ازياداعا ارنالعان ەلەكتر قۋاتى

الماتى ەنەرگەتيكتەرى قۋاتتى قوسالقى ستانسالاردىڭ قۇرىلىسىن اياقتادى جاقىندا “الاتاۋ جارىق كوم­پانياسى” (بۇرىنعى اپك) اق-تىڭ باسشىلىعى ازيادا نىساندارىن جانە الماتىنىڭ جوعارعى اۋدان­دارىن ەلەكتر قۋاتىمەن جابدىقتاۋ ءۇشىن سالىنعان ەنەرگيا جۇيەلەرى بويىنشا جۋرناليستەرمەن ساياحات وتكىزدى. باق وكىلدەرى سالىنىپ جاتقان قۇرىلىس كولەمىنە تاڭعا­لىپ جاڭا جابدىقتاردىڭ وزىق تەح­نولوگيالارىمەن جان-جاقتى تا­نىس­تى. سالىنىپ جاتقان بۇل قو­سالقى ستانسالاردىڭ ەلىمىزدىڭ باسقا بىردە-ءبىر وڭىرىندە بالاماسى جوق. ەنەرگەتيكتەر ەڭ الدىمەن, ءال-فارابي داڭعىلىنداعى كاز­گۋ­گراد قالاشىعىنىڭ جانىندا جۇ­مىس ىستەپ تۇرعان “قازمۋ” قوسال­قى ستانساسىمەن تانىستىردى. بۇل نىسان 1973 جىلى سالىنىپ, ءوزىنىڭ نورماتيۆتىك مەرزىمىن الدەقاشان تاۋىسقان. قوسالقى ستانسا ۇلكەن اۋماقتى (30 سوتىقتان استام جەر­دى) الىپ جاتىر. ونىڭ جابدىقتارى ابدەن ەسكىرگەن, وسى ۋاقىتقا دەيىن ول ماڭايداعى شاعىن اۋدانداردارعا قىزمەت كورسەتىپ كەلدى. قوسالقى ستان­سا قۋاتىنا تۇسەتىن ۇلكەن سال­­ماقتىڭ سالدارىنان بۇل ايماقتاعى ۇيلەردەگى ەلەكتر قۋاتى ءجيى ءتو­مەن­دەيتىن. اسىرەسە, قىس ايلارىندا ءاب­دەن ەسكىرگەن, كەشەگى كەڭەس زا­ما­نىن­دا شىعارىلعان ەلەكتر رەتتەگىشتەر جانە باسقا تەحنيكالار ءجيى قاتاردان شىعىپ, قيىندىق تۋعىزاتىن. مەردىگەر كومپانيا الداعى ءبىر ايدىڭ ىشىندە پايدالانۋعا بەرۋدى جوسپارلاپ وتىرعان جاڭا نىساندى ارالاعاندا, ءبىز باسقا كورىنىسكە تاپ بولدىق. بۇرىنعى “قازمۋ” اتاۋ­ى­­مەن سالىنىپ جاتقان قوسالقى ستان­سا ەسكى ەنەرگيالىق جۇيەدەن قاشىق ەمەس. ءبىر قاراعاندا بۇل نىسان بۇگىنگى زاماننىڭ وفيستەرىنە ۇقسايدى. كوركىمەن كوز تارتاتىن عيماراتتىڭ ىشىندە وتاندىق جانە شەتەلدىك كاسىپورىندار شىعارعان قۋاتتى ترانسفورماتورلار جابدىق­تالۋدا. نىساننىڭ ءوزى شاعىن اۋ­ماقتى الىپ جاتىر. وندا ەنەر­گە­تيكا سالاسىنىڭ الەمدىك جەتەكشى كا­سىپورىندارى شىعارعان قوندىر­عى­لار ورناتىلعان. بۇل قوندىر­عىلار ورتكە قارسى جانە اپاتقا قارسى قاۋىپسىزدىك نورمالارىنا تولىق جاۋاپ بەرەدى. قوسالقى ستان­سانى باسقارۋ تولىق اۆتوماتتان­دىرىلعان جانە ەڭ باستىسى بارلىق كابىل جۇيەلەرى جەر استىمەن تار­تىلعان. ياعني, ادامداردىڭ ومىرىنە قاۋىپ توندىرەتىن القام-سالقام ەل­ەكتر سىمدارى جوق. وسى جەردە اتاپ ايتاتىن ءبىر ماسەلە, جاڭا قوسالقى ستانسانى ىسكە قوسۋ – “الاتاۋ جارىق كومپانياسى” (اجك) اق-تىڭ ايماقتىڭ تۇتىنۋشىلارىن سەنىمدى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن جابدىقتاۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتقان كەشەندى شارانىڭ ءبىر بولىگى عانا. تەك سوڭعى 3 جىلدىڭ ىشىندە ال­ماتىدا جالپى قۇنى 16 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 15 قوسالقى