“بالاپان” قانات قاعادى

“قازاقستان”  رترك” اق باسقارما توراعاسى جاناي وماروۆ بالالار تەلەارناسى تۋرالى وي تولعايدى – جاناي سەيىتجان ۇلى, قازاق­ستان تەلەرىنوگىندا تاعى ءبىر جاڭا ارنانىڭ دۇنيەگە كەلەتىنى تۋرالى ەستىگەن ەدىك, بۇگىن وزىڭىزدەن وسى تۋ­را­لى ناقتى ءبىلۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ وتىر. بۇل جاڭا ارنا قالاي اتالادى؟ كىمدەرگە ارنالادى؟ – مەن بۇگىن “ەگەمەن قازاق­ستان” گازەتىنىڭ بارشا وقىرمان­دا­رى­نا ەلىمىزدە  بالالارعا ار­نالعان “بالاپان” تەلەارناسى­نىڭ اشىلا­تىنى تۋرالى العاش رەت قۋانا حابارلاعىم كەلەدى. مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحىندا ەڭ العاشقى تەلەارنا 1958 جىلى 8 ناۋرىزدا اشىلعان بولاتىن. سودان بەرى جارتى عا­سىر­دان استام ۋاقىت ىشىندە قازاقستان مەديارىنوگىنداعى تەلەارنالار سانى جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. ءبىر­اق, ولاردىڭ بىردە-ءبىرى جاس كورەر­مەندەرگە تولىقتاي ارنالماعان. ەندى سول جوعىمىزدىڭ ورنىن تول­تىرىپ, ولاردىڭ ساناتىنا كىش­كەنتاي “بالاپان” قوسىلىپ وتىر, ول تەك بالالار ارناسى رەتىندە باعدارلامالار تاراتادى. الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەرىندە, ءوزىمىز بىلەتىندەي, بالالارعا ارنال­عان كوپتەگەن تەلەارنالار قىزمەت كورسەتەدى. ول مەملەكەت يدەولوگيا­سى­نىڭ ءبىر بولشەگى ىسپەتتى. وسى ءۇردىستى بەتكە الىپ, ءبىزدىڭ ەل دە بالالارعا جەكە ارنا اشۋعا كىرىستى. بۇل – سارابدال, ساليقالى سايا­سات­تىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسىپ وتىر دەپ بىلەمىن. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا بالالاردى مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى وقىتۋمەن جانە تاربيەمەن قامتۋعا باعىت­تال­عان “بالاپان” ارنايى باعدارلاما­سىن ازىرلەپ, ىسكە اسىرۋدى تاپسىر­عان بولاتىن. سونىمەن, وسى “بالا­پان” باعدارلاماسىنىڭ جالعاسىن­داي بولىپ, “بالاپان” بالالار ارناسى اشىلىپ جاتىر. تەلەديدار – ۇرپاق تاربيەسىنىڭ اينىماس قۇرالى دەسەك, ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى, ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعى ءبۇ­گىنگى وسكەلەڭ ۇرپاعىمىزعا ساپالى, تاربيەلىك تاعىلىمى مول تەلە­ونىم­دەر ۇسىنۋ كەرەك. كوگىلدىر ەكراندا با­لالارعا ارنالعان باعدارلاما­لار­دىڭ ءمانى مەن مازمۇنى مەملەكەتتىك يدەولوگيامىزعا سايكەس كەلەتىن بولسىن. مۇنى حالىقتىڭ ەرتەڭىن ويلايتىن ۇلكەن اعالارىمىز ماعان ءجيى ايتادى. بۇگىن قازاق بالاسى سي­قىرلى جاشىكتەن شەتەل مۋلت­فيلم­دەرى مەن باعدارلامالارىنان باسقا نە كورە الادى؟ تالاپقا ساي از عانا, ساۋساقپەن سانارلىق ءونىم­دەر بولىپتى. ونىمەن ميلليون­داعان جاس كورەرمەننىڭ سۇرانىمىن قاناعاتتاندىرۋ مۇمكىن ەمەس. وسى ورايدا, تۇپكىلىكتى شەشىم قابىلداۋ قاجەت ەدى. بالالاردىڭ ءوز تەلەار­ناسى بولۋى تۋرالى تالاي رەت اي­تىلدى. بىراق ول ءسوز جۇزىندە قالىپ كەلدى. اقىرى ۇكىمەتىمىز وسى ءما­سەلەنى تۇپكىلىكتى شەشتى. ءبىزدىڭ كورپوراتسياعا بالالارعا ارنالعان جاڭا ارنا اشۋ تاپسىرىلدى. ءبىز ءۇش-ءتورت ايدىڭ ىشىندە شىعارما­شىلىق, قارجىلىق جانە تەحني­كا­لىق شەشىمدەر قابىلداپ, ارنانى ەفيرگە شىعارۋ جۇمىسىن اياقتاۋعا تاقادىق. كەلەسى اپتادان باستاپ جاڭا ارنا قازاقستان كوگىندە جارق ەتەدى. مەنىڭشە, بالالارعا ارنالعان قازاق تىلىندەگى ارنانىڭ اشىلۋى ەلىمىزدىڭ رۋحاني ءومىرىنىڭ تاريحىنا جازىلاتىن ءۇل­كەن وقيعا جانە ۇلتىمىزدىڭ بو­لا­شاعى ءۇشىن سالىنعان ينۆەستيتسيا بولماق. – جاناي سەيىتجان ۇلى, “بالا­پان” بالالار تەلەارناسىنىڭ ءوز ەرەك­شەلىكتەرى جەتكىلىكتى. بۇل ارنانى دايىنداۋ مەن شىعارۋ “قازاقستان” رەسپۋبليكالىق تەلەراديو­كور­پو­را­تسياسىنا تاپسىرىلعانى سىزدەر ءۇشىن مارتەبە دەپ بىلەمىز. ەندى تاڭداۋدىڭ سىزدەرگە ءتۇسۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن بىلسەك بولا ما؟ – “قازاقستان” رەسپۋبليكالىق تە­لەراديو كورپوراتسياسى – جارتى عا­سىردان استام جارقىن تاريحى بار ىرگەلى مەكەمە. ونىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى, ماماندارىنىڭ تەحنيكالىق, شىعارماشىلىق دايار­لىق دەڭگەيى ەلىمىزدەگى تەلەارنالار بويىنشا الدىڭعى ورىندا. جاڭا ارنا اشۋ ءۇشىن مۇنداي مۇمكىن­دىك­تەردى پايدالانۋ قاجەت ەدى. وزىمىزدە باردى سىرتتان ىزدەپ قايتەمىز؟ سون­دىقتان ۇكىمەتتىڭ تاڭداۋى بىزگە ءتۇستى. ءبىز ءوز ىشىمىزدەن جاڭا “بالا­پان” دەگەن شىعارماشىلىق بىرلەس­تىك اشىپ, وعان ءتيىستى مامانداردى توپتاستىردىق. ول ءۇشىن بۇعان دەيىن كىشكەنتاي كورەرمەندەر ءۇشىن جۇ­مىس ىستەگەن, بالالار ءتىلىن تۇسىنەتىن قىزمەتكەرلەردى ىرىكتەدىك. ولار نەگىزىنەن جاس كورەرمەندەر ويىنان شىعاتىن حابارلارعا تاپسىرىس بەرەدى. ياعني, كونتەنتتى ايقىنداي­دى. ال كەيبىر جەكەلەگەن باعدارلا­مالار سىرتتا اۋتسورسينگ ادىسىمەن, ياعني باسقا پروديۋسەرلىك ورتالىقتار مەن كومپانيالاردا دايىندالادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ءتۇرلى تەلەتۋىن­دىلار دايىندايتىن جەكە, شاعىن ستۋديالاردى قولداۋ بولىپ تابى­لا­دى. دەمەك, قازاق تىلىندە ماتەريال ازىرلەيتىن جۋرناليستەر تەك كور­پو­راتسيامىزدىڭ اۋقىمىمەن شەكتەل­مەي, باسقا جەرلەردە دە جۇمىس تا­بۋىنا جاعداي جاسادىق. ونىڭ ءۇس­تى­نە ءتۇرلى تاقىرىپتاردى ءتۇرلى پرو­ديۋسەرلىك ورتالىقتار مەن تەلەكوم­پانيالاردىڭ ازىرلەۋى ارنانى ءبىرىز­دىلىك پەن بىرسارىندىلىقتان قۇت­قا­رادى. اقىر اياعىندا دايىن حابار­لار “قازاقستان” ۇلتتىق ارناسىنىڭ “بالاپان” شىعارماشىلىق بىرلەس­تى­گىندە مۇقيات تەكسەرىلىپ, تەحني­كالىق, شىعارماشىلىق ساپا دەڭ­گەيى جوعارى بولعان جاعدايدا ەفيرگە جىبەرىلەدى. – جاناي سەيىتجان ۇلى, جاڭادان اشىلاتىن “بالاپان” ارناسىنىڭ كورسەتىلىمدەرى تۋرالى ايتىپ وتسە­ڭىز؟ ەفير ءتىلى, كورەرمەن اۋديتوريا­سى تۋرالى گازەت وقىرماندارى دا بىلگىسى كەلەدى. – “بالاپان” تەلەارناسىنىڭ باستى ارتىقشىلىعى – ول تەك مەم­لەكەتتىك تىلدە حابار تاراتادى. ال ونىڭ كورەرمەندەرى ءتىلى جاڭادان شىعىپ كەلە جاتقان بالادان باستاپ 10 جاسقا دەيىنگى بالالار دەپ وتىر­مىز جانە بۇل كورەرمەن قاتارى تاربيەشى-مۇعالىمدەرمەن, اتا-انالارمەن تولىعۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. نەگىزىنەن حال­قى­مىز “بالانى – جاستان” دەگەن. بالانىڭ ۇلتتىق بولمىسى, رۋحاني جان-دۇنيەسى بالعىن شاعىندا قا­لىپتاسادى ەمەس پە؟ “بالاپان” ار­ناسىنىڭ كورسەتىلىمدەرى دە نەگى­زى­نەن تانىمدىق, وقۋ-تانىمدىق, ويىن-ساۋىق شوۋ باعدارلامالارعا نەگىزدەلگەن. العاشقى ماۋسىمعا التى باعدارلاما, ءبىر مۋلتتوپتاما ۇسىنىپ وتىرمىز. ولار, ساناپ بەرسەك, مىنالار: l “الاقاي, بالاقاي!” – سپورت­تىق ويىن-ساۋىق شوۋ باعدارلاما; l “ايجۇلدىز” – كەشكىلىك تا­نىم­دىق باعدارلاما; l “كەل, وينايىق!” – تانىمدىق ويىن-ساۋىق شوۋ باعدارلاما; l “شەبەرحانا” – وقۋ-تا­نىم­دىق باعدارلاما; l “الىپپە” – وقۋ-تانىمدىق باع­دارلاما; l ء“ان سالايىق!” – وتباسىلىق مۋ­زىكالىق ويىن-ساۋىق شوۋ باعدارلاما; l “عاجايىپستانعا ساياحات” – وقۋ-تانىمدىق مۋلتسەريال. سونىمەن بىرگە “قازاقستان” ۇلت­تىق تەلەار­نا­سىنان شىعاتىن “اي­گولەك”, “تو­لا­عاي”, “ەركەتاي” باع­دارلامالارى ەندى “بالاپان” تەلە­ار­نا­سىنان دا كورسەتىلە­تىن بولادى. سونداي-اق ۇلتتىق بولمىسى­مىز­عا ساي, تاربيە­لىك-تانىمدىق ماز­مۇن­داعى بالالارعا ارنالعان شەتەلدىك كي­نولار مەن مۋلت­فيلمدەر ءجىتى سۇ­رىپ­تالىپ, قازاق ءتى­لى­نە اۋدارىلىپ بە­رى­لەدى. باعدارلامالار وتە قىزىقتى. بالا­لار­دىڭ ۇعىمىنا ءتۇ­سىنىكتى. قازىرگى زامان تالابىنا ساي جاسا­لۋ­دا. وعان بالالارى­مىز 27 قىركۇيەكتەن باستاپ وزدەرى كۋا بولادى. – باعدارلاما­لاردى جاساعان كەزدە قانداي قاعيداتتاردى باسشىلىققا ال­دى­ڭىز­دار؟ باعدارلا­ما­لاردىڭ يدەياسى تۋرالى ايتساڭىز. – وتە ماڭىزدى سۇراق. ويتكەنى باع­دارلامانىڭ مازمۇ­نى ارنانىڭ جالپى يدەياسىن كورسەتىپ تۇ­رادى. ءبىزدىڭ بار كۇش سالعان جەرىمىز دە وسى ماسەلە: باعدارلامالار تەحنيكالىق جابدىقتالۋى جاعىنان شەتەلدىك ارنالاردىڭ حابارلارىنان قالىسپاۋى ءتيىس. ال مازمۇنى ءوزى­مىز­دىڭ ۇلتتىق بولمىسىمىزعا ساي, ءتىلى تازا, كوركەم جاسالۋى كەرەك. باعدارلامالار بالالاردى ورتاق پايدالى ىسكە جۇمىلدىرىپ, بىرگە ويناۋ, سۇراقتىڭ جاۋابىن بىرگە تابۋ, ورتاق ماقسات قويىپ, ونى ءجۇ­زە­گە اسىرۋعا تالپىندىرادى. مۇ­نىڭ ءبارى دە بالانىڭ جەكە باسى­نىڭ قوعامداعى باعىتىن انىق­تاي­دى, ونىڭ ومىرگە بەلسەندى ۇستانى­مىن قالىپتاستىرادى. سونداي-اق “بالاپان” ارناسىنىڭ كورسەتىلىم­دەرى بالانى جاستايىنان ەڭبەك ءسۇي­گىشتىككە, ىزگىلىككە, باۋىرمالدىققا تاربيەلەپ, كوپ دۇنيەنى ءوز قولىمەن جاساي الۋدى جانە جاسالعان دۇنيە­گە قۋانا ءبىلۋدى, ياعني جالپى ەڭبەك ناتيجەسىن باعالاۋعا ۇيرەتەدى. دەنى ساۋ, ۇلتتىق سانا-سەزىمى ويانعان, رۋ­حا­ني ويلاۋ دارەجەسى بيىك, مادە­نيەتتى, پاراساتتى, ار-وجداندى, ەڭبەك سۇيگىش, ىسكەر, بويىندا باسقا دا يگى قاسيەتتەر قالىپتاسقان ۇرپاق تاربيەلەۋگە اتسالىسادى. – جاناي سەيىتجان ۇلى, بۇل باس­تا­مالارىڭىز ءبىزدى قاتتى قۋانتىپ وتىر. ايتىڭىزشى, كورەرمەندەر “بالاپان” تەلەارناسىن قالاي كورە الادى؟ – “بالاپان” بالالار تەلەارنا­سى ازىرگە كابەلدى جەلى ارقىلى تارالادى. ءسوز سوڭىندا ايتارىم, ەندى ءبىزدىڭ بوبەكتەرىمىزدىڭ ۋاقىتىن قىزىقتى وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ءوز ارناسى بار. ول – ءوزىنىڭ كورەر­مەندەرىن مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە ىنتالاندىرادى. ول – قولونەردى ۇيرەنىپ, شەبەر بولۋعا شىڭدايدى. ول – ەرتەگى ايتىپ, ءان سالۋعا شا­قى­رادى. ول – الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك با­لالار كينولارى مەن مۋلت­فيلمدەرىن قازاق تىلىندە ۇسىنادى. “بالاپاننىڭ” كەيىپكەرلەرى: بوياۋ­بەك پەن وشىرگىش, اقتوس پەن ءشو­جە­تاي, تاعى باسقالار ءبىزدىڭ كىش­كەنتاي كورەرمەندەرىمىزدىڭ بىرگە ويناپ, بىرگە كۇلەتىن, بىرگە سۋرەت سالىپ, بىرگە وقيتىن, ءتىپتى بىرگە ساپارعا شىعاتىن ناعىز دوستارىنا اينالادى دەپ ويلايمىز. سوندىق­تان بولاشاقتا “بالاپان” بالالار تەلەارناسى ءاربىر بالانىڭ جۇرەگىن جاۋ­لاپ, قيالىنا قانات بىتىرەر, نا­عىز سەرىگى بولارىنا سەنىمىمىز مول. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. “بالا­پان” بالالار ارناسىنا ءوز تاراپى­مىز­دان ءسات ساپار تىلەيمىز! اڭگىمەلەسكەن ايناش ەسالي.