ءشول جانە كۇرەسكەرلىك رۋح

پوەزيا الەمىنىڭ قاشاندا كۇردەلى بولىپ كەلەتىندىگىنە بۇگىنگى اقىندارىمىزدىڭ جاڭا تۋ­ىندىلارىن وقىعان سايىن كوزىڭ جەتە تۇسكەن­دەي بولادى. وسىعان وراي, ش.ساريەۆتىڭ ء“شول دالانىڭ ۇلىمىن” جىر جيناعى وقىرماندى قانداي ويلارعا جەتەلەيتىنىنە ءسال كوڭىل ءبولىپ كورەلىك. ءشومىشباي ساريەۆ – وقىرمان جۇرتشى­لىققا عانا ەمەس, تىڭدارمان قاۋىمعا دا جاقسى تانىس ەسىم. كەيبىر تىڭدارمان بۇل اقىندى تەك بىرىڭعاي ءان ولەڭدەرىنىڭ ماتىندەرىن عانا جازاتىن, شىعارماشىلىق جۇمىسىن تەك سول باعىتتا عانا ورىستەتەتىن اقىن دەپ پايىمدايدى. وعان سەبەپ, اقىننىڭ دىبىستىق جانە بەينە اقپارات قۇرالدارى ارقىلى تاراتىلىپ جاتاتىن تالاي ءان ماتىندەرىنىڭ اۆتورى بولىپ تابىلا­تىندىعىندا جاتسا كەرەك. قالامىنان تۋىنداعان جىر جولدارى ءان شىعارۋعا سۇرانىپ تۇراتىن اقىن – باقىتتى اقىن. بۇل شىعارماشىلىق قۇبىلىستىڭ ءوزى قيىستىرىپ اكەلىپ كۇشپەن دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن شىنايى دارىننىڭ بەلگىسى ەكەندىگى ءسوزسىز. كومپوزيتور قاۋىمنىڭ ەستەتيكالىق تال­عامى قاشاندا جوعارى ەكەندىگىنە كوزجۇم­بايلىقپەن قاراۋعا بولمايتىنىن ەسكەرسەك, ش.ساريەۆ ولەڭدەرىنىڭ پوەتيكالىق بولمىسى, ماعىناسى مەن سوزدەردىڭ ىشكى ۇيلەسىمى, ىرعاقتىلىعى سونداي ورتاق تالعامنان تابىلىپ جاتادى دەپ تۇجىرىمداۋعا ابدەن بولارلىق. بىراق, سوعان قاراماستان, ش.ساريەۆتىڭ اتالعان جيناعىنداعى قاتارداعى جىر جول­دارىنىڭ بيىك كوركەمدىك ورەدە جازىلۋىمەن, قۇلاققا تانىس ءان ماتىندەرىنەن ەشقانداي دا كەم ەمەس ەكەندىگى كوڭىل بۇرعىزادى. كىتاپ ء“شول دالانىڭ ۇلىمىن”, “ايەل... ايەل... ايەل...”, “نازارباي قويدىم اتىڭدى...” جانە “جاھان­­داعى جالعىز ءۇي...” اتتى ءتورت بولىمنەن تۇرادى. ءار بولىمگە بەلگىلى ءبىر تاقىرىپتى نەمەسە تاقىرىپتارى ساباقتاس ءومىر قىرلارىن جىر تىلىمەن بەينەلەۋگە قۇرىلعان. كىتاپتىڭ ءبىرىنشى ءبولىمىن ء“شول پاتشاسى” دەپ اتاسا دا بولعانداي ەكەن. ويتكەنى مۇنداعى ولەڭدەردىڭ بارلىعى ءشول دەگەن ۇعىمنىڭ توڭىرەگىندە وي تارقاتادى, ونىڭ ادام ومىرىندە الاتىن ورنى جايىندا سىر تەربەيدى. ادەتتە ءشولدىڭ ادام ومىرىندە الاتىن ورىنى مەن ونىڭ قابىلداۋىنداعى بولمىس-ءبىتىمى, تابيعاتى تۋراسىندا باس قاتىرا بەرمەيتىنىمىز راس. ادەتتە ء“شول” ءسوزى ادام قابىلداۋىندا