ستانسا مو­دەرنيزاتسيالاندى جانە سا­لىن­دى. سونىمەن بىرگە “اجك” اق باس­قارماسى توراعاسى­نىڭ ورىن­با­سارى عاني ءسالىمجۋاروۆ اتاپ كورسەتكەندەي, ازيادا نىسان­دارىن, مەتروپوليتەندى جانە ءىس ءجۇ­زىندە مەگاپوليستىڭ بارلىق اۋدان­دارىن ءۇزىلىسسىز ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قام­تاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قازىرگى كەزدە تاعى دا 7 قوسالقى ستانسانىڭ قۇرىلىسى سالىنۋدا جانە قايتا جاراقتاندىرىلۋدا. ولاردىڭ قاتا­رىندا “قازمۋ”-دان باسقا “وتى­رار”, “الاتاۋ”, “ەرمەنساي”, “مە­دەۋ”, “شىنبۇلاق” جانە “16ي نو­ۆايا” قوسالقى ستانسالارى بار. بۇل ستانسالار بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تولىق پايدالانۋعا بەرىلمەك. وسى كەشەندى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 30,5 ميلليارد تەڭگە كۇردەلى قارجى يگەرىلدى. –             قىسقى ازيا ويىندارى جا­قىنداعان سايىن ءبىز جۇمىس قار­قى­نىن ۇدەتۋدەمىز, – دەدى ع.ءسا­لىمجۋاروۆ. – بۇل رەتتە بىزگە قالا اكىمدىگى جانە “سامۇرىق-ەنەرگو” باسقارۋشى كومپانياسى زور قولداۋ كورسەتۋدە. ولاردىڭ ۇلكەن ءتۇسى­نىستىگى جانە جان-جاقتى كومەگىنىڭ ناتيجەسىندە ەنەرگيالىق كەشەندى دا­مىتۋ ءۇشىن سوڭعى جىلدارى بۇ­رىن-سوڭدى بولماعان قارجى ءبو­لى­نۋدە. تەك ءبىر عانا “قازمۋ” قو­سال­قى ستانساسىن سالۋ ءۇشىن 2 ميل­ليارد تەڭگەدەن استام قارجى جۇم­سالدى. ءبىر شاقىرىم كابەل جۇيە­سىن تارتۋدىڭ قۇنى 120 ميلليون تەڭگە تۇرادى. ەنەرگەتيكا جۇيەسىن اۋ­قىمدى مودەرنيزاتسيالاۋدىڭ تيىمدىلىگى دە تايعا تاڭبا باسقانداي: 3,5 جارىم جىل ىشىندە قالادا 22 قوسالقى ستانسا (بيىلعى جىلى ىسكە قوسىلاتىن قوسالقى ستانسالاردى ەسەپتەگەندە) سالىندى جانە كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلدى. ورناتىلعان ترانسفورماتورلىق قۋات مولشەرى 40 %-دان استامعا ارتتىرىلدى. ەسكەرەتىن ءبىر جاي, ىسكە قوسىل­عان جاڭا نىسانداردىڭ قۋاتى ءون­دىرىستىك كورسەتكىشتەرى جاعىنان ەس­كىلەرىنەن الدەقايدا زور. پولي­ەتيلەننەن جاسالعان قورعاعىشتار­مەن ورالعان (جەر استى كابىلدەرى) ەلەكتر جەلى­لەرىنىڭ سەنىمدىلىگى جوعارى. بۇل جەلىلەردىڭ وتكىزگىشتىك قابىلەتى ۇلكەن, قاۋىپسىز, ەڭ باستىسى – ول ەلەكتر قۋا­تىنىڭ نورماتيۆ­تەن تىس شىعىن­دارىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. “اجك” اق شا­رالارىنىڭ جوسپارى بويىنشا 2013 جىلدىڭ سوڭىنا تامان نورما­دان تىس شىعىنداردى تولىق جويۋ قاراستىرىلعان. ەگەر جۇمىس ىستەپ تۇرعان ەن­ەر­گەتيكالىق نىساندارعا جىل سايىن اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارى جاسالاتىن بولسا, جاڭا ستانسانىڭ جابدىقتارىنا پايدالانۋعا بەرىل­گەننەن كەيىن 9 جىل وتكەننەن سوڭ عانا ءبىرىنشى تەكسەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. بايلانىس