جاھاندىق قاۋىپسىزدىك – جالپىعا ورتاق ماسەلە

20 قىركۇيەكتە نيۋ-يوركتە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى (بۇۇ) باس اسسامبلەياسىنىڭ 65-ءشى سەسسياسى اشىلدى. بۇل سەسسيانىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى, وسىدان 10 جىل بۇرىن نيۋ-يوركتە بۇۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ۇيىمنىڭ مىڭجىلدىق سامميتىندە قابىلدانعان مىڭجىلدىقتىڭ دامۋ ماقساتتارىنا قاتىستى جالپى پىكىرسايىس (دەبات) بولماق. ول 20-25 قىركۇيەك ارالىعىن قامتيدى. بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ سەسسياسىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ باستاعان قازاقستاندىق دەلەگاتسيا دا قاتىسۋدا. ال سەسسيانىڭ توراعاسى بولىپ شۆەيتساريا وكىلى يوزەف دايس سايلاندى. بيىلعى جىلى الەمدە بەيبىت­شىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتىپ, ەلدەر اراسىندا ىنتىماق­تاس­تىقتى دامىتۋ ماقساتىندا قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان بەدەلدى حالىق­ارا­لىق ۇيىم – بۇۇ-نىڭ قۇرىل­عا­نى­نا 65 جىل تولادى. ۇيىمنىڭ مەرە­كەلىك وسى سەسسياسىندا مىڭجىل­دىقتىڭ دامۋ ماقساتتارىمەن قاتار, حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ۇيىم­داردىڭ قاتىسۋىمەن كوپتەگەن ءىس-شارالار وتكەلى وتىر. سولاردىڭ ءبىر­قاتارىنا قانات ساۋداباەۆ قا­تىسادى جانە ءسوز سويلەيدى دەپ جوسپارلانعان. بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ وتكەن جىلعى 64-ءشى سەسسياسىندا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن رەفو­ر­ما­لاۋ, بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ, ۇيىمنىڭ الەمدىك ارەناداعى بەدەلىن جانە كوشباسشىلىق ءرولىن نىعايتۋ, كليمات اۋىتقۋشىلىعى مەن كەدەي­شى­لىككە قارسى كۇرەس, سونداي-اق ادام قۇقىعىن قورعاۋ ماسەلەلەرىنە باسا نازار اۋدارىلعان بولاتىن. ال ۇيىمنىڭ بۇل سەسسياسىندا جو­عا­رى­دا اتاپ وتكەن مىڭجىلدىقتىڭ دامۋ ماقساتتارى, ونىڭ ىشىندە جا­ھان­دىق قاۋىپسىزدىك, الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ سالدارىن ەڭسەرۋ, تاعى باسقا دا جالپىعا ورتاق وزەكتى دە وتكىر ماسەلەلەر تالقىلانادى. وسىدان 10 جىل بۇرىن, 2000 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە نيۋ-يوركتە بۇۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشى­لا­رىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن جو­عا­رى دەڭگەيدەگى مىڭجىلدىق ساممي­تىن­دە “مىڭجىلدىق جانە ماقسات­تار­عا جەتۋدەگى دامۋدى, جەدەل­دە­تۋدىڭ كەلىسىم شارالارى” دەكلارا­تسياسىنا (ونى “مىڭجىلدىقتىڭ دامۋ ماقساتتارى” دەپ اتايدى) قول قويىلعان بولاتىن. سونىمەن قاتار, دەكلاراتسيادا 2015 جىلعا دەيىن مىڭجىلدىقتىڭ دامۋ ماقساتتارىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا مىندەتتە­مەلەر كورسەتىلگەن-ءدى. جوعارى دەڭ­گەيدە وتكەن سول سامميتكە قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا قاتىسقان ەدى. قازاقستان – بۇۇ-نىڭ مۇشەسى. سوندىقتان دا بۇل مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ قازاقستانعا دا قاتىستى. ال ۇيىمنىڭ وسى سەسسياسىندا مىڭجىلدىقتىڭ دامۋ ماقساتتارى قۇجاتىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا 10 جىل ىشىندە اتقارىلعان جۇمىس­تارعا قورىتىندى جاسالادى. قازاقستان مىڭجىلدىقتىڭ دامۋ ماقساتتارىن جۇزەگە اسىرۋدى باستاپقى كەزدە-اق قولعا الدى. مىسالى, ەلىمىزدىڭ ۇكىمەتى 2000 جىلدان باستاپ بۇۇ-نىڭ ەلدەر كومانداسىمەن ءوزارا ارىپتەستىك جاعدايدا ءۇش ەسەبىن دايىندادى. سونىمەن قاتار, كەدەيشىلىكتى قىس­قارتىپ, ازاماتتاردىڭ جالپى ءبىلىم الۋلارىنا قولجەتىمدىلىك جاعدايلار جاسادى. بۇلاردان بولەك قازاقستان ۇكىمەتى 2007 جىلى مىڭجىلدىق­تىڭ دامۋ ماقساتتارىنىڭ كۇن ءتار­تىبى بويىنشا مەملەكەتتىك باعدار­لا­مالارعا نەگىزدەلگەن ۇلتتىق با­سىمدىقتاردى تالداۋعا, ۇلتتىق ستا­تيستيكاعا, تاعى باسقا دا ماسەلە­لەر­گە قاتىستى قۇجاتتار قابىلدادى. ال 2010 جىلى ۇكىمەت وڭىرلىك باعدار­لامالاردى دامىتۋدىڭ ينديكاتور­لا­رىن ەنگىزۋ جۇمىستارىن قولعا الدى. 19 قىركۇيەكتە تۇستەن كەيىن قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەم­لەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋنمەن كەزدەستى. كەزدەسۋدە تاراپتار الدى­مەن ورتالىق ازياداعى, ودان كەيىن قىرعىزستان مەن اۋعانستانداعى جاع­دايلاردى تالقىلادى. بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن قازاقستان ەقىۇ-نىڭ قازىرگى توراعاسى رەتىندە توڭكەرىستەن كەيىن قىر­عىز­ستاندى تۇراقتاندىرۋعا جان-جاقتى ەكونوميكالىق كومەك كورسەتىپ جاتقانىنا ريزاشىلىق ءبىلدىردى. قىرعىزستانعا قازاقستان تاراپى­نان كورسەتىلەتىن كومەكتىڭ جالپى كولەمى 10 ميلليون دوللاردان اسادى. بۇگىندە بۇل ەلگە كومىر, تسەمەنت, قۇرىلىس ماتە­ريالدارى, ازىق-ت ۇلىك جەتكىزىلىپ جاتىر. باس حاتشى, سونداي-اق قازاق­ستان­نىڭ اۋعانستان جاستارىن ەلى­مىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتۋ ءۇشىن 50 ميلليون دوللار ءبول­گەنىنە دە رازىلىق تانىتتى. سو­نىمەن قاتار, پان گي مۋن ەلىمىز­دىڭ يادرولىق قارۋ تۇرلەرىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن قىسقارتۋ باستاماسىنا دا جوعارى باعا بەردى. باس حاتشىنىڭ اتاپ وتۋىنشە, قازاقستان ەقىۇ ءتور­اعالىعىن جوعارى دەڭگەيدە اتقارىپ كەلەدى. كەزدەسۋدە ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىن­داعى توراعاسى قانات ساۋدا­باەۆ بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋنعا وسى جىلدىڭ 1-2 جەلتوق­سانىن­دا استانادا وتەتىن ەقىۇ-نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى سامميتىنە قاتىسۋعا شاقىرعان حاتتى تابىس ەتتى. قانات ساۋداباەۆتىڭ اتاپ وتكەنىندەي, بۇۇ حالىقارالىق قاۋىپ­سىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قام­تاماسىز ەتەتىن الەمدەگى ەڭ بەدەلدى ۇيىم بولىپ تابىلادى. بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 65-ءشى سەسسياسى الەمدە قارجى-ەكونو­ميكالىق داعدارىس ءالى اياقتالا قوي­ماعان تۇستا ءوتىپ وتىر. ال قازاق­ستان بۇۇ اياسىندا ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتىن قازاقستاندىق باعىت پەن باسىمدىقتارعا سايكەس تابىستى جۇرگىزىپ كەلەدى. ەلىمىز ۇيىمعا ءمۇ­شە بولعان 1992 جىلدان بەرگى كە­زەڭدەردە حالىقارالىق قوعامداس­تىق­پەن ويداعىداي ينتەگراتسيالا­نىپ قانا قويماي, بەيبىتشىلىك سۇيەتىن, قاۋىپ-قاتەردىڭ كەز كەل­گە­نىنە قارسى تۇراتىن مەملەكەت رە­تىن­دە الەمدىك قوعامداستىقتان ءوزى­نىڭ لايىقتى ورنىن الا ءبىلدى. ونىڭ ۇستىنە قازاقستان حالىق­ارا­لىق دەڭگەيدە باستامالار كوتەرىپ, ولاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى دا كەڭىنەن تانىلدى. وسىنىڭ بارلىعى بۇۇ تاراپىنان اركەز جوعارى باعالانىپ كەلەدى. ءاليسۇلتان قۇلانباي, “ەگەمەن قازاقستان” –  نيۋ-يوركتەن. سۋرەتتى تۇسىرگەن ءىلياس وماروۆ.