تەرىس ەموتسيالى تۇيىق تۇيسىك تۋعىزادى. بۇل ءسوزدى ايتساق بولدى, سازارىپ جاتقان شەكسىز ولكە, تىرشىلىكسىز ءشول ەلەستەيدى. ءشولدى ولكەگە تاپ بولعان ادام دۇنيەنىڭ ۇزىرىنەن باز كەشىپ, ەكى قولىن توبەسىنە قويىپ الدەقايدا بەزە جونەلگىسى كەلەتىندەي كۇيگە تاپ بولادى. قارادان قاراپ ەرىنىڭ كەزەرىپ, ءبىر ۇرتتام سۋعا زار بولعانداي تاۋەلدى كۇي كەشەسىڭ. ءبىر اۋىز سوزبەن ايتقاندا, ء“شول” ءسوزى – “تىرشىلىك” ۇعىمىنىڭ ءانتونيمى. ءسويتىپ, ءسىز ەندى ءشول دالاعا باسقاشا كوزبەن قاراي باستايسىز. ءبىز اتىن ەستىگەننەن كەيىن-اق, قاراداي ۇركىپ, ىشتەي شوشىنىپ ۇلگىرگەن ءشول دەگەنىڭىز, مۇلدەم قورقىنىشتى ەمەس ەكەن. قورقىنىشتى بولۋى بىلاي تۇرسىن, كەرىسىنشە, ادامنىڭ جانىنا جايلى, الۋان سيپاتتى كوڭىل كۇيگە تۇسىرەتىن فيلوسوفيالىق ورتا ەكەن, كوڭىلىڭدى تەربەتىپ, جانىڭدى تولعاندىراتىن ەستەتيكالىق بيىكتىك ەكەن, ىشكى دۇنيەڭە سەبەزگىلەپ قۇشتارلىق نۇرىن قۇياتىن, مىناۋ جارىق دۇنيەگە ىڭكار ەتىپ جەتەلەيتىن رۋحاني قۋاتتىڭ كوزى ەكەن; ءشول دەگەنىڭىز – ءۇنسىز عانا شىرقالىپ جاتقان ءان, كوڭىلگە كوكتەم شۋاعىن قۇيعان, جانارىڭدى جاسقاپ, جان دۇنيەڭدى جايلى سەزىمگە بولەيتىن ءسان ەكەن; ءشول دەگەنىڭىز – ادام بالاسى سىر-سيپاتىن بىردەن ۇعىپ بولماس, شەت-شەگىنە وڭايشىلىقپەن شىعىپ بولماس قۇپيا الەم ەكەن. ايدىنى جۇرەگىمدى تەربەپ وتەر, كوڭىلىم اققۋ جۇزگەن كول دەپ وتەر, ءبىر ءشولىم باسىلسا دا, ءشول دالادا, ءبىر باسىلماي ماحاببات شولدەپ وتەر. وسىناۋ پوەزيالىق شاشۋلاردى وقىپ شىق­قان وقىرمان ەندى بۇدان بىلاي شولدەن قورىق­پايتىن, مەڭىرەۋ قۇشاعىنا تاپ بولا كەتسە دە, قارادان قاراپ تورىقپايتىن بولادى. تورىق­قانىڭىز نە, ءبىرازدان كەيىن وسى ءشول دالانى جاقسى كورىپ, ءتىپتى ءشولسىز ءومىر سۇرە الماي­تىنداي وعان عاشىق بولىپ قالۋى دا عاجاپ ەمەس. اقىن ءشولدىڭ قانداي ەرەكشەلىكتەرى, ادام بالاسىنا ۇنايتىن نەندەي تاماشا قاسيەتتەرى بار ەكەندىگىن كوركەمدىك كەستەسىمەن دالەلدەيدى جانە سول قاسيەتتەردىڭ ارتىقشىلىقتارىن ەستە­تيكالىق ويلارمەن تياناقتاۋعا كۇش سالادى. اقىن­­نىڭ بۇل اراداعى تۇجىرىمىنىڭ مىق­تى­لىعى دا سول دالەلدەردىڭ كوركەمدىك قيسىنىندا, ءشول دالامەن بىرگە جاسار جىرىمىن, ءشول دالادا قىمبات بۇلاق, تۇنىعىم. ويعا شومعان تەرەڭ دانا قۇمدارى, ۇلى دالا – ءشول دالانىڭ ۇلىمىن, – دەيدى اقىن سو­ڭىندا. شولدە ءبىزدىڭ جان دۇنيەمىز قالايتىن جاي­لى قاسيەتتەردىڭ باسىم بولىگى بار ەكەن, تەك ونى كورە بىلەتىن كوز كەرەك, قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ ساناسىنا جەتكىزە بىلەتىن كوركەم ءسوز كەرەك ەكەن. اقىننىڭ ارتىقشىلىعى سول جۇرەككە جەت­كىزە الاتىن كىلتتى تابا بىلۋىندە, تاۋىپ قانا قويماي, وقىرمان قولىنا ۇستاتقىزا بىلۋىندە دەسەك, قيسىندىراق. راس, ءشول دالادا ءومىر ءسۇ­رۋدىڭ قيىندىعىن اقىن ۇمىتپايدى, مۇلدە ەسى­نەن شىعارىپ المايدى, وقىرمان ەسىنە قاي­تا­لاي سالىپ وتىرۋعا بەيىم. تەك سول قيىندىقپەن كۇرەسە بىلۋگە, ءتىپتى كەرەك بولسا, سول قيىن­دىق­تى كورمەۋگە ۇندەيدى, ادامنىڭ ىشكى كۇرەسكەرلىك رۋحىن قايراپ, تىڭ كوزقاراستى تانۋعا ۇمتىلىس جاسايدى. ءشول دالادان باستالعان بويداعى ءشول بۇكىل­ادامزاتتىق پروبلەمالارمەن استاسىپ, بۇكىل شولىركەۋدىڭ تۇرلەرىن اشىپ كورسەتەدى. اقىن تەك ءبىر جۇتىم سۋعا عانا شولدەپ قويماپتى, ونىڭ شولدەۋىنىڭ الەۋمەتتىك استارى الدەقايدا اۋقىمدى ەكەن. ادامداردىڭ شاپاعاتىنا شولدەدىم, حاس سۇلۋدىڭ ماحابباتىنا شولدەدىم... سۋعا ەمەس, جىلى سوزگە شولدەدىم, ۇلاعاتتى ۇلى سوزگە شولدەدىم... – دەيدى اقىن. وسىناۋ شولىركەۋدىڭ ادەپكى كوزى ءبارىبىر قالاي بولعان كۇندە دە اقىن ءوزى تۋىپ-وسكەن ءشول دالادان باستاۋ العانى تاعى دا شىن­دىق. ەندەشە ءومىردىڭ قادىر-قاسيەتىن تۇسىندىرگەن شولگە دەگەن العىستان باسقا ايتارى بولماسا كەرەك. قازاق جەرىنىڭ جەتپىس پايىزدان استامى ءشول جانە شولەيت ولكەلەر بولىپ كەلسە, اقىننىڭ بۇل فيلوسوفياسى كەز-كەلگەن قازاق بالاسىنىڭ جانىنا جاقىن ەكەندىگى جانە راس. ءبىر باسىلماس شولگە باتتىم تەرەڭنەن, كەۋدەم وسى ءشول گ ۇلىنە بولەنگەن. ساپار كەشىپ, جەر-جاھاندى ارالاپ, جەر بەتىندە شولدەۋمەنەن كەلەم مەن. مىنە, ءشول فيلوسوفياسىنان تۋىندايتىن تاعى ءبىر ناقتى تۇجىرىم. ءتىپتى سۋلى-نۋلى جەردە تۋىپ-وسكەن جاننىڭ وزىنە دە جاقىن قۇبىلىس, تىرشىلىك شىندىعى. كوركەمونەر تۋىندىسىن ومىرگە اكەلگەن اۆتورلار كوبىنەسە ءوز ويلارىن تۇتىنۋشىعا, ياعني, كورەرمەنگە, وقىرمانعا نەمەسە تىڭدار­مانعا تاڭبايدى, ءوز فيلوسوفياسىن ۇسىنۋمەن شەكتەلىپ, ءارى قاراي ءوزىڭ ءتۇيىن جاسا دەگەن ۇستا­نىمعا بوي الدىرادى. ءبىز ولەڭدەرىنىڭ تابيعا­تىنا ءۇڭىلىپ وتىرعان اقىن ولاي ەمەس, ءوزىنىڭ تاپقان ەستەتيكالىق-فيلوسوفيالىق جاڭالىعىن وقىرمانعا تاڭۋعا بەيىم, بىراق ول بۇل امالىن كۇشتەپ تاڭۋدىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسىرمايدى, پوەزياداعى وڭتايلى قۇرال ەستەتيكالىق قۋاتتىڭ كوزىن ۇتىمدىلىقپەن پايدالانادى. كىتاپتاعى نازار اۋداراتىن جاعداياتتىڭ ءبىرى وسى. شۋاقتى جىرلاردى وقي كەلە ءبىرازدان كەيىن سول جىرلاردىڭ كوركەمدىك الەمىنە قالاي ەنىپ كەتكەنىڭدى, قالايشا سول الەمگە تۇتقىن بولىپ, اقىن ءسوزىن سويلەپ قالعانىڭدى باي­قاماي قالاسىڭ. ءتىپتى ساناڭدا سول جىرلارداعى كوركەم پايىمداۋلاردا تيتىمدەي جاڭساقتىق بولۋى ىقتيمال-اۋ, تەرىس ۇلگىلەر بار-اۋ دەگەن كۇدىكتىڭ ەلەسى دە بولمايدى. تەك بايىرقا­لاي­تىنىڭ – سول اقىن ۇستانىمىنان اۋىتقىعىڭ كەلمەيتىنى, الدەقانداي ەستەتيكالىق تۇيسىككە باي­لانىپ, ونىڭ اۋانىمەن ىلەسە بەرگىڭ كەلەتىن­دىگى. الدى-ارتىن اسىقپاي ويلاپ الاتىن ەستى وقىرماننىڭ ءوزى سالدەن كەيىن ءالجۋاز پەندە بولىپ, ءوزىنىڭ تۇتقىنعا اينالا باستاعانىن اڭ­داماي قالۋى دا عاجاپ ەمەس. جاي تۇتقىن ەمەس, سەزىمنىڭ تۇتقىنىنا, قۇشاعىنا ءبىر تۇسىرسە, قايتادان وڭايشىلىقپەن شىعارا قويمايتىن ەستەتيكالىق بولمىستىڭ تۇتقىنىنا. جاندى ورتەنىپ جۇرەگىم جانعانىنشا, قاقتىم قانات قاناتىم تالعانىنشا. مەن, ولمەيمىن, ومىردە, مەن ءتىرىمىن جەر بەتىندە ءبىر قازاق قالعانىنشا! – دەيدى ءشومىشباي ساريەۆ. ءسوز ءتۇيىنىن اقىن تۋرالى ابزال اعالارىنىڭ وي-بايلامدارىمەن جاساساق دەيمىن. “...اقىنعا ءسات ساپار تىلەيمىز. اسىقپا, ءشومىشباي, بولدىم-تولدىم ەكەن دەپ ەش ۋاقىتتا دا ماسىقپا. اقىن ءومىر بويى وقۋعا, وسۋگە مىندەتتى, ءبىز جەتپەگەنگە سەن جەت دەيمىز”, – دەسە ابىز اقىن ءابدىلدا تاجىباەۆ, “ش.سا­ريەۆ ءوز تالانت-دارىنىنا سەنىممەن قارايدى. ونىڭ جاقسى جىرلارى سۇلۋلىقتى سە­زىنۋ ارقىلى تۋىندايدى دەپ بىلەم, بۇل تالانت يە­سىنە عانا ءتان قاسيەت دەر ەدىم”, – دەپ اعىنان جارىلىپتى قارا ءسوزدىڭ حاس شەبەرى ءانۋار ءالىمجانوۆ. ال قازاق سىنىنىڭ ساردارى مۇحامەدجان قاراتاەۆ: ء“شومىشباي ساريەۆتىڭ ولەڭدەرى تابيعات, ءومىر سۋرەتتەرىن ەستەتيكالىق تالعامدا قابىلداۋىمەن, ليريكالىق كەيىپكەرلەرىنىڭ ءارى شىنايىلىعىمەن, ءارى قاراپايىمدىلىعىمەن باۋرايدى”, – دەيدى. نۇرداۋلەت اقىش, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى.