىپ, جاڭارىپ, جاسارعان شاھار كەلبەتىن تاماشالاۋعا ءمۇم­كىندىك الدى. الماتى قالاسىنا يەك ارتقان قاپشاعاي ونەركاسىپ ورىندارىنىڭ كۇرت دامۋىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. ال, الداعى كەزدە وسى ەكى قالا اراسىندا ءتورت بىردەي قاناتتاس قالا­لاردىڭ بوي كوتەرەتىنىن ەسكەرسەك, ايماقتىڭ نۇرلى بولاشاعى كوز الدىمىزدان وتەدى. بۇگىن دە ونىڭ كەلە­شەگىنەن مول ءۇمىت كۇتكەندەر اعىلىپ كەلىپ, ءوندىرىس ورىن­دارىنداعى جۇمىس كۇشىن تولىقتىرىپ وتىر. ويتكەنى, قالا ەلباسى جولداۋىنا وراي ينۆەستيتسيا تارتۋ ارقىلى ءىرى كاسىپورىندار جۇمىسىن جان­داندىرعان. “ارنا” جاڭا يندۋس­تريالىق-ونەركاسىپتىك ايماق نەگىزىندە شاھار ەكو­نوميكاسىن تولىقتىرۋداعى ونەركاسىپ نى­ساندارىنىڭ ما­ڭىزىن ەرەكشە ايتۋعا بولادى. ولاردىڭ ىشىندە قۇرعاق قۇ­رىلىس قوسپالارىن دايىن­دايتىن, جىلۋ ساقتايتىن پليتالار مەن بالىق وڭدەيتىن, مەتالل, پلاستماسسا بۇيىم­دارىن جاسايتىن, تاعى باسقا كاسىپورىنداردا مىڭداعان ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. ءبىرىنشى كەزەگى اشىلعان فارماتسەۆتي­كالىق زاۋىت, شاعىن ەلەكتر ستانسالارىن قۇراستىراتىن كاسىپورىن قۇرىلىسى, جىلى­جاي كەشەنى, تاعى باسقا ءىرى نىساندار بوي كوتەرىپ, وتكەن جىلى ينۆەستيتسيا تارتۋ كولەمى 14,2 ملرد. تەڭگەگە جەتكەن. جىل باسىنان بەرگى مۇمكىندىكتەردى ەكشەي كەلە بۇل باعىتتا 15 ملرد. تەڭگە تارتۋ جوسپارلانسا, مەجە بيىگىنەن كورىنۋگە ءمۇم­كىندىك مول. ءوندىرىستى دامىتپايىنشا ەكونوميكانى كوتەرۋدىڭ ءمۇم­كىن ەمەستىگىن ۋاقىت دالەلدەپ وتىر. قاپشاعاي­لىقتاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايلارىنىڭ ءوسۋى مەن كورسەتىلەتىن قىز­مەتتىڭ جاق­سارۋىنا اتالعان سالاداعى وڭ ىستەر نەگىز قا­لاۋدا. بيىلعى وتكەن مەرزىمدە ونەركاسىپ سالاسىنداعى جالپى ءونىم 9,5 ملرد. تەڭگەگە جەتىپ, وتكەن جىلمەن سالىس­تىرعاندا 2,4 ملرد. تەڭگەگە ارتقان. شا­ھار­داعى مادەني-تۇرمىستىق ورىن­داردىڭ سانى مەن ساپا­سىنا كوڭىل ءبولىن­گەن. “جول كا­رتاسى” باع­دارلاماسىمەن كو­شەلەر جوندەۋدەن وتسە, اۋلالار كور­كەيتىلىپ, بالا­لاردىڭ سا­ۋىقتىرۋ الاڭدارى مەن ايال­دامالار رەتكە كەلتى­رىل­گەنىن كورەمىز. تۇرعىن ۇيلەردىڭ سىرتى ءجون­دەلىپ, شاھاردى بەزەن­دىرۋگە دە جان-جاقتى نازار اۋدارىلعان. قاپشاعاي قالا­سىنىڭ اكىمى ناۋرىزباي تاۋباەۆ مەملەكەت باس­شىسىنىڭ جول­داۋىندا اتاپ كور­سە­تىلگەن تاپ­سىرمالاردى جۇزەگە اسىرۋدا ءبىرشاما جۇ­مىستاردىڭ جۇيە­لەن­گەنىن جەتكىزدى. وسىن­داعى سۋ ەلەكتر ستان­سالارىن قۇراستىراتىن كاسىپورىنداردىڭ, قۇرىلىسقا قاجەتتى ماتەريالدار شىعاراتىن زاۋىتتاردىڭ بيۋدجەتتى تولىقتىرۋداعى ۇلەستەرى ەرەكشە ايتىلدى. قا­زىرگى كەزدە “قاپ­شاعاي قۇرىلىس” جاۋاپ­كەر­شىلىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەستىگىنە بەتون دا­يىنداۋ ءۇشىن تاپسىرىس ءوسىپ وتىرعانى دا بەكەر ەمەس. وسىنداي ىرگەلى ىستەرمەن قاتار اۋىل شا­رۋا­شىلىعىن دامىتۋ, حا­لىقتى جەرگىلىكتى ءونىم تۇرلەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە دە ەكپىن بەرىلۋدە. وسى ماقساتتا شەڭگەلدىدەگى سۋارمالى ەگىستىك كولەمىن ارتتىرۋ ارقىلى ءداندى داقىل, پياز, قانت قىزىلشاسى مەن باقشالىق, سويا, ءتورت ت ۇلىك ءوسىرۋ ماسەلەلەرى شەشىمىن تاپقان. شا­رۋالار وندىرگەن ءونىم­دەرىن كۇزگى جارمەڭكەگە اكەلىپ, تۇرعىندار العى­سىن الۋدا. ەگىستىك القا­پ­تىڭ بەرەرىن ارتتىرۋ ءۇشىن تامشىلاتا سۋارۋ تەحنولوگياسى, گول­لان­ديالىق ين­نو­ۆاتسيا­لىق ءادىستىڭ تيىمدىلىگى پايدا­لانىلۋدا. قاپشاعايدىڭ بۇگىنىنەن ەرتەڭى نۇرلى ەكەنى شىندىق.  