ءتىلدى ۇمىتپاۋ – ەلدى ۇلىقتاۋ

ەلورداداعى ءتىل فەستيۆالى اباي رۋحىنا تاعزىم ەتىپ, كۇلاش بايسەيىتوۆا اتىنداعى ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا “تازا, ءمىنسىز اسىل تاس سۋ تۇبىندە جاتادى, تازا, ءمىنسىز اسىل ءسوز وي تۇبىندە جاتادى” دەپ اتالاتىن ترانسلينگۆيستيكالىق شارا­مەن, سونداي-اق اقىن ەسكەرتكىشى ماڭىندا جىر كەشىن وتكىزۋمەن, ورتالىقتاندىرىلعان كىتاپحانالار جۇيەسى, سەيفۋللين مۇراجايى بىرىگىپ ۇيىمداستىرعان كورمەمەن بيىكتەدى. قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ اتاسى احمەت بايتۇرسى­نوۆتىڭ: “ ەگەر دە ءبىز قازاق دەگەن ۇلت بولىپ تۇرۋ­دى تىلەسەك, قارنىمىز اشپاس قامىن ويلاعاندا ءتىلى­مىزدىڭ دە ساقتالۋ قامىن قاتار ويلاۋ كەرەك”, دەگەن قاناتتى ءسوزىن قاپىسىز قايتالاعاندا, تاۋەلسىزدىگىن تاڭىرىندەي تۇتقان قازاق ەلىنىڭ ءتىلىن, ءدىلىن قۇرمەتتەۋدەگى كەيىنگى ءداستۇرى مەن قايمانا قازاقتىڭ ءبىر كەزدەگى قاراڭعىلىق سالدارىنان قالعىعان ساناسىن سىلكىگەن سەمسەر ويدىڭ ارا­سىن­داعى بايلانىس نىعىرلانا تۇسەر ەدى. قازاقتىڭ بويىنان الاشتىڭ ارلى ۇلدارى ايالاعان رۋحشىل سەزىم, ۇلت ۇستازىنىڭ: ء“وز تىلىمەن سويلەسكەن, ءوز تىلىمەن جازعان جۇرتتىڭ ۇلتتىعى ەش ۋاقىتتا ادامى قۇرىماي جوعالمايدى. ۇلتتىڭ ساقتالۋىنا دا, جوعالۋىنا دا سەبەپ بولاتىن نارسەنىڭ ەڭ قۋاتتىسى – ءتىلى...” دەپ تۋعان جۇرتىنىڭ رۋحاني توپىراعىنا ەككەن ءدانى بۇگىندە قايتا كوكتەپ, بابالار اڭساعان ازاتتىق بايراعى بايلانعان تۇعىردا بولەك ورنەكپەن شۇعىلا شاشۋدا. ۇلى دالا ءتىلىنىڭ مەيرامى اباي ۇنىمەن ازدەكتەلىپ, قازاننىڭ ءۇش بۇتىنداي قۇندىلىقتىڭ ءۇش دىڭگەگىن – ءتىلىن, ءدىلىن, ءدىنىن قاتار ۇلىقتاۋى بايىرعى سارىنعا ۇقسامايتىن, قاعاز جۇزىندەگى كەيبىر كوزبوياۋشىلىقتان ادا, كەيىنگى ءوسىپ كەلە جاتقان تال شىبىقتارعا بەرەتىن تاعىلىمى تولايىم, قازاق تىلىندە سويلەۋگە ارلاناتىن, ءوز تولىنەن ءوزى جەرىگەندەي تاعى تاعدىردى ءبىر جاعىنان تاۋبەسىنە كەلتىرىپ قويۋ ءۇشىن, ەكىنشى جاعىنان, بەتتەرىن بەرى بۇرۋ ماقساتىنداعى شارانى قالىپتاستىرۋدا. تامىزدىڭ 23-ىندە استانا اسپانى الابۇرتتى. ەلورداداعى “اباي – دانا, اباي – دارا قازاقتا...” اتتى پوەزيا كەشىنە جيىلعان جۇرت مارە-سارە. ەرەكشە ساتتەردە دالا وزگەرىپ كەتەدى. تابيعات تىلسىمىنان اقىن بەينەسى ەلەستەيدى. كوكتەگى قويۋ بۇلتتى جىر سامالى تاراتىپ جىبەردى. تۋعان ءتىلدىڭ باسىنا تونگەن قاۋىپ بۇلتى كەلەشەكتە, مىنە, ءدال وسىلاي جويىلىپ, قازاق ەلى كوپتەن اڭساعان ايشۋاق مۇراتىنا قول جەتكىزەدى دەگەن وي قىلاڭ بەردى. اباي ەسكەرتكىشى جانىنا تۋعان ءتىلىنىڭ تاعدىرى بەي-جاي قالدىرمايتىن, اقىن شىعار­مالارى ومىرلەرىمەن, ونەرلەرىمەن بىتە قايناسقان جاندار توعىسىپ, جىر-قۇبىلىس قازاقتىڭ ءتىلىنىڭ قۇدىرەتىن وگەي ويدىڭ وڭمەنىنەن وتكىزە وسىلاي ورنەكتەمەسە, سوڭعى كەزدە ءتىلدىڭ كارىنە ۇشىرار­لىق ءىس ءار تۇستان كورىنىپ قالاتىنى تاعى راس. اسى­لى, يماندىلىق ادامنىڭ ءوزىنىڭ انا ءتىلىن قۇرمەت­تەۋىنەن قۇرالاتىن بولسا كەرەك. دالا وركەنيەتىندە بۇل ەكەۋىنىڭ ورنى تەڭدەي سانالادى. مۇسىل­ماننىڭ قاسيەتتى رامازان ايىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەن اقىننىڭ ءداستۇرلى مەرەكەسىندە يماندىلىق پەن ءتىلدىڭ ساباقتاسا ءوتۋى فەستيۆال مازمۇنىن بايىتتى. ءتىل فەستيۆالى تۋعان تىلگە قۇرمەت قانا ەمەس, جۇرتتى يماندىلىق يىرىمدەرىنە ۇيىتاتىن شارا رەتىندە ەستە قالدى. ابايدى وقىعان ادامنىڭ جۇرەگىنە يمان ۇيالايدى, ال مۇنداي قاسيەتكە يە جان ءوزىنىڭ انا سۇتىنەن دارىعان تۋعان ءتىلىن قاشاندا ءسۇيىپ, قاستەرلەپ وتەدى. اباي تاعىلىمى – تاۋسىلماس قازىنا دەسەك, سول قايناردى قازاقتىڭ وزىنە قايتارۋ وسىنداي يگى شارامەن جۇزەگە اسىپ جاتقانى قۋانتادى. وسى ورايداعى قالالىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ جۇمىسى ىزگىلىكتى ىستەرمەن جال­عاسۋدا. بۇدان ءبىراز بۇرىن ءتىل فەس­تيۆالىنە مەك­تەپتەر مەن مادەنيەت وشاقتارى عانا اتسالىسسا, بۇل جولى قالا ىشىندەگى ءار ءتۇرلى مەكە­مەلەردەن ادامدار قاتىسىپ, ءتۇرلى باعىتتاعى نىساندار قى­زىعۋ­شى­لىعى ارتقان. تىلدەردى دامىتۋ باسقارما­سىنىڭ باس­تىعى ورازكۇل اسانعازىنىڭ ايتۋىنشا, قالالىق اكىمدىككە قاراستى 26 مەكەمەنىڭ جار­تىسىنىڭ بۇگىندە ءىس قاعازدارىن قازاق تىلىندە ءجۇر­گىزۋى مەملەكەت تاراپىنان ءتىل ماسەلەسىنە ايتار­لىقتاي كوڭىل بولىنە باستاۋىنىڭ جەمىسى. بيىل تەك قازاق بالاباقشالارى اشىلعان. ۇلتتىق-مادەني ورتا­لىقتىڭ كەيبىر مۇشەلەرى بالالارىن قازاق توبىنا بەرۋدە. قازاق سىنىپتارىنىڭ سانى ەداۋىر ارتقان. ءتىل فەستيۆالىنىڭ اشىلۋ راسىمىندە قازاق ءتىلىنىڭ ناعىز جاناشىرلارى ماراپاتتالدى. “اتالى ءسوز” جۇلدەسى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى, پروفەسسور