مەملەكەتتىك ءتىل – ۇلت بىرلىگىنىڭ باستى فاكتورى

تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ جوباسى جارىق كورگەلى بەرى وسى جوباعا بايلانىستى وي-پىكىر بىلدىرگەن حات-حابارلار سانى مەيلىنشە كوبەيىپ وتىر. ءبىز بۇگىن رەداكتسيا پوشتاسىنا ءتىل جاناشىرلارى جولداعان ماقالالاردىڭ بىرنەشەۋىن جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز. ءتىل – قازاقتىڭ ارى دا, بارى دا ەلىمىزدەگى ءتىل ساياساتى ون جىل بويى ءتىل­دەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2001-2010 جىل­دارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدار­لا­ماسى نەگىزىندە جۇرگىزىلىپ كەلدى. بۇل تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بەلگىلى ءبىر تىلدىك ورتاسىن قالىپ­تاستىرىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تۇعىرىن بە­كىتۋگە جەتەرلىك ۋاقىت. سوندىقتان مەم­لە­كەتتىك باعدارلامانى بۇدان ءارى ون جىلعا سوزۋ ءجونسىز دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى, ور­ىنداۋ مەرزىمى ۇزارعان سايىن ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋ بولىپ, ناقتى ماقساتقا جەتۋدەن الىس­تاي بەرەمىز. جالپى, نۋمەرولوگيا زاڭ­دى­لىقتارى بويىنشا “1” جانە “0” تسيفر­لارىمەن اياقتالاتىن ساندار ناتيجەسىزدىككە اكەلىپ سوعادى. سوندىقتان دا بولار, كەڭەس وكىمەتى ۋاقىتىندا كەز كەلگەن پەرس­پەكتيۆالىق جوسپار ءۇش, بەس نەمەسە جەتى جىلعا جاسالاتىن. وتكەن ونجىلدىق باعدارلا­ما­نى سارالاي وتىرىپ, نەگىزگى قول­بايلاۋ بولعان ماسەلە “مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ – پارىز” دەگەن ۇعىمنىڭ ناقتى مىندەتتەۋ ارقىلى قولداۋ تاپپاۋىندا ەكەنىن تۇسىندىك. ءتۇسىنىپ قانا قويماي, حالىق بولىپ تال­قى­لاپ, دوكتريناعا مىندەتتى دەپ جاز­دىق. مىندەتتەيتىن زاڭ دايىن تۇر. ەندى وعان نەگە ءۇش جىل ۋاقىت ءوت­كىزەمىز. بۇل وسى جىلدىڭ سوڭعى 4 ايىندا شەشىلەتىن ماسەلە. 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەت­تىك باعدارلامانىڭ جوباسىندا ماقساتتار مەن مىندەتتەر ناقتى قويىلىپ, ول ءمىن­دەت­تەردى ىسكە اسىرۋ جان-جاقتى كەڭىنەن قارال­عان. الايدا, وسى ماقساتتارعا جەتۋدىڭ مە­حا­نيزمىن جان-جاقتى تالقىلاپ, ءالى دە جەتىل­دىرۋ قاجەت. ونىڭ نەگىزگىسى – مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانىسقا ەنگىزۋدە “مىندەتتەۋ” دەگەن ءسوزدى ەڭ باستى تالاپ جانە ءتىلدى ەنگىزۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى رەتىندە قولدانۋ. بۇل جەردە “مىندەتتەۋ” دەگەن ۇعىمسىز جاڭا باعدارلاما جوباسىندا قاراستىرىلعان ءتورت ماقساتتىڭ جانە وسى ماقساتتاردىڭ كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكىزۋدىڭ ناتيجەسى از بولاتىنىن ايتا كەتكىم كەلەدى. ماسەلەنى “باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ كە­زەڭدەرى” دەگەن 7-تاراۋدان باستايىق. وندا ءتىل­دەردى ودان ءارى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ نور­ماتيۆتىك-قۇقىقتىق جانە ادىسنامالىق بازاسىن جەتىلدىرۋگە ءۇش جىل ۋاقىت بەرگەن. مەنىڭشە, ونى سوزۋدىڭ قاجەتى جوق. وسى باع­دارلاما 2011 جىلدىڭ باسىنان دۇرىس باس­تاۋ الۋ ءۇشىن 2010 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن قا­جەتتى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر قابىلدانۋى ءتيىس. ويتكەنى, بۇل قۇجاتتى ون جىل بويى كۇتىپ كەلەمىز. وسى ولقىلىقتىڭ سال­دارىنان وتكەن باعدارلاما دا تولىق ءنا­تي­جەسىن بەرە المادى جانە الداعى ۋاقىتتا تاعى دا ءۇش جىلىمىزدى بوسقا وتكىزىپ الامىز. بۇل رەتتە بىرىنشىدەن “مەملەكەتتىك ءتىل تۋ­رالى” زاڭ قابىلدانۋى, ەكىنشىدەن “قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلۋى قاجەت. “مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى” زاڭ قابىلدانۋى قاجەت دەيتىن سەبەبىم, مەملەكەتتىك ءتىل ار­نايى ءبىر زاڭمەن ءوز مارتەبەسىن ناقتى بەكىتىپ الماسا جانە قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا قاجەتتىلىككە اينالىپ, ونى قولدانۋ مىندەتتەلمەسە قانداي باعدارلاما جاساساڭ دا ناتيجەسى قۇمعا سىڭگەن سۋداي بولىپ تەرەڭگە كەتە بەرەدى. سوندىقتان ءبىز حالىقتىڭ تالاي تالقىلاۋىنا ءتۇسىپ بارىپ بەكىتىلگەن دوك­تري­ناداعى مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ پارىزى جانە مىندەتى دەگەندى زاڭمەن بەكىتىپ العانىمىز ءجون. قازىرگى قولدانىستاعى “قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنداعى ءتىل تۋرالى” زاڭىنىڭ 5