قىر-سىرى مول كونسۋلدىق قىزمەتتى جەتە مەڭگەرگەن

بولاتبەك قاپان ۇلى جايلى ءبىر ۇزىك سىر 1966 جىلدىڭ جازى. ۇلان اۋدانىنىڭ شىمقورا اۋىلىنا كوشىپ كەلگەن ءجاسوسپىرىمنىڭ جان-جاعىنا جالتاقتاي قاراپ, دوس-جاراندار ىزدەيتىنى بەلگىلى. جات جەردى جەرسىنبەي جۇرگەن كەزىمدە مەنى ورتا بويلى, اشاڭ ءجۇزدى بالا جىگىت وزىنە جاقىن تارتىپ, وزىمەن بىرگە وقيتىن سىنىپتاستارىمەن تانىستىردى. ءبىر تاڭقالعانىم, جاڭا تانىسىمنىڭ ەكى بىردەي ەسىمى بار ەكەن. قۇرداستارى سوۆەت دەسە, ۇستازدارى بولاتبەك دەپ اتايدى, ونىڭ سىرىن ارتىنان بىلدىك, سويتسە, اكە-شەشەسى سوۆەت دەپ اتاپ كەتىپتى. سول كەزدەن باستاپ بولات­­بەك ەكەۋمىزدىڭ دوستىعىمىز نىعاي­ىپ, قاراپايىم, پىسىق, كەز كەلگەن ىسكە ۇقىپتى جىگىتپەن قارىم-قا­تىناسامىز جالعاسا بەردى. شىمقوراداعى جامبىل اتىن­داعى مەكتەپتى بىتىرگەن بوكەڭ ال­عاش­قى ەڭبەك جولىن وسكەمەن كو­لىك جوندەۋ زاۋىتىندا توكار بو­لىپ باستايدى. كەلەر جىلى وسكە­مەن پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ حيميا-بيولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋ­عا تۇسەدى. ينستيتۋت قابىرعاسىندا جۇرگەن كەزدىڭ وزىندە قوعامدىق جۇ­مىستارعا بەلسەنە ارالاسادى. 1970 جىلدىڭ جازىندا جوعارى وقۋ ور­نى جانىنان قۇرىلعان “اراي” اتتى ستۋدەنتتىك قۇرىلىس وتريادى­نىڭ كومانديرى بولاتبەك قاپان­ ۇلى باسقارعان جالىن جىگىتتەر كاتونقاراعاي اۋدانىندا مال قورالارىن, مالشىلاردىڭ تۇرعىن ءۇيىن سالىپ بەردى. تارباعاتاي اۋدا­نىنىڭ “قازاقستان” كەڭشارىندا دا قارقىندى ەڭبەك ەتىپ, اۋداندا ەڭبەك ەتىپ جاتقان قۇرىلىس وترياد­تارى اراسىندا ءبىرىنشى ورىندى يەلەنگەن. قاتارىنان ءۇش جىل بويى بولاتبەكتىڭ جىگىتتەرى وبلىس اي­ماقتارىندا ونداعان عي­مارا­ت­تار­دىڭ سالىنۋىنا مۇرىندىق بولدى. “دوستار” اتتى قۇرىلىس وتريادى كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ چەرنوۆ اۋىلىندا سانداعان ۇيلەردى تۇر­عىز­دى. قازىر دە سول ۇيلەردىڭ ماڭ­داي­شاسىنا جازىلعان “دوستار” دەگەن جازۋ الىستان مەنمۇندالايدى. جو­عارى وقۋ ورنىن تامامداعان سوڭ بولاتبەك يمانعاليەۆ جولدا­ما­مەن وسى اۋداننىڭ چەرنوۆ اۋى­لىن­داعى ورتا مەكتەپتە وقۋ­شى­لار­دىڭ مەكتەپتەن تىس تاربيە جۇ­مى­سى­نىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى بولىپ ەڭبەك جولىن باستايدى. قاشان دا تىنىم تاپپايتىن ىزدەنگىش, جاس مەك­تەپتىڭ جوعارى سىنىپ وقۋشى­لا­رىنان قۇرىلىس وتريادىن ۇيىم­داستىرادى. بۋىنى بەكىپ, بۇعاناسى قاتپاعان بالالاردىڭ دەنساۋلى­عى­نا زيان دەپ وتريادتىڭ قۇرىلۋىنا قارسى بولعاندار دا تابىلماي قال­عان جوق. الايدا, ىسكەر, جاس وي ەڭبەگى مەن دەنە ەڭبەگىنىڭ ادامنىڭ سەرگەك بولىپ, وقۋدى دا تاماشا وقي­تىنىن ىسپەن دالەلدەدى. ىزدەن­گىش, بىلىكتى جاس كوزگە ءتۇسىپ, ول اۋ­داندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ەك­ىن­شى حاتشىسى قىزمەتىنە شاقى­رىل­دى. ارتىنشا, ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن ءبىرىنشى حاتشى قىزمەتىنە جو­عارىلاتىلدى. ول كەزدە اۋدان­دىق پارتيا كوميتەتى ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتى ءىرى لاۋازىم بولاتىن. بۇكىل اۋداننىڭ كادرلارىن دايىنداۋ جانە ىرىكتەۋ وڭاي شارۋا بولماسا كەرەك. جاسى وتىزعا دا تولماعان ب. يمانعاليەۆ كاتونقاراعاي اۋدانىندا اتقا­رىل­عان كوپتەگەن يگىلىكتى ىستەردىڭ ۇي­ىتقىسى بولا ءبىلدى. پارتيا, كومسومول قىزمەتىندە ىسىلعان جاس كوزگە ءتۇسىپ, ديپلو­ماتيالىق اكادەميانى بىتىرگەن سوڭ, سىرتقى ىستەر مينيستر­لى­گىندە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقا­رادى. موڭ­عوليا مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلشىلىكتەرىندە دە ىلكىمدىلىگىمەن كوزگە تۇسەدى. قى­تاي, موڭعول تىلدەرىن جاپ-جاقسى ءۇي­رەنىپ الادى. ءبىلىم مينيس­تر­لى­گىندە دە لاۋازىمدى قىزمەتكە يە بو­لادى. ال 1999 جىلدان باستاپ شى­­عىس قازاقستان وبلىسى اكىمى­نىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق بايلا­نىس­تار جونىندەگى كەڭەسشىسى قىز­مە­تىن اتقارىپ كەلەدى. – ەلشى مەن كونسۋلدىق قىز­مەت­تىڭ ارا-قاتىناسىن اجىراتا ال­ماۋى­مىز مۇمكىن. ال شىن مانىندە بۇل قىزمەتتەر ۇقساس. ەلشى مەم­لە­كەتىمىز بەن حالقىمىزدىڭ شەتەل­دەر­­دەگى ابىرويى مەن كوركى, نا­مى­سى دەۋگە ابدەن كەلەدى. ءبىلىم مەن ادەپتىلىك, ساياسي سەزىم مەن ۇستام­دى­لىقتىڭ قاتار بولۋى, سىن ءسات­تەردە ءوزىنىڭ جاقسى قاسيەتتەرىمەن كورىنە ءبىلۋى كەيدە ۇلكەن ماسە­لەلەردىڭ شەشىمىن تابۋىنا ىقپال جاساۋى دا مۇمكىن. ادەتتە ەلشىنى ەلباسى تاعايىندايدى. ال كون­سۋلعا كەلسەك, ول شەتەلدەر مەن ءوزى­مىزدە جۇمىس اتقاراتىن ديپلوما­تيالىق قىزمەتكەر ساناتىندا. كون­سۋل شتاتتىق نەمەسە كاسىپ­كەر­لىك جانە شتاتتان تىس, ءتىپتى قۇر­مەتتى دەپ ەكى تۇرگە بولىنەدى. كەي­ىنگىسىنە شەتەل ازاماتتارى دا تا­عاي­ىندالۋى مۇمكىن. مىنانى ءبىل­گەن­نىڭ ارتىقشىلىعى جوق. كون­سۋل­­دىق دارەجەنىڭ ءتورت توبى بار (1963 جىلعى ۆەنا كونسۋلدىق قا­رىم-قاتىناس كونۆەنتسياسىنا ءساي­­كەس). ولار: باس كونسۋل, كونسۋل, ۆي­­­تسە-كونسۋل جانە كونسۋلدىق اگ­ەنت­­تەر. كونسۋل شەت مەملە­كەت­تەر­دە ان­­ىقتالعان كونسۋلدىق اي­ماق كو­­لەمىندە عانا جۇمىسىن ات­قا­­را ال­ماق, – دەيدى بولاتبەك قاپان ۇلى. كەلەر جىلدىڭ قازانىندا  سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى كونسۋل­دىق دەپارتامەنتى قىزمەتىنىڭ وسكەمەن قالاسىنداعى كونسۋلدىق بولىمشەسىنىڭ قۇرىلعانىنا ون جىل تولماق. شىرايلى شىعىستا اتال­مىش قىزمەت ءتۇرىنىڭ قۇرىلۋىندا كوپ ماعىنا جاتىر. بىرىنشىدەن, بۇل شەكارالىق ولكە, ءتۇستى مەتال­لۋرگيا مەن يندۋسترياسى دامىعان جەردە الىس-جاقىن ەلدەرمەن ساۋدا-ساتتىق جانە ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس جاساۋ يگىلىكتى ءىس. سون­دىق­تان بولار, وبلىس اكىمدىگى كونسۋل­دىق­تى كۇرۋعا اسا قىزىعۋ­شىلىق تا­نىتقان. سوندىقتان بو­لار, قىزمەت كابينەتىن جوندەپ, قاجەتتى قۇرال-جابدىقتاردى, كولىك تە بەرگەن. ەلباسى ن. نازارباەۆتىڭ ەلى­مىزدىڭ سىرتقى ساياساتىن ەكونوم­ي­كالاندىرۋ تۋرالى نۇسقاۋىن ور­ىنداۋ ماقساتىندا  سىم ەلى­مىزدىڭ ايماقتارىمەن بىرىگىپ, جۇمىس ىستەۋگە كوڭىل ءبولۋى جەمىسىن بەرۋدە. وسكەمەندەگى كونسۋلدىق وتكەن جىلى ءبىر جارىم مىڭ ادام­عا ۆيزا اشقان. جىلىنا وسىدان عانا ءتورت ميلليون تەڭگەدەي قارجى قۇيادى ەكەن. بيىل جىل باسىنان 610 ۆيزالىق قولداۋ بەرىلىپتى. كون­سۋلدىقتىڭ وسكەمەن اۋەجايىندا دا كونسۋلدىق قوسىنى قىزمەت كور­­سەتۋدە. ونىڭ جۇمىسىن دا ءۇي­لەس­تىرىپ وتىرعان بولاتبەك قاپان ۇلى. ەكىنشى سىنىپتى كەڭەسشى, ديپلو­ماتيالىق لاۋازىمى بار ب. يمان­عاليەۆ وسى سالاداعى ىزدەنىسىن جەتىلدىرە بەرمەك. “كەدەندىك وداقتىڭ بىرىگىپ جۇ­مىس ىستەۋىنە بايلانىستى, ءبىزدىڭ ءمىن­­­دەتىمىز اۋىرلاي تۇسپەك. ونىڭ ۇستىنە, كەندى التاي ورتالىعى تۋريزم ولكەسىنە اينالاتىن ءتۇرى بار, دەمەك, شەتەلدەن كەلەتىندەر سانى ارتا تۇسپەك”, – دەيدى بولاتبەك قاپان ۇلى. الپىستىڭ اسقارىنا شىعىپ وتىرعان بولتابەكتىڭ جازۋ, سىزۋعا دەگەن قۇشتارلىعى دا قۇپتارلىق. ءوز ولكەسىن جىرلاۋدان تىنباي كەلگەن ازامات بىردە بىزگە بىلاي دەپ سىر شەرتكەن ەدى: “ارقالى جىگىتتەر قيالشىل بو­لادى, ءارى ءتۇستى ءجيى كورەدى. ءالى ەسىم­دە. 1958 جىلى اكەم قاپان ماعان ەكى ءتىرى قوياندى سىيلادى. مەن ونى ءوسى­رۋگە ۇمتىلدىم. قوس قوياندى ءوسىرىپ, سانىن قىرىققا جەتكىزىپ مەكتەپكە سىيلادىم. ار­تى­نان مەكتەپ جانى­نان قويان فەر­ماسىن ۇيىمداستىر­دىق. شاعىن عانا 20 ءۇيلى مىرزات اۋلىنىڭ ۇس­تازى شىنجى جۇما­قانوۆ اعامىز وسى جايلى اۋداندىق “سوتسياليس­تىك مايدان” گازەتىنە ماقالا جازىپ جىبەرىپتى. تۇسىمدە سول ماقالانى قو­لىما ۇستاپ الىپ, ءار ءۇيدىڭ تە­رەزەسىن قاعىپ: “شىنجى اعامنىڭ ءبىز تۋرالى جازعان دۇنيەسىن وقى­دىڭدار ما؟”, – دەپ ءسۇيىنشى سۇراپ جۇرگەندە ۇيقىدان ويانىپ كەتىپپىن. بۇدان كەيىن جازۋعا دەگەن قۇش­تارلىق وياندى”. كىندىك قانى تامعان ۇلان اۋ­دانىنىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويى قار­ساڭىندا بولاتبەك قاپان ۇلى­نىڭ ۇزاق جىلعى كوزدىڭ مايىن تاۋىسىپ, تاريح قويناۋىنا سۇڭگىپ, مۇراعات شاڭىنا كومىلە وتىرىپ, تاپقان تىڭ جاڭالىقتارى مەن سارعايعان گازەت قيىندىلارىن ال­دىمىزعا الىپ كەلگەن ەڭبەگى شىن مانىندە زور ەڭبەك بولسا كەرەك. ء“نارىن, دارىن, ءبارىن بەرگەن – تۋعان جەر” دەگەن تاريحي-تانىم­دىق, دەرەكتى رومان جۇگىن ارقالاپ تۇرعان كەڭ ولشەمدى 700 بەتتىك قۇندى ەڭبەك كوپشىلىكتىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولدى. نەگىزىنەن ال­عان­دا بۇل ەڭبەك ەگىنسۋ اۋىلدىق وك­رۋگىندە دۇنيەگە كەلگەن