وعان جىل ساناپ جاسارعان شاھاردىڭ كەلبەتى مەن ساپ تۇزەگەن تۇرعىن ۇيلەر, بالاباقشا, مەكتەپ, تاعى باسقا نىسان قۇرى­لى­سىنىڭ قوسىلعانى دالەل. ءيا, جاپان دالادا جاڭعىرعان قاپشاعايدىڭ اتى الىسقا كەتكەن. مەرەيلى ساتتە قاپ­شا­عايلىقتارمەن كەزدەسكەن وبلىس اكىمى سەرىك ءۇم­بەتوۆ تە جاڭا عاسىرداعى شاھاردىڭ وركەندەۋىنە بايلانىستى ويىن ءوربىت­تى. قالادا ءتۋريزمدى دا­مىتۋدىڭ مول مۇمكىندىگى بار. “جاڭا ىلە” دەمالىس ايماعى مەن سەرىكتەس قالالاردىڭ قۇرىلىسى دا وسى مەكەننىڭ بولا­شاعىنىڭ كەمەلدىگىن كورسەتەدى. الداعى جىلى الماتى مەن قاپشاعاي, سەرىكتەس ءتورت قالا مەن تەڭىزدى جالعايتىن التى جولاقتى جول قۇرىلىسى باستالاتىنىن دا جەتكىز­دى. وسى كۇنى قالالىق­تارعا قۇرىلىسى اياقتال­عان مادەنيەت ءۇيىنىڭ كوگىلدىر لەنتاسى قيىلىپ, سال­تاناتتى جيىن وسىندا جالعاستى.  سوناۋ جىل­دارى قاپشاعاي قالاسىن سالۋدا وزىندىك قولتاڭ­باسىن قالدىرعان اسقار ق ۇلىباەۆ, ەڭبەك ارداگەرى توقتار اكىشوۆ جانە باس­قالارعا قۇرمەت كور­سەتىلدى. قالاداعى “كناۋف گيپس قاپشاعاي” كاسىپ­ورنىنىڭ ديرەكتورى الەكساندر ەفيمەنكوعا الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاعى بەرىلۋى دە ورىندى. زاۋىت جۇزدەگەن ادامدى جۇمىس­پەن قامتۋمەن بىرگە وڭىردە­گى مادەني-كوپشىلىك شارالارعا بەلسەنە ارالا­سىپ كەلەدى. ولار ءون­دىر­گەن ونىمگە ەلىمىز عانا ەمەس شەت مەملە­كەتتەر دە تاپسىرىس بەرىپ وتىر. كۇمىسجان بايجان. الماتى وبلىسى. * * * التايدىڭ جەر قويناۋىن ءتورت ەل يگەرمەك قازاقستان, قىتاي, رەسەي جانە موڭعوليا مەملەكەتتەرىنىڭ شەكارالارى شەكتەسەتىن ۇلكەن التاي اۋماعىنداعى گەولوگيالىق بارلاۋدى بىرلەسىپ يگەرۋ جونىندە يگىلىكتى شارا قولعا الىندى. وسىعان ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ جۇمىسى ءۇش كۇنگە سوزىلدى. ونى وبلىس اكىمدىگى,  يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى, “تاۋ-كەن-سامۇرىق” ۇلتتىق كوم­پا­نيا­سى, قر مينەرالدى رەسۋرستار اكادەمياسى مەن قازاقستان, رە­سەي, قىتاي جانە موڭعوليا ەل­دەرىنىڭ سالالىق مينيسترلىكتەرى ۇيىمداستىردى. وبلىس اكىمى ب.ساپارباەۆ “التاي” تەحنولوگيالىق پاركىندە كونفەرەنتسيانىڭ پلەنارلىق ءماجىلىسىن اشتى. –وبلىس ەكونوميكاسى تاۋ-كەن ءوندىرىسى سالاسىمەن تىكەلەي باي­لا­نىس­تى ەكەنى سىزدەرگە جاقسى ءمالىم. شىعىستا كەن يگەرۋدەگى ين­ۆەستيتسيا 819,4 ملن., ال بارلاۋ بويىنشا 26,2 ملن. دوللار بولدى. كورشى مەم­لەكەتتەردە دە قارجى داع­دارىسىنا بايلانىستى وسى سالانى دامىتۋدا كەمشىلىكتەرگە جول بەرىلدى. سوندىقتان بىرىگىپ ءىس اتقارساق, بيىك بەلەستەرگە شىعا­تى­نىمىز ءسوزسىز, – دەدى ءوڭىر باس­شى­سى. قىتايداعى نانتسزين ينستي­تۋتىنىڭ عالىمى دۋن يۋن گۋان شىڭجاڭدا جۇزەگە اسىپ جاتقان № 305 اتتى ۇلتتىق جوبا جايلى ايتىپ بەردى. سوناۋ 1984 جىلى باستالعان بۇل جوبانىڭ ماقساتى ايماقتىڭ گەولوگيالىق قىرىن زەرتتەۋگە, كەندى ءتيىمدى پايدالانۋعا ارنالعان. ال رەسەي عالىمى     ا.