“ەلەكتروندى” دەموكراتيانىڭ كەلەشەگى قانداي؟

ەلەكتروندى داۋىس بەرۋ قانشالىقتى ءتيىمدى؟ دەمو­كرا­تيا ۇلىقتىلىعىن قامتا­ماسىز ەتۋگە اقپاراتتىق تەحنولوگيالار جە­تىلدى مە؟ جۋىردا وسى ماسەلەلەر بويىنشا ءوزىنىڭ ەقىۇ-داعى توراعالىعى اياسىندا قازاقستان قىزۋ پىكىرتالاس ۇيىمداستىرعان بولاتىن. وتكەن اپتادا ۆەناداعى حوفبۋرگ سارايىندا ەقىۇ اۋما­عىن­دا ەلەكتروندىق داۋىس بەرۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان ەكى كۇندىك سەمينار بولىپ ءوتتى. ۇيىمداستىرۋشىلارى – قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى جانە دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار مەن ادام قۇقىقتارى جونىندەگى بيۋروسى (دياقب). القالى ماجىلىسكە ەقىۇ-عا قاتىسۋشى جانە ارىپتەس ەلدەردىڭ ورتالىق سايلاۋ كوميسسيالارى وكىلدەرى, حالىقارالىق ساراپشىلار جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى بەلسەندى قاتىستى. ەلىمىزدىڭ ورتالىق سايلاۋ كو­ميس­سياسىنىڭ توراعاسى قۋاندىق تۇرعانقۇلوۆ باستاعان قازاقستان­دىق دەلەگاتسيا وسك مۇشەلەرى, ەقىۇ جانىنداعى تۇراقتى وكىل­دىك جانە بىرقاتار ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جەتەكشىلەرىنەن قۇ­رالعان. ءماجىلىستىڭ اشىلۋىندا ءسوي­لە­گەن سوزىندە ق.تۇرعانقۇلوۆ سە­مي­ناردىڭ تاقىرىبىن تاڭداۋ كەز­دەيسوقتىق ەمەس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ويتكەنى, سايلاۋ ۇدەرىسى سالاسىنا جاڭا تەحنولوگيالىق شەشىمدەر ەنگىزۋ جانە ەلەكتروندى داۋىس بەرۋ جۇيەسىن دامىتۋ كۇردەلى, كوپ­تاراپتى جانە كوپ جاعدايدا داۋلى ماسەلە بولىپ تابىلادى. ول سەمينارعا قاتىسۋشىلاردى ەلەك­ترون­دى داۋىس بەرۋدىڭ ار­تىق­­شى­لىقتارى مەن كەمشى­لىك­تە­رىن انىقتاۋ, ورىن الىپ وتىرعان ءما­سە­لەلەردى ايقىنداۋ جانە تۋىن­داۋى مۇمكىن پروبلەمالاردى بول­جاۋ ءۇشىن ءارتۇرلى ەلەكتروندىق داۋ­ىس بەرۋ جۇيەلەرى مەن قۇرىل­عىلارىن قولدانۋدىڭ ءىس-ءتاجى­ري­بەسىمەن بەلسەندى پىكىر بولىسۋگە شاقىردى. “بۇگىنگى كۇنى ءارتۇرلى ەلدەردىڭ ساراپشىلارى ەلەكتروندى داۋىس بەرۋ جۇيەلەرىن ودان ءارى قولدانۋ مۇمكىندىكتەرىن ارقالاي باعالاي­دى جانە بىرىڭعاي وپەرا­تسيالىق جانە تەحنيكالىق ستان­دارتتاردى ەن­گى­زۋگە, قاۋىپسىزدىك پەن سەنىم­دى­لىكتى قام­تاماسىز ەتۋگە, ساي­لاۋ­شى­­لار­دىڭ, باي­قاۋشىلاردىڭ جانە بار­لىق سايلاۋعا قاتىسۋ­شى­لار­دىڭ قۇ­قىقتارىنىڭ ساقتالۋى­نا ەرەكشە نازار اۋدارادى”, – دەپ اتاپ ءوتتى قر وسك باسشىسى. ەقىۇ دەموكراتيالىق ينستي­تۋت­تار جانە ادام قۇقىقتارى ءجو­نىندەگى بيۋروسىنىڭ ديرەكتورى يانەش لەنارچيچ ەلەكتروندى داۋ­ىس بەرۋ جۇيەلەرىن ەنگىزىپ وتىر­عان مەملەكەتتەر, دەموكراتيالىق ساي­لاۋدىڭ ەقىۇ مىندەتتەمە­لە­رى­نە جانە باسقا دا حالىقارالىق ستان­دارت­تارىنا سايكەس, سايلاۋ ۇدەرى­سىنىڭ بىرتۇتاستىعىن قورعاۋ بوي­ىن­شا شارالاردىڭ قولدانى­لۋىن قام­تاماسىز ەتۋى, سونداي-اق اي­قىن­دىقتى, ەسەپتىلىكتى جانە قوعام تاراپىنان سەنىمدى قام­تا­ماسىز ەتۋدىڭ ءداستۇرلى داۋىس بەرۋ ءتاسىل­دەرى ۇسىناتىنداي كەپىلدىك­تەرىن بەرۋى ءتيىس, دەپ اتاپ ءوتتى. ءۇش جۇمىس سەكتسياسى بارى­سىن­دا سەمينارعا قاتىسۋشىلار ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەردە ەلەك­ترون­­دى داۋىس بەرۋدى قولدانۋ, ەلەك­تروندى داۋىس بەرۋدىڭ حا­لىق­­­ارا­لىق ستاندارتتارى, ەلەك­ترون­دىق داۋىس بەرۋدى قۇقىقتىق رەتتەۋ جانە حالىقارالىق بايقاۋ, ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر كەڭىستىگىندە ەلەك­ترون­دىق داۋىس بەرۋدى قولدا­نۋ پەرس­پەكتيۆالارى سىندى تاقى­رىپتاردى تالقىلادى. سەمينارعا قاتىسۋشىلار ەلەكتروندى داۋىس بەرۋ جۇيەلەرىن ەنگىزۋ جانە قول­دانۋ بارىسىندا تۋىندايتىن كە­لەلى ماسەلەلەردى ايقىنداۋعا جانە شەشىلۋى دەموكراتيالىق سايلاۋ ۇستانىمدارى مەن قاعيداتتارى­نىڭ ءسوزسىز ساقتالۋىنا ىقپال ەتەتىن ءبى­رىنشى كەزەكتى ماسەلەلەردى انىق­تاۋعا مۇمكىندىك الدى. وسى شاراعا دايىندىق بويىن­شا جۇمىس اياسىندا قازاقستان رەس­پۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كو­ميسسياسى مەن ەقىۇ/دياقب ەلەك­تروندى داۋىس بەرۋ ءجونىن­دە­گى حالىقارالىق قۇجاتتار شولۋىن, سونداي-اق باسقا دا باسپا ماتە­ريالدارىن ازىرلەگەن بولاتىن. ونىڭ سىرتىندا “سايلاۋ” ااج-دىڭ قولدانىستاعى جابدىعى قوي­ىلىپ, سەمينارعا قاتىسۋشىلارعا وزىندىك بەيرەسمي ميني-رەفەرەن­دۋمعا قاتىسىپ, ء“سىز ەلەكتروندى داۋىس بەرۋدى پايدالانۋدى قول­داي­سىز با؟” دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ۇسىنىلعان. سەميناردىڭ لاتۆيا وسك ءتور­­اعا­سى ارنيس تسيمدارستىڭ جەتەك­شى­لىگىمەن وتكەن ەلەك­ترون­دى داۋ­ىس بەرۋ بويىنشا كوزقا­راس­تارعا ار­نالعان ءبىرىنشى وتىرى­سىندا ءارتۇرلى ەلدەردە ەلەكترون­دى داۋ­ىس بەرۋدى قولدانۋ تاجىريبەسى بوي­ىنشا نەگىزگى باياندامالارمەن رە­سەي وسك توراعاسى ۆلاديمير چۋ­روۆ, تاللينن تەحنولوگيالىق ينس­تيتۋتىنىڭ پروفەسسورى ۋللە ما­ديسە (ەستونيا), بەلگيانىڭ فە­دەرالدىق مەملەكەتتىك قىزمەت باس ديرەكتورىنىڭ سايلاۋ جونىندەگى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ستەفان دە ميۋل جانە اقش-تىڭ ەلەك­توراتتىق كومەك جونىندەگى كوميس­سياسىنىڭ توراعاسى دونەتتا دە­ۆيدسون حانىم سويلەدى. ودان كەيىن بولعان پىكىرتالاس كەزىندە بىرقاتار ەلدەردىڭ سايلاۋ ورگاندارى مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى, سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ وكىلدەرى – “سايلاۋدى بايقاۋ جونىندەگى كو­ميتەت” قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ سا­راپشىسى, پروفەسسور قازبەك جي­رەن­شين جانە “قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى وسك ينجەنەرلىك-تەحني­كا­لىق ورتالىعى” مەملەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ ديرەكتورى قانات ار­ساقباەۆ ءسوز سويلەدى. ءسوز سويلەگەندەردىڭ كوپشىلىگى سايلاۋ ۇدەرىسىندە زاماناۋي اقپا­راتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنو­لوگيالاردى قولدانۋدىڭ قاجەتتى­گىن جانە دەموكراتيالىق سايلاۋ سالا­سىنداعى حالىقارالىق ستان­دارت­تار­دىڭ ساقتالۋىن كەپىلدەن­دىرەتىن بىرىڭعاي تەحنيكالىق جانە وپە­راتسيالىق ستاندارتتاردى ازىرلەۋ قا­جەتتىگىن قولدايتىن پىكىر ءبىل­دىردى. سەمينارعا قاتىسقان مەيمان­دار قازاقستان توراعالىعى ۇسىن­عان تاقىرىپتىڭ دەر كەزىندە كوتە­رىل­گەنىنە ءارى ەقىۇ قاۋىم­داستىعى ءۇشىن وزەكتى ەكەنىنە باسا نازار اۋدارتتى. مىسالى, رەسەي فەدەراتسيا­سىنىڭ ورتالىق سايلاۋ كوميس­سيا­سىنىڭ توراعاسى ۆلاديمير چۋروۆ, ەقىۇ-نىڭ ەلەكتروندى داۋىس بەرۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان سا­راپ­تامالىق سەمينارى قا­زاق­ستاندىق توراعالىقتىڭ ماڭىزدى باستا­ما­لارىنىڭ جانە جەتىستىك­تەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنىن ايتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, قازاق­ستاندىق تاراپ ۇسىنعان سەمينار­دىڭ تاقىرىبى ەقىۇ-نىڭ گۋمانيتارلىق ولشە­مىنىڭ اياسىن­داعى پىكىرتالاستار ءۇشىن ەڭ وزەكتى جانە ەڭ ماڭىزدى تاقىرىپتىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. “قازاقستان ۇيىم توراعاسى رەتىندە سايلاۋ ۇدەرىسى مەن جاڭا تەح­نولوگيالارعا ارنالعان اسا قىزىق تاقىرىپ ۇسىندى”, – دەدى ەقىۇ/دياقب ديرەكتورى يانەش لەنارچيچ. ونىڭ سەمينار كەزىندە بىلدىرگەن نەگىزگى ويى – ءار ەل داۋ­ىس بەرۋ ءتاسىلىن ءوزى تاڭداۋى ءتيىس. جيىنعا قاتىسۋشىلار قا­زاق­ستان تاراپىنا وسىناۋ پايدالى پىكىر­تالاستى ۇيمداستىرعانى ءۇشىن العىستارىن ءبىلدىرىپ, قەزدەسۋدەن العان قاناعاتتانۋشىلىعىن جا­سىر­مادى. تالعات جۇماعۇلوۆ, “ەگەمەن قازاقستان” – ۆەنادان. ---------------------------------- سۋرەتتى تۇسىرگەن اۆتور.