جۇيەلەرى تەك 25 جىلدان كەيىن عانا تەكسەرىلەدى. بۇل تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ شىعىندارى جوقتىڭ قاسى دەگەن ءسوز. ول ول ما, مۇندا كەزەكشى قىز­مەت­كەرلەر دە قاجەت ەمەس. جۇمىستى ديسپەتچەر قالانىڭ ورتالىق باس­قارۋ پۋلتىندە وتىرىپ-اق كومپيۋ­تەرمەن باسقارادى. جاڭا جابدىق­تاردىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى (ترانسفور­ما­تورلاردان باسقا, ۆا­كۋم­دىق رەت­­تە­گىشتەر ورناتىلعان, ەڭ سوڭعى ءۇل­گى­دەگى اۆتوماتيكا جانە ميكرو­پرو­­تسەس­­­­­­سور­لار قويىلعان) ول اسپاپتار­دىڭ اپات­تىق جاعدايدا ءوشىپ قالۋىن ەلەۋلى تۇردە ازايتادى. باسقاشا ايت­­قاندا, قالا تۇرعىن­دارى ەلەكتر جا­رى­عى­نىڭ وشكەندىگى جونىندە از شا­عىم­داناتىن بولادى. جوندەۋ بري­­گا­دا­لارىنىڭ شىعىن­دارى ازايادى. – ۇزاق جىلدار بويى ءبىز ەل­ەكتر قۋاتىن ۇنەمدەگەنىمىز جوق, كە­رى­سىنشە ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن ءۇن­ەم­­دەدىك, – دەيدى ع.ءسالىمجۋاروۆ. – سونىڭ سالدارىنان ەلىمىز ءبىر­تىندەپ ەنەرگەتيكالىق تاپشىلىققا ۇر­ىن­دى. ال ەسكىرگەن ينجەنەرلىك ين­فرا­قۇرىلىم اۋقىمدى ەكونو­مي­كالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جولىنداعى كەدەرگىگە اينالدى. ەندى مەملەكەت ەلىمىزدىڭ بۇكىل ەكونومي­كاسىنىڭ بازاسى بولىپ تابىلاتىن ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنىڭ پرو­ب­لەمالارىنان سىرت قالا ال­ماي­تىنىن ءتۇسىندى. ۇكىمەت بۇل رەتتە بىردەن-ءبىر دۇرىس ستراتەگيانى تاڭ­دا­دى: جاڭا قۋات كوزدەرىن پايدا­لا­نۋعا بەرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جانە ولاردى باسقارۋ ءۇشىن مەم­لەكەتتىك جىلجى­مالى اكتيۆتەردى بىرىكتىردى. الداعى ۋاقىتتا “اجك” اق-تىڭ الدىندا دامۋدىڭ تۇبەگەيلى جا­ڭا دەڭگەيىنە شىعۋ جانە تەح­نو­لوگيالىق سەرپىلىس جاساۋ مىندەتى تۇر. ماسەلەن, ازيادا نىساندارىنا قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن سالىنىپ جاتقان بالاماسى جوق قوسالقى ستانسالار ءالى تالاي جىل بويى الماتىلىقتار ءۇشىن ءمىنسىز قىزمەت كورسەتەتىن بولادى. تۋرا ءبىر جىل­دان كەيىن, “كەڭساي” قوسالقى ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى بىتكەننەن كەيىن جەو-3-كەڭساي-ەرمەنساي جۇيەلەرى تۇيىقتالادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە الماتى اۋماعىندا جوعارى ۆولتتى شەڭبەر جاسالادى. قالا اكىمدىگى بەكىتكەن ەلەكتر جۇيەسى نىساندارىن دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىنا سايكەس 2020 جىلعا تامان “اجك” اق-تىڭ بارلىق جابدىقتارى تولىق مودەر­نيزاتسيالاۋدان وتەدى. بۇل اۋقىمدى دا كەشەندى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 170 ميلليارد تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسيا تارتىلماق. جىلقىباي جاعىپار.