زايتسەۆ شى­عىستىڭ سولتۇستىك كورشىمىزگە قارايتىن مي­نەرالدى-شيكىزاتتىق بازاسىنىڭ دا­مۋىنا توقتالا كەتتى. التاي اۋم­اعىندا پاي­دالى قاز­بالارعا باي زەرت­تەلمەي جاتقان قازبا بايلىقتارى جەتكىلىكتى كورىنەدى. قر مينەرالدى رەسۋرستار اكادەمياسىنىڭ اكا­دەميگى گينايات بەكجانوۆ وسى جەردە جانعىش تاقتا تاستاردىڭ كەن ورنى بار ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. سو­نىمەن بىرگە, موڭعوليادان كەلگەن عالىمدار دا گەو­لوگيالىق قازبا بايلىقتارىن ءبىر­لەسىپ يگەرۋ ءجو­نىندە قۇندى ويلارىن ورتاعا سالدى. سونىمەن قاتار, ەلەكترو­ەنەر­گەتيكالىق رەسۋرستار بويىنشا, ونىڭ ىشىندە مۇناي ماسەلەسىنىڭ ماڭىزدى بولىپ وتىرعاندىعى اتالىپ, تاقتاتاس تاۋ جىنىسى, جاعارماي جانە باسقا دا حيميالىق تاعامدار جايىندا اڭگىمە ءوربىدى. بۇل باعىتتا قازىرگى تاڭدا شىعىس قازاقستان وبلىسى اكىمدىگىنىڭ قول­دا­ۋىمەن “ەرتىس” الەۋمەتتىك-كا­سىپ­كەرلىك كورپوراتسياسى قازاقستان مۇناي جانە گاز ينستيتۋتىنىڭ ماماندارىمەن بىرلەسىپ, كەن­دىرلىكتەگى تاقتاتاس تاۋ جىنىسىنىڭ جاڭا كەن ورىندارى بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتىر. كونفەرەنتسيا جۇمىسىندا قا­زاقستان, رەسەي, قىتاي مەن موڭ­عوليا ەلدەرىنەن ماسەلەگە قىزى­عۋشىلىق تانىتقان 200-دەن اسا ساراپشى ماماندار قاتىستى. وڭداسىن ەلۋباي. وسكەمەن. * * * قالدىقتار قاۋپى ازايتىلۋدا وبلىس ورتالىعىنىڭ  ونەر­كاسىپتىك سولتۇستىك شەتكى اۋماعىندا ورنالاسقان  ءوندىرىس­تەردىڭ ءبىرى “پاۆلودار مۇناي-حيميا زاۋىتى” اكتسيونەرلىك قوعامى دەپ اتالادى. زاۋىتتا  4 مىڭداي ادام ەڭبەك ەتەدى. جى­لىنا 7,5 ميلليون توننا مۇناي وڭدەيدى. قىسقى ايازداردا  قات­پايتىن مۇنداي مۇناي بىزگە قۇبىر ارقىلى رەسەي جاقتان  كەلەتىنى بەلگىلى. بۇدان بۇرىن ءبىز  زاۋىتتىڭ 58 پايىزدىق ۇلەسى مەملەكەت مەنشىگىنە ءوتتى دەپ جازدىق, بۇگىندەرى جانار-جاعارماي ارزانداي ما دەگەن جۇرتشىلىق تالابى دا ورىن­دالعانداي. ولار ءوز زاۋىتىمىزدان وندىرىلەتىن ءونىمىنىڭ باعاسى بىرتە-بىرتە تۇراقتانادى دەپ سەنەدى. بۇل كۇندەرى زاۋىتتا مۇنايدى قايتا وڭدەۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەرى قول­دانىسقا ەندى. وسىدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن گەرمانيادان  مۇناي قال­دىعىن قايتا وڭدەۋ جونىندەگى قوندىرعى ساتىپ الىنىپ, ىسكە قوسىلدى. سونىمەن قاتار,  مۇناي ونىمدەرى بەنزين مەن ديزەل وتىنىنىڭ قولدانىستاعى ستان­دارت­تارىنان ەۋرو-5 ستاندارت­تارىنا كوشۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا زەرتحانا پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇگىندە كاسىپورىن ەۋرو-2, ەۋرو-4 سياقتى  حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي  ونىمدەر شىعارۋدا. ال, جۋىقتا زاۋىت ءوندىرىس قالدىقتارىن جينايتىن الاڭدى ىسكە قوستى. بۇل الاڭنىڭ نەگىزى وسىدان وتىز جىل ۋاقىت بۇرىن زاۋىت سالىنعان كەزدە بىرگە جاسالىپ قۇمدى كەنىش دەپ اتالىپتى. الاڭنىڭ پايداعا جاراعانى بۇل ەڭ الدىمەن,  ەلىمىزدىڭ ەكولوگيالىق كودەكسى تالاپتارىنىڭ ورىندالعانى بولىپ تابىلادى. ياعني, قازىلعان تەرەڭ ورلاردىڭ ىشىنە تاستالاتىن مۇناي ونىمدەرى مەن قۇرىلىس زاتتارىنىڭ قالدىقتارى ارنايى پوليەتيلەن قاپتامالارمەن ورالىپ, زالال­سىزداندىرىلادى. كومىلگەن قال­دىقتاردىڭ بەتى  توپىراقپەن جابىلىپ, كەيىن بۇل جەرلەرگە ءشوپ شىعىپ, وسىمدىكتەر وسەدى. پو­ليەتيلەنگە ورالعان قالدىقتار زيان­سىز, جەراستى سۋلارىنا دا, قورشاعان ورتاعا دا اسەرى بولمايدى. جالپى, زاۋىت قورشاعان ورتانى قورعاۋ شارا­لارىنا دەپ بيىل 500 ميل­ليون تەڭگەدەي قاراجات بولگەن كورىنەدى. فاريدا بىقاي. پاۆلودار. * * * كومەك كۇتكەن كاسىپكەرگە كەڭەس ەكونوميكالىق ورلەۋ كەزەڭىندە كاسىپورىندار اقشالاي ءتۇسىمنىڭ ۇلعاياتىنىنا كامىل سەنىپ, ءوندىرىستى دامىتۋ ءۇشىن اسا ءىرى كولەمدە كرەديتتەر الدى. بىراق داعدارىس كەزىندە كاسىپورىن كىرىسى كۇرت تومەندەپ كەتكەندىكتەن, بۇگىندە ولاردىڭ كوبى بانك الدىنداعى مىندەتتەمەلەرىن ۋاقىتىلى جانە تولىقتاي وتەۋدە قيىنشىلىقتارعا تاپ بولىپ وتىر. دامۋ پەرسپەكتيۆاسى انىق كومپانيالارعا مەملەكەت كرەديت بويىنشا سىياقى مولشەرلەمەسىنىڭ ءبىر بولىگىن تولەۋدى ءوز مىندەتىنە الىپ, قول ۇشىن بەرۋگە نيەت تانىتتى. “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى باعىتى – كاسىپورىنداردى ساۋىقتىرۋ بويىنشا كاسىپكەرلەردىڭ سۇرانىسى مەيلىنشە جوعارى بولعاندىقتان, “دامۋ” كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى” اق باعدارلامانىڭ الەۋەتتى قاتىسۋشىلارى ءۇشىن پراكتيكالىق ۇسىنىس (بانكتەردىڭ كرەديت كوميتەتتەرىنىڭ جۇمىس تاجىريبەسى نەگىزىندە) ازىرلەدى. “بيزنەستىڭ جول كارتاسى -2020” باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا قاتىستى قاجەتتى بارلىق قوسىمشا اقپاراتپەن www.dkb.damu.kz سايتىندا تانىسۋعا بولادى. كاسىپورىندى ساۋىقتىرۋ جوسپارىن ازىرلەۋ بويىنشا ۇسىنىس بۇل ۇسىنىستاردىڭ ماقساتى ساۋىقتىرۋ جوسپارىن ازىرلەۋدە كومەك كورسەتۋ بولىپ تابىلادى. نازارعا قۇجات ءماتىنىنىڭ ماعى­ناسى مەن قۇرىلىمدانۋى بو­يىنشا بانكتەردىڭ كرەديت كومي­تەتتەرىنىڭ جۇمىس تاجىريبەسىنە نەگىزدەلگەن ۇسىنىستار ۇسىنىلىپ وتىر. بۇل ۇسىنىستار ساۋىقتىرۋ جوسپارىنىڭ قولدانىستاعى نور­ماتيۆتىك اكتىلەرمەن بەلگىلەنگەن ماعىناسىنا قويىلاتىن تالاپ­تاردى تولىقتىرىپ وتىرادى. ساۋىقتىرۋعا ءوتىنىش بەرە وتىرىپ, ەڭ باستىسى, كاسىپورىنعا سۋبسيديانىڭ مەملەكەت تارا­پىنان جانە قايتارىمسىز نەگىزدە بەرىلەتىنىن ەستە ساقتاعان ءجون. مەملەكەت وسى قاراجاتتى باسقا ماقساتقا دا پايدالانۋى مۇمكىن ەدى. مىسالى, جاڭا بالاباقشا, مەكتەپ, اۋرۋحانا قۇرىلىسىنا جانە بۇرىننان جۇمىس ىستەپ تۇرعاندارىن جاڭالاۋعا دەگەندەي. سول سەبەپتى, مەملەكەت كاسىپ­ورىنعا سۋبسيديا بەرە وتىرىپ, ونىڭ قايتارىمى رەتىندە ۇستەمە قۇنى جوعارى دايىن ونىمدەر شىعارۋدى ۇيىمداستىرۋ, ءونىمنىڭ ساپاسىنىڭ جانە باسەكەگە قا­بىلەت­تىلىگىنىڭ ارتۋى, كا­سىپ­ورىننىڭ اشىقتىعى مەن ينۆەس­تيتسيالىق جاعىنان تارتىمدى­لى­عىنىڭ ارتۋى, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, بيۋد­جەتكە تۇسەتىن سالىقتىق تۇسىمدەردىڭ ءوسۋى سياقتى قارىم­تاسىنىڭ بولاتى­نىنا سەنەدى. بولىنگەن سۋبسيدي­يا­نى دۇرىس پايدالانۋ ناتيجەسى كاسىپكەر جاۋا­پ­كەر­شىلىگىنە بايلانىستى بولماق. مەملەكەت تاراپىنان سۋبسي­ديالاۋعا بولىنەتىن قاراجات شەكتەۋلى جانە بارلىق وتىنىمدەردى قاناعاتتاندىرۋ مۇمكىن ەمەس. سول سەبەپتى كاسىپكەردىڭ كاسىپورىندى سۋبسيديالاۋ تۋرالى ماسەلەنى كونكۋرستىق نەگىزدە ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ قاراستىراتىنىنا اۋەلدەن دايىن بولعانى ابزال. ونىڭ وزىندە, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك قايتارىمى جو­عارى بولاتىنىنا سەنىم ارتاتىن پرەسپەكتيۆالارى انىق كاسىپورىندار مەن جوبالارعا