اتاقتى ادام­دار, ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ وركەن­دە­ۋىنە كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن قارا­پاي­ىم ەڭبەك ادامدارى, زامان­داس­تا­رى­مىزدىڭ جارقىن بەينەسى, اتا-با­بامىزدىڭ سالت-ءداستۇرىن قاستەر­لەيتىن پاراساتتى, يماندى اۋىل ازاماتتارىنىڭ بەينەسىن سومداۋعا تىرىسقان. كىتاپتىڭ ءبىرىنشى ءبولى­مىندە ەل بيلەگەن بولىس-بيلەر, باتاگوي بابالار, ۇلاعاتتى ۇستازدار, عالىمدار مەن اقىن-جازۋشىلار جايلى قالام تەربەتىلگەن. كەزىندە ۇلان كەڭشارىنىڭ اتاعى شىققان. ونى باسقارعان ازاماتتار تۋرالى دا كىتاپتار كەڭىنەن جازىلعان. 1937 جىلدارى قۇربان بولعان بوزداقتار, كەلەشەگى سۇراپىل سوعىستان تۋعان جەرگە ورالماعان اعالار, تىڭ يگە­رۋدەگى ەرلىك جاساعان ازاماتتار ءجو­نىندە دە ماعلۇمات بار. اكادەميك زاكي احمەتوۆ, سارسەن امانجولوۆ, گەنەرال شاكەن جۇماعۇلوۆ, شە­ري­ياز­دان ەلەۋكەنوۆ, كۇلاش قۇنان­تاەۆا, التاي امانجولوۆ, اقىن-جا­زۋشىلار تۇرعازى نۇقاي, ءمۇسىلىم قۇماربەكوۆ, سەرىك عابدوللا ۇلى, تاعى باسقالار جايلى دەرەكتەر كى­تاپ­­تىڭ اجارىن اشىپ تۇر. شى­م­­قورا اۋىلىندا اتالمىش كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى بولعان كەزدە جەرلەس­تەرى بولاتبەك قاپان ۇلىنىڭ ۇزاق جىلعى ەڭبەگىنە رازى بولىپ, اق باتاسىن بەردى. – ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا ب.يمانعاليەۆ لايىقتى تارتۋ جاسادى. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى تولەگەن توقتاروۆ تۋرالى ەستەلىك كىتابىن ۇستازى سيەزحان قۇداباەۆ ەكەۋى شىعارىپ, وقىرماندارىنا ۇسىندى. “انامداي الپەشتەگەن اس­قار التاي” اتتى جيناعى باسۋعا ءازىر تۇر. بۇل كىتاپتىڭ جازىلۋى­نىڭ وزىندىك سىرى بار. “ەۋرا­زيا­نىڭ كىندىگى, كوك تۇرىكتەردىڭ التىن مەكەنى, قاسيەتتى ءور التايدىڭ تورىندە ەڭبەك ەتكەن جىلدار مەنىڭ قاناتىمدى قاتايتتى, سول وڭىردەگى اسىل ازاماتتار الپەشتەپ, ءومىردىڭ وتكەلدەرىنەن ابىرويىمەن وتۋىمە بارلىق جاعدايدى جاسادى. كاتون­قاراعايدان شىققان قازاقتىڭ مار­قاسقا جازۋشىلارى قاليحان ىس­قاقوۆ, ورالحان بوكەي, الىبەك اس­قاروۆ, ديداحمەت ءاشىمحان, تاعى باس­قالاردىڭ تۋعان مەكەنى جايلى جازعان شىعارمالارى قانداي ءومىر­شەڭ دەسەڭىزشى, – دەپ اعىنان جا­رىلادى بولاتبەك قاپان ۇلى. جاقىندا كونسۋل بولاتبەك قا­پان ۇلى كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ اكىمى ارمان بەكبوسىنوۆ پەن اۋداندىق ءماسليحات حاتشىسى ءدۇي­سەن برالينوۆتان جەدەلحات الدى. وندا ب.يمانعاليەۆتىڭ اۋداندا ات­قارعان كوپ جىلعى ەڭبەگىنە لاي­ىقتى باعا بەرىلىپ, مەرەيتويى قار­ساڭىندا كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاعى بەرىلۋىمەن قۇت­­­­تىقتاپتى. نەسى بار, العىس ار­قا­لاعان ازاماتتىڭ ەڭبەگى ەسكەرىلىپ جاتسا, ول قۇرمەتكە لايىق بولعانى دا. وڭداسىن ەلۋباي. وسكەمەن.