ديحان قامزابەك ۇلى مەن مەديتسينا عىلىم­دا­رىنىڭ دوكتورى مۇحامەديا احمەت-تورەگە بەرىلسە, “ۇرىمتال ءسوز” جۇلدەسى “استانا” تەلەارناسىندا “امانات” باعدارلاماسىن جۇرگىزگەن دارحان ءاب­دىككە تابىس ەتىلدى. سۋىرىپسالما ايتىس اقىنى بالعىنبەك يماشەۆتىڭ تولعامى كوپتى تولقىتتى. مەرەكەلىك شارا ەكى بولىمنەن تۇردى. ءبىرىنشى ءبو­لىمدە ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ, پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنىڭ ارتىستەرى اباي اتامىزدىڭ ولەڭدەرى مەن قاراسوزدەرىن مانەرلەپ وقىسا, قالالىق فيلارمونيانىڭ ونەرپازدارى اقىننىڭ اندەرى مەن كۇيلەرىن تامىلجىتا شىرقادى. الماتىدان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قايراتكەرى بولات ءابدىلمانوۆ وسى كەشكە ارنايى شاقىرىلىپ, ابايدىڭ ساحنالىق بەينەسى سومدالدى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق قازاق دراما تەاترىندا اقىن ءرولىن مۇلتىكسىز ورىنداپ, قايتالانباس قوڭىر ۇنىمەن اباي داۋىسىن بۇگىنگى ۇرپاعىمەن ۇندەستىرگەن اكتەردىڭ قاتىسۋى كەلەشەكتە اقىن بەينەسىن جان-جاقتى تولىقتىرىپ, قازىرگى زامانعى كەلبەتىن ۇتىمدى كەستەلەۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ۇقتىرا تۇسەدى. ويتكەنى, ابايمەن ءار ءداۋىر ۇرپاعى بەتپە-بەت كەلىپ وتىرۋى زاڭدى قۇبىلىس. ءوزىنىڭ انا تىلىنە شورقاق جاس ۇرپاققا اباي بۇگىن نە دەپ ءۇن قاتار ەدى؟ اقىننىڭ جاۋھارلارىن انا تىلىندە وقىپ-تۇسىنبەگەن ۇرپاق قازاقتىڭ جانىن قالاي ۇقپاق؟ قازاقتىڭ جانىن ۇقپاعان سوڭ, ونىڭ تالايعى مۇڭ-شەرىنە قالاي قۇلاق اسپاق؟ ونداي سانا اركىمنىڭ يلەۋىنە تەز كونبەك. كەلەشەكتە قو­عامدى وسىنداي قاۋىپ-قاتەردەن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ءتىل مەن اباي بۇگىنگى شارانىڭ تورىنە قۇستىڭ قوس قاناتىنداي قوسارلانا قوندىرىلىپ, دارىپتەلدى. ەكىنشى بولىمدە ابايدىڭ شىعارمالارىنا جەتىك ءتۇرلى ماماندىق يەلەرىنىڭ ونەرى تامسان­دىرعان. كونەرگەن سوزدەردىڭ استارى اشىلىپ, ءمان-ماعىناسى ەكشەلگەن. “بەسىك جىرى”, “تۇ­ساۋكەسەر”, “جاراپازان” سياقتى سالت-ءداستۇر يىرىمدەرى, اتتىڭ ەر-تۇرمان ابزەلدەرى اسپەتتەلگەن. بالعىنبەك پەن ەركەبۇلان اقىننىڭ ايتىسى كەستەلى ويمەن كوركەم ءورىلىپ, قازاق ءتىلىنىڭ جاعىمدى اۋەزىنە الەۋمەت ۇيىپ قالعان. جۇرت كوڭىلىن سەرگىتەر قىزىقتى شارالارمەن جالعاسقان ءتىل فەستيۆالىنىڭ قىزىقتى ساتتەرى ءالى الدا ەكەنى سەزىلەدى. بەكىتىلگەن جوسپارلى تاپسىرماعا سايكەس وتكىزىلەتىن ءىس-شارالاردىڭ ىشىندە حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى دۇنيە ءجۇزى قازاق­تارىنىڭ ءىV قۇرىلتايى ايرىقشا ورىن الماق. ولارعا استانانىڭ مادەني-تاريحي ورىندارىنا ەكسكۋرسيا ۇيىمداستىرىلادى, وزگە ۇلت جاستا­رى­نىڭ اراسىندا ء“تىلى ءبىردىڭ – تىلەگى ءبىر” رەسپۋب­ليكالىق جاستار فورۋمى وتەدى دەپ كوزدەلۋدە. الىس-جاقىن شەتەلدەردەن ارنايى اتباسىن تىرەيتىن قوناقتاردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن ەلوردالىق ايشىقتى, ۇلتتىق رۋح پەن جاڭعىرۋدىڭ بەلگىلەرىن كورگىلەرى كەلەتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. سوندىقتان قالا كوشەلەرىندەگى, قوعامدىق ورىندارداعى ىشكى-سىرتقى جارنامانىڭ ساپاسىنا, كوشە, ەسكەرتكىش مەرەكەلەرىنە ەرەكشە نازار تىگىلمەك. جىل سايىنعى “تاعزىم مەن تاعىلىم” اتتى ەسكەرتكىشتەر جانىنداعى ءىس-شارالار بوي­ىن­شا بيىل 15 قىركۇيەكتە – باۋىرجان مومىش­ ۇلى­نىڭ, 16 قىركۇيەكتە – جانىبەك پەن كەرەي­دىڭ, 17 قىركۇيەكتە كەنەسارى ەسكەرتكىشتەرى ما­ڭىن­دا مەرەكەلىك كەش وتكىزىلمەك. رۋحاني بىرلىك پەن حالىقتار دوستىعى يدەياسىن ۋاعىزداۋ ماق­ساتىندا جۇمىس ىستەيتىن جەكسەنبىلىك مەكتەپتەر اراسىندا “ۇزدىك جەكسەنبىلىك مەكتەپ”, 14 قىر­كۇيەكتە كۇتىلىپ وتىرعان “مەملەكەتتىك ءتىل– مەم­لەكەتتىك قىزمەتتە” بايقاۋلارى دا جىلداعىعا قاراعاندا وزگەشە سيپاتتا سالتانات قۇراتىنى باي­قالادى. قىركۇيەكتىڭ 16-سى كۇنى “كەل, بالالار, وقىلىق!” دەپ اتالاتىن بالعىن بوبەكتەرگە ار­نالعان مەرەكەلىك سىي ازىرلەنىپ جاتسا, ءبىلىم وشاقتارى تۇگەلدەي “تاربيە باسى – ءتىل” اپتا­لىعىن ۇيىمداستىرادى دەپ جوسپارلانۋدا. “تىلگە قۇرمەت – ەلگە قۇرمەت” جاستار اكتسياسى تۋرالى ءوز الدىنا وي قوزعاسا, ارتىق ەتپەيدى. ۇڭىلە بەرسەك, ءتىلدىڭ مارتەبەسىن بيىكتەتەر مۇنداي شارا­لار تولىپ جاتىر. ونىڭ ۇستىنە بيىلعى ءتىل فەس­تيۆالىنىڭ ارقالار جۇگى وتە سالماقتى بولاتىنى تۇسىنىكتى. مەملەكەتتىك ءتىلدى قولداۋ مەن دامىتۋ­دىڭ الداعى ون جىلعا ارنالعان جاڭا باعدارلاماسى قىزۋ تالقىلانىپ جاتقان تۇستا قازاق ءتىلىنىڭ قازىعى شايقالماي, قاناتى قايىرىلماي, دالا كوگىندە ەركىن سامعاعان قىران قۇستاي اسقاقتاي بەر­سىن دەگەن جەلكەندى ۇمىتكە ەرىكسىز ەرە بەرگىڭ كەلەدى. قاراشاش توقسانباي.