الەم جۇرتشىلىعى ناقتى شەشىمدەر كۇتەدى

بۇۇ باس اسسامبلەياسى 65-ءشى سەسسياسىنىڭ سارسەنبىدەگى وتىرىسىندا مىڭجىلدىقتىڭ دامۋ ماقساتتارىنا ارنالعان جالپىساياسي پىكىرسايىس ءارى قاراي جالعاستى. وتىرىستا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ ءسوز سويلەدى. بۇل سامميت وسىدان 10 جىل بۇ­رىن بۇۇ باس اسسامبلەياسى العا قويعان مىڭجىلدىقتىڭ دامۋ ماقساتتارىن جۇزەگە اسىرۋداعى ۇدەرىستەردىڭ كەسەكتەۋ بولىگى بو­لىپ تابىلادى. ۋاقىت وتكەن سايىن ونىڭ ماڭىزدىلىعى ارتا تۇسۋدە. ويتكەنى, مىڭجىلدىقتىڭ دامۋ ماقساتتارىندا كورىنىس تاپ­قان اسا وزەكتى ماسەلەلەردەن الەم جۇرتشىلىعى ناقتى شەشىمدەر مەن وڭدى ناتيجەلەر كۇتىپ وتىر. دالىرەك ايتقاندا, بەيبىتشىلىكتى, قاۋىپسىزدىكتى, دامۋ مەن وركەندەۋدى كۇتۋدە. مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ بۇۇ باس اسسام­بلەيا­سىنىڭ مارتەبەلى مىنبەرىنەن سويلەگەن ءسوزىن وسىدان باستادى. قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەت­پەيىنشە, ورنىقتى دامۋعا قول جەت­كىزۋ مۇمكىن ەمەس, دەدى قا­زاق­ستان سىرتقى ساياسات ۆەدوم­ستۆو­سىنىڭ باسشىسى. بۇۇ-نىڭ بەي­بىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدە نەگىز­گى ءرول اتقا­راتىنىنا جانە قارۋ­سىزدانۋ, قارۋ تۇرلەرىن تاراتپاۋ, اسىرەسە, لاڭكەس­تىك, جانجالداردىڭ الدىن الۋ, سون­داي-اق كيكىلجىڭ­دەر­دى رەتتەۋدە ناقتى شارالار قابىلدايتىنىنا سەنىمدىمىز. ال مىڭجىلدىقتىڭ دامۋ ماقساتتا­رىن­داعى مىندەتتەمە­لەرگە قول جەتكىزۋدە دامۋشى جانە دامىعان ەلدەر اراسىنداعى باي­لا­نىستاردى جانداندىرۋ ارقىلى ولاردىڭ ەكو­نوميكاسىنا ىقپال ەتۋدىڭ ءمۇم­كىندىگىن قاراستىرۋ قا­جەت. بۇدان كەيىن مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ بۇگىندە الەمدىك قوعام­داستىق ءۇشىن وتكىر پروب­لەمالار بو­لىپ تۇرعان ەنەرگەتي­كالىق داعدا­رىس پەن پلانەتا­مىز­دا قولايسىز كليماتتىق وزگەرىس­تەردىڭ قاۋىپ-قا­تەرى ارتىپ وتىر­عاندىعىنا توق­تالدى. شەشەننىڭ اتاپ وتكەنىندەي, وسىناۋ اسا وتكىر پروبلەمالارعا بايلانىستى قا­زاق­ستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ پرە­زيدەنتى نۇرسۇلتان نا­زارباەۆ بۇۇ-نىڭ وسى مىنبە­رىنەن 2012 جىلى وتەتىن ورنىقتى دامۋ ءجو­نىندەگى بۇكىلالەمدىك سام­ميتتە تال­قىلاۋ ءۇشىن جاھاندىق ەنەر­گيا-ەكولوگيالىق ستراتەگيا داي­ىنداۋ تۋرالى ۇسىنىس ءبىلدىردى. بۇل ستراتەگيا ەنەرگيا-ەكولو­گيالىق پروبلەمالاردى شەشۋگە, ونى ين­نوۆاتسيالىق تۇرعىدان تولىقتىرۋعا ىقپال ەتەدى. مەملەكەتتىك حاتشى بۇدان سوڭ, بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ وسى سەسسياسىندا تالقىلانىپ جات­قان مىڭجىلدىقتىڭ دامۋ ماقساتتا­رىنا توقتالىپ, ول تۋ­رالى ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلعان جۇمىستاردى ور­تاعا سالدى, ناقتى مالىمەتتەر كەل­تىردى. پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جەتەكشىلىگى­مەن ءبىز ۇلتتىق جانە سالالىق دامۋ ستراتەگيالارىن ءجۇ­زەگە اسى­رۋ اياسىندا حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ مىندەتتەرىن تاب­ىستى شە­شىپ كەلەمىز, دەدى قانات ساۋ­داباەۆ. قازاقستان­نىڭ تاۋەل­سىزدىك العاننان بەرگى 19 جىل ىشىندە ەلىمىز رەفورمالاردى ويداعىداي جۇزەگە اسىردى, دامۋ مەن جاڭارۋلارعا قول جەتكىزدى. مىڭ­جىلدىقتىڭ دامۋ ماقساتتارىن (مدم) ورىنداۋ بويىنشا ىلگەرى­لەۋ­گە جەتىپ قانا قويماي, “مدم+” كۇن تارتىبىنە بايلانىستى وزىنە بىرقاتار باعىتتا كوتەرىڭكى ءمىن­دەتتەمە قابىلدادى. قازاقستان ءۇشىن ۇلتتىق پروب­لەما كوپتەن بەرى وزەكتى ەمەس, دەپ جالعاستىردى ءسوزىن مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ. ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنا بولىنەتىن قارجى تۇراقتى تۇردە ءوسىپ كەلەدى. سوڭعى 10 جىلدا ول 8 ەسەدەن استامعا ارتتى. تۇرعىندار دەنساۋ­لىعىن جاقسارتۋ كورسەتكىشى ايتار­لىقتاي ءوستى. ءومىر ءسۇرۋدىڭ ورتاشا ۇزاقتىعى 65-تەن 68 جاسقا ارتىپ وتىر. بەدەلدى ۇيىمنىڭ مارتەبەلى مىنبەرىنەن تالاي ەلگە ۇلگى بولاتىن وسىنداي دەرەك-مالىمەتتەر كەلتىر­گەن مەملەكەتتىك حاتشى ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىندە ايەلدەردىڭ ءرولىن كوتەرۋگە ەرەكشە ءمان بەرىلىپ وتىر­عاندىعىنان حاباردار ەتە كەلىپ, وتانىمىزدا ەكولوگيالىق تۇراقتى­لىقتى قامتاماسىز ەتۋدەگى مىندەت­تەمەلەردىڭ قالاي ورىندالىپ جات­قانىنا قاتىسۋشىلار نازارىن اۋداردى. مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, سونداي-اق ارال مەن سەمەي وڭىرلەرىندەگى ەكولوگيالىق اپات سالدارىن ەڭسەرۋگە بۇۇ مەن حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ كورسەتكەن كومەكتەرىن قازاقستان جوعارى باعالايتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل سامميت مىڭجىلدىق دەكلا­راتسياسىن ورىنداۋعا سەرپىن بەرۋدە بىزدەردىڭ ۇجىمدىق ساياسي ەرىك-جىگەرىمىزدى سىناقتان وتكىزەدى, دەدى قانات ساۋداباەۆ ءسوزىن قورىتىن­دىلاي كەلىپ. مىڭجىلدىقتىڭ دامۋ مىندەتتەمەلەرىنىڭ ورىندالۋى ەل­دەردىڭ وزىنە بايلانىستى. سوندىق­تان دامۋ ماقساتىندا رەسمي كومەك­تەردىڭ ساپاسى مەن سانىن ارتتىرۋ قاجەت. بۇرىن قازاقستان شەتەلدەر­دەن كومەك الاتىن. ەكونوميكالىق رەفورمالاردى تابىستى جۇرگىزۋدىڭ ءنا­تيجەسىندە قازاقستان بۇگىن “جاڭا دونورلار” مەملەكەتتەرى تو­بىنا كىرىپ وتىر. مەملەكەتتىك حات­شى بۇعان مىسال رەتىندە قازاق­ستاننىڭ ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى ەلدەرگە, سونداي-اق اۋعانستانعا كومەك كورسەتىپ جاتقانىن كەلتىردى. 21 قىركۇيەك, سەيسەنبى كۇنى بۇۇ باس اسسامبلەياسى 65-ءشى سەسسيا­سىنىڭ اياسىندا يسلام كونفەرەن­تسياسى ۇيىمى “ۇشتىگىنىڭ” كەزدەسۋى بولدى. وعان 2011 جىلدىڭ ءشىل­دە­سىنەن باستاپ قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى توراعالىق ەتەتىندىكتەن, مەم­لەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ قاتى­سىپ, ارىپتەستەرىمەن كليمات وزگە­رىستەرى, كەدەيشىلىكپەن كۇرەس, ءدىن­ارالىق كەلىسىم جانە اۋعانستاندى اسكەري قيمىلداردان كەيىن تۇراق­تاندىرۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى. بۇۇ باس اسسامبلەياسى 65-ءشى سەسسياسىنداعى مىڭجىلدىق دامۋ ماقساتتارى جونىندەگى جوعارى دەڭ­گەيدەگى وتىرىس شەڭبەرىندە قازاق­ستاننىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋ­داباەۆ بىرقاتار ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى. وزبەكستان پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ پەن قىرعىز رەسپۋبليكا­سىنىڭ وتپەلى كەزەڭدەگى پرەزيدەنتى روزا وتۋنباەۆامەن اڭگىمە بارى­سىندا قازاقستان سىرتقى ساياسي ۆە­دومستۆوسىنىڭ باسشىسى ايماقتاعى جاعداي مەن قىرعىزستانداعى جاع­داي­دى رەتتەۋدە ءارى قاراي حالىق­ارالىق قاتىسۋدىڭ بولاشاعىن تالقىعا سالدى. ەكىجاقتى جانە كوپ­جاقتى دەڭگەيدەگى ىنتىماق­تاستىق ماسەلەلەرى ق.ساۋداباەۆتىڭ گەرمانيا كانتسلەرى انگەلا مەركەلمەن كەز­دەسۋى بارىسىندا قوزعالدى. وسى كۇنى اقش پرەزيدەنتى باراك وباما ءسوز سويلەدى. ول يراك­تان اقش اسكەرىنىڭ شىعارىلىپ جاتقانىنا, اۋعانىستاندى تۇراق­تاندىرۋعا, يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنا جانە يزرايل مەن پالەستينا اراسىنداعى جانجالدى رەتتەۋ ماسەلەسىنە توقتالدى. سارسەنبى, 22 قىركۇيەكتە قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملە­كەت­تىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر مي­نيسترى قانات ساۋداباەۆ ليتۆا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ا.ادج­بۋنيسپەن, گرۋزيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى گ.ۆاشادزە­مەن, فين­ليانديانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ستۋببەن, چەحيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ك.شۆارتسەنبەرگپەن جانە ۇلىبريتانيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۋليام حەيگپەن ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى. ءاليسۇلتان قۇلانباي, “ەگەمەن قازاقستان” – نيۋ-يوركتەن.