باسىمدىق بەرىلەتىن بولادى. سۋبسيديالاۋ مەرزىمى ىشىندە “دامۋ” قورى “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسىنىڭ قارجىلىق اگەنتى رەتىندە كاسىپ­ورىن مەن جوباعا مونيتورينگ جۇرگىزەتىن بولادى. وزگە اسپەك­تىلەرمەن قاتار كاسىپورىن­نىڭ شىن مانىندەگى كورسەتكىشتەرىنىڭ ىقتيمال كورسەتكىشتەرىنە قان­شالىقتى سايكەس كەلەتىنى, سۋبسي­ديالاۋدىڭ كاسىپورىن­داردىڭ ساۋىقتىرۋ جوسپارىندا كورسەتىل­گەن پروبلەمالارىن قانشالىقتى شەشەتىنى, كاسىپورىننىڭ (جو­بانىڭ) ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك قايتارىمىنىڭ قان­شالىقتى ەكەندىگى تەكسەرىلەدى. مونيتورينگ قورىتىندىسى بويىنشا سۋبسيديالاۋدى جالعاس­تىرۋدىڭ ماقساتقا ساي كەلۋى نەمەسە ونى توقتاتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانادى. سول سەبەپتى ساۋىقتىرۋ جوسپارىنا سۋبسيديا الۋ ءۇشىن عانا كەرەك قۇجات نەمەسە جارنامالىق پروسپەكت دەپ قاراماۋ كەرەك. ساۋىقتىرۋ جوس­پارىن ساپالى دايىنداۋ كاسىپ­ورىن باسشىلىعىنىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىنەن حابار بەرەدى. ناشار ازىرلەنگەن جوسپار پىسىقتالۋ ءۇشىن كەرى قايتارىلادى نەمەسە مۇلدە قابىلدانبايدى. ساۋىقتىرۋ جوسپارىنىڭ ماق­ساتى – كرەديتور-بانككە, ۋاكى­لەتتى ۇيىمدارعا جانە مەملەكەتتىك ورگاندارعا ساۋىقتىرۋ بويىنشا جوسپارلاناتىن ءىس-شارالاردىڭ تيىمدىلىگى جانە كاسىپورىنعا سۋبسيديا بەرۋدىڭ ورىندىلىعى جانە مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ وزگە شارالارى تۋرالى ءپرينتسيپتى قورىتىندى جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىندەي جەتكىلىكتى اقپاراتتار ۇسىنۋ. سول سەبەپتى ساۋىقتىرۋ جوسپارىنىڭ وسى ماقساتقا ساي كەلەتىن وڭتايلى كولەمى مەن ماز­مۇنى كاسىپورىن باسشى­لىعىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە. قۇجاتتا: 1) سۋبسيديا الۋ ءۇشىن ءوتىنىش بەرۋ سەبەپتەرى جانە ماقساتتىڭ قيسىندى نەگىزدەمەسى, بانكتەن جانە مەملەكەتتەن سۇرالاتىن قولداۋ شارالارىنىڭ تۇسىنىكتى دالەلدەمەسى; 2) ساۋىقتىرۋ بويىنشا باس­شىلىق تاراپىنان جوسپارلا­ناتىن ءىس-شارالاردىڭ نەگىزدىلىگى مەن تيىمدىلىگى جانە كاسىپو­ر­ىننىڭ ودان ءارى دامۋ پەرس­پەكتيۆالارى; 3) كاسىپورىن احۋالىنا (ىسكە اسىرىلاتىن جوباسىنا), وعان قوسا ونىڭ قارجىلىق جاعدايىنا, باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم شىعارۋ جانە ساتۋ مۇمكىندىگىنە جانە وزىنە العان مىندەتتەرىن ورىنداۋ مۇمكىندىگىنە ساۋاتتى جۇرگىزىلگەن تالداۋ; 4) رىنوكتىڭ سالالىق جانە ءپروفيلدى سەگمەنتتەرىنىڭ قازىرگى جاعدايى مەن بەتالىسى, جاقىن باسەكەلەستەر, نەگىزگى كليەنتتەر مەن جەتكىزۋشىلەر تۋرالى اقپارات كورسەتىلۋى ءتيىس. ۋاكىلەتتى تۇلعالاردىڭ شەشىم قابىلداۋلارى ءۇشىن ساۋىقتىرۋ جوسپارىندا اقپارات جەتكىلىكتى بولۋى قاجەت. سونىمەن قاتار شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن ەشقانداي جەڭىلدىك بەرمەيتىن ارتىق اقپاراتتى قوسۋدىڭ قاجەتى جوق. ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ ماسەلە­لەرى جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قۇرامىنا ءارتۇرلى مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆو­لاردىڭ وكىلدەرى كىرەدى. ولاردىڭ وزدەرى ءۇشىن ءپروفيلدى ەمەس سالالاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەگجەي-تەگجەيلى وقىپ-بىلۋلەرىنە ۋاقىتتارى جەتپەيدى. سوندىقتان ساۋىقتىرۋ جوسپارىندا بەرىلەتىن اقپارات انىق, قيسىندى جانە ءبىرىزدى بولۋى ءتيىس. ءماتىن كاسىبي جاعىنان ساۋاتتى, دەگەنمەن سالالىق مامان ەمەس وقىرمان­داردىڭ ونى تۇسىنۋلەرى ءۇشىن مەيلىنشە ىقشام جانە قارا­پايىم باياندالۋى ءتيىس. ەگەر كەستەلەر, سۇلبالار, دياگراممالار مەن سۋرەتتەر قۇجاتتى قابىل­داۋدى جانە ءتۇسىنۋدى جەڭىلدەتەتىن بولسا, وندا ولاردى پايدالانۋعا بولادى. وسى ورايدا تومەندە ساۋىقتىرۋ جوسپارىن دايىنداۋ كەزىندە ورىن الاتىن كەمشىلىكتەر دە كەلتىرىلىپ وتىر. 1) ناشار جازىلعان ءماتىن, اقپارات بەرۋ كەزىندە قيسىن­سىزدىقتىڭ ورىن الۋى, قايتا­لاۋلار جانە ماعىناسى تۇسىنىكسىز سوزدەر, قۇجات ءماتىنىنىڭ كەلەسى بولىكتەرىندە كەلتىرىلگەن ماع­لۇماتتاردى وعان سىلتەمە جاسا­ماستان قايتالاۋ جانە ت.ب. 2) كاسىپورىن نەلىكتەن كرەديت وتەمىن ورىنداي المايتىن دارەجەگە جەتىپ, داعدارعاندىعى جونىندەگى سەبەپتەردىڭ جەتكى­لىكسىزدىگى. كاسىپورىننىڭ داعدا­رىستى احۋالىنان حابار بەرەتىن فاكتورلار رەتىندە (مىسالى, كاسىپورىن ونىمىنە سۇرانىستىڭ تومەندەۋى, اقشالاي ءتۇسىمنىڭ كۇرت تومەندەپ كەتۋى, اينالىم كاپيتالىنىڭ بولماۋى) سەبەپتەر كورسەتىلەدى, بىراق وسى فاكتور­لاردىڭ سەبەپتەرى, ولاردىڭ كەيبىرەۋىنىڭ ىشكى سيپاتى ء(ونىم تۇرلەرىنىڭ ازدىعى, باعا ساياسا­تىنىڭ السىزدىگى, شىعا­رىلاتىن ونىمىدەرىنىڭ باسەكەگە قابىلە­ت­سىزدىگى) جانە باسقالار ەسكەرىلمەي قالادى. 3) كاسىپورىننىڭ جانە ىسكە اسىرىلاتىن جوبانىڭ سالالىق جانە وزىندىك وزگەشەلىگىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ماسەلەلەردىڭ تولىقتاي اشىلماۋى. ادەتتە, ءار كاسىپورىننىڭ تابىسقا قول جەتكىزۋدەگى وزىندىك سالالىق ايىرماشىلىعىمەن قاتار ىشكى ەرەكشەلىكتەرىمەن ايقىندالاتىن بىرنەشە فاكتورلارى بار. ولاردى اشىپ كورسەتۋ جانە دالەلدەۋ قاجەت. 4) قارجىلىق-ەكونوميكالىق تالداۋ ساپاسىنىڭ تومەندىگى نەمەسە ونىڭ مۇلدە بولماۋى. مىسالى, قارجىلىق ەسەپتىلىكتەگى وزگەرىستەر (بالانس ۆاليۋتاسى قانشا پايىز ارتتى, اقشالاي ءتۇسىم قانشا پايىز تومەندەپ كەتتى جانە ت.س.س.) جاي عانا اتاپ وتىلەدى. 5) ۇيىمدىق قۇرىلىم, باسقارۋ ورگاندارى, مەنەدجمەنت جۇيەسى, شەشىم قابىلداۋ ءتارتىبى جانە تۇتاستاي العاندا, كور­پوراتيۆتىك باسقارۋ تاجىريبەسى تۋرالى اقپاراتتىڭ بولماۋى. مەنەدجمەنت ساپاسىن, سونىمەن قاتار ءبىرىنشى باسشىنىڭ جانە قارجى ديرەكتورىنىڭ (باس بۋحگالتەردىڭ), ال قاجەت بولعان جاعدايدا نەگىزگى مەنەدجەرلەردىڭ ءبىلىمى مەن جۇمىس تاجىريبەسىن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن اقپاراتتىڭ تولىق اشىلماۋى. مەنەدجمەنتتىڭ جوبا ىسكە اسى­رىلىپ جاتقان سالاداعى جانە قاراستىرىلۋعا ۇسىنىلعان جو­بالاردى ىسكە اسىرۋداعى ءتاجى­ريبەسىن سيپاتتاپ كورسەتۋ كەرەك. 6) ءماتىننىڭ شەشىم قابىلداۋدى جەڭىلدەتپەيتىن اقپاراتپەن – جالپى اقپاراتپەن (مىسالى, كومپانيا تاريحىن جانە كاسىپورىننىڭ ينتەرنەت-سايتىنداعى جارنامالىق سيپاتتاعى ماتىندەردى سۋرەتتەۋ), رىنوك نەمەسە كاسىپورىن بو­يىنشا وزەكتىلىگى جوق اقپاراتپەن, ارنايى تەحنيكالىق دەرەكتەر مەن ءونىمدى سۋرەتتەۋدىڭ, ناقتى كاسىپورىندى نەمەسە جوبانى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ماڭىزى جوق كەستەلەر مەن كوەففيتسيەنتتەردىڭ شامادان تىس كوپتىگى. ۇدەرىستىڭ (جوبانىڭ) جالپى سيپاتتاماسىن بەرىپ جانە قاراستىرىلاتىن ماسەلەگە قاتىسى بار شەشۋشى ساتتەرگە عانا باسا نازار اۋدارعان جەتكىلىكتى. مىسالى, ەگەر كاسىپورىننىڭ تەحنيكالىق جاعىنان جاراق­تاندىرىلۋى بيزنەس تابىسىنىڭ نەگىزگى فاكتورى بولىپ تابىلاتىن بولسا, جابدىقتاردىڭ قاي ەلدە شىعارىلعانىن, ولاردىڭ قىس­قاشا سيپاتتاماسىن نەمەسە جوعارى تەحنولوگيالىق دەڭگەيىن راستايتىن وزگە اقپارات قاجەت. 7) ءماتىن مەن سويلەمدەردىڭ ءار جەرىندە كەزدەسەتىن دەرەكتەر اراسىنداعى الشاقتىق, سونىمەن قاتار نەگىزگى ماتىندەگى اقپاراتتىڭ قوسا بەرىلگەن قارجىلىق ەسەپتىلىك دەرەكتەرىمەن سايكەس كەلمەۋى. اقشا كورسەتكىشتەرىن ءماتىننىڭ ءار جەرىندە جانە قوسىمشالارىندا ءتۇرلى ولشەم بىرلىكتەرىمەن (تەڭگە, ۇتىردەن كەيىن تەڭگە جانە تيىن, مىڭ تەڭگە, اقش دوللارىمەن), سونىڭ ىشىندە ولشەم بىرلىكتەرىن كورسەتپەستەن كەلتىرۋ. بارلىق ساۋىقتىرۋ جوسپارى ءۇشىن ورتاق ءبىر ۆاليۋتانى (دۇرىسى ملن. تەڭگە) تاڭداعان جانە ونى كىرىسپەدە جانە ءاربىر قوسىمشادا كور­سەتكەن ءجون. تاعى بىرنەشە تاجىريبەلىك ۇسىنىستار 1) ورىن العان پروبلە­مالاردى جانە ولاردىڭ شىن مانىندەگى سەبەپتەرىن جاسىرۋعا نەمەسە بۇرمالاۋعا تىرىسپاۋ. ول ارۋاقىتتا كورىنىپ تۇرادى جانە وقىعان ادامعا جاعىمسىز اسەر ەتەدى. 2) ەگەر كاسىپورىن حول­دينگتەرگە جانە توپتارعا تيەسىلى بولسا, ونى دا كورسەتكەن ءجون. باس كومپانيانى جانە ەنشىلەس كاسىپورىنداردى اتاپ ءوتۋ قاجەت. بيزنەس يەلەرى, ولاردىڭ باسقارۋ ۇدەرىسىنە جانە شەشىم قا­بىلداۋعا قانشالىقتى تارتىل­عاندىعى دا اشىق كورسەتىلۋى ءتيىس. كاسىپورىننىڭ نەمەسە ونىڭ يەسىنىڭ جوبانىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا ءوز قاراجاتىمەن قاتىساتىندىعىن جانە قانداي كولەمدە قاتىساتىنىن اتاپ وتكەن ابزال. ەگەر قاتىسپايتىن بولسا, ونىڭ سەبەبى نەندەي دەگەندى دە ايتقان دۇرىس. 3) رىنوك جاعدايىن, ونىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن اقپارات دەرەككوزىن كورسەتە وتىرىپ, رىنوكتىڭ سول سەگمەنتتەرىندە جۇمىس ىستەيتىن وزگە كاسىپ­ورىنداردىڭ (تىكەلەي جانە جاناما باسەكەلەستەر) قىزمەت كورسەتكىشتەرىن كورسەتۋ كەرەك. كاسىپورىننىڭ باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارى دا كورىنىس تابۋى ءتيىس. 4) كاسىپورىن مەن جوبا ەكونوميكاسىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى اقپارات قاجەت. كىرىس جانە شىعىس باپتارى بارىنشا ەگجەي-تەگجەيلى اشىپ كور­سەتىلىپ, قاجەت بولعان جاع­دايدا بالانستىڭ نەگىزگى باپتارىنىڭ تولىق جازىلعانى ءجون. ساتى­لىمنىڭ ماۋسىمدىلىعى, وزىندىك قۇن, جوبانىڭ ءوزىن ءوزى اقتاپ, تابىس تابا باستايتىن كەزەڭى تۋرالى دەرەكتەر كەلتىرىلسىن. ءوز اينالىم كاپيتالىنا دەگەن قاجەتتىلىك تۋرالى تالداۋ, وسى قاجەتتىلىكتىڭ قالاي قاناعاتتان­دىرىلاتىنىن كورسەتۋ كەرەك. جۇزەگە اسىرىلعان جانە جوس­پارلاناتىن ينۆەستيتسيالار جونىندەگى اقپاراتتى اشىپ كورسەتۋ ماڭىزدى. كۇردەلى شىعىنداردىڭ قانداي كوزدەردەن قارجىلاندىرىلعانىن جانە قوسىمشا قاراجات قاجەت بولاتىن-بولمايتىنىن كورسەتۋ كەرەك. ەگەر كاسىپورىندا ين­تەرنەت-سايت بار بولسا, ونىڭ مەكەن-جايىن كومپانيا تۋرالى جالپى بولىمدە كورسەتۋ قاجەت. 5) ۇسىنعان بولجامدى دەرەكتەر ناقتى كولەمى مەن ساتىلىم باعاسى كورسەتىلگەن كۇيدە ايقىن نەگىزدەلۋى شارت. جوسپارلانعان بيزنەستىڭ سۋب­سيديا العاننان كەيىن بىردەن “قارقىندى ءوسۋى” كەلەڭسىزدىكتەن حابار بەرۋى دە ىقتيمال. شامالى جانە بىرقالىپتى ءوسۋ قارقىنى (5-15%) ءبىرشاما شىندىققا جاناسىمدى. ەگەر, وسىعان قاراماستان, ساتىلىم ەداۋىر وسەتىندەي بولسا, وندا وسىنداي بولجامدى تۇسىندىرەتىن ءۋاج, قۇجاتپەن كۋالاندىرىلعان دالەلدەر بولۋى ءتيىس. 6) كاسىپورىندى ساۋىقتىرۋ ماقساتىندا جوسپارلايتىن ۇيىم­دىق جانە وزگە ءوز­گە­رىستەردىڭ ەكونوميكالىق ءمانى بولۋى كەرەك, ال سۇرالاتىن قولداۋ شارالارى كاسىپورىننىڭ ناقتى قاجەتتىلىگىنە سايكەس بولۋى ءتيىس. پايىزدىق ءمول­شەرلەمەنىڭ تومەندەۋىنىڭ كا­سىپورىن ەكونوميكاسىنا قالاي اسەر ەتەتىنىن ناقتى ساندارمەن كورسەتىپ, قاجەت بولسا سالىس­تىرمالى دياگرامما قۇرۋ كەرەك. 7) قۇجاتتى رەسىمدەۋگە لايىقتى كوڭىل ءبولىنۋى ءتيىس. ساۋىقتىرۋ جوسپارىنىڭ بارلىق ءماتىنى بويىنشا ارىپتەردىڭ بىرىڭعاي مولشەرى مەن كەسكىنى بولعانى ءجون. بەتتەردىڭ ءنومىر­لەنگەنىن, كەرەك جەرلەردە قوسىمشالارعا سىلتەمەلەردىڭ جانە اقپارات دەرەككوزىنىڭ بار-جوعىن تەكسەرۋ كەرەك. كەستە­لەر­دىڭ كەلەسى بەتكە تاسىمالدانباۋى ءتيىس. سۇلبالاردى, كەستەلەردى, تابليتسالار مەن بەتتىڭ ەداۋىر كولەمىن الاتىن وزگە ماتەريال­داردى قوسىمشاعا ورنالاس­تىرعان ءجون. 8) اركىم ءوزىن كاسىپورىن مەن ول سالا تۋرالى ەش حابارى جوق وقىرمان رەتىندە سەزىنىپ كورىپ, قۇجاتتى قايتا وقىپ شىعۋى كەرەك. ونى ارىپتەستەرگە دە وقۋعا بەرىپ, قاجەت بولسا, قۇ­جاتتى پىسىقتاپ, اياعىنا دەيىن وڭدەپ شىعۋ قاجەت. ماتەريالدى ازىرلەگەن سەيفوللا شايىنعازى. * * * ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ينتەرنەت-سايتتارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى          www.government.kz ىشكى ىستەر مينيسترلىگى       www.mvd.kz قورعانىس مينيسترلىگى      www.mod.kz قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى         www.eco.gov.kz ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى       www.edu.gov.kz سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى               www.mfa.kz دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى      www.mz.gov.kz كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى      www.mtk.gov.kz ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى               www.enbek.gov.kz قارجى مينيسترلىگى           www.ءmىnfىn.kz ادىلەت مينيسترلىگى             www.ءmىnjust.kz توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى   www.emer.kz مادەنيەت مينيسترلىگى      www.sana.gov.kz بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگى                                                           www.bam.gov.kz اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى                www.ءmىnagrى.kz يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى   www.ءmىt.kz ەكونوميكالىق دامۋ جانە              www.ءmىnplan.kz ساۋدا مينيسترلىگى - تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى    www.mts.gov.kz مۇناي جانە گاز مينيسترلىگى          www.memr.gov.kz ستاتيستيكا اگەنتتىگى                            www.stat.kz جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگى                                        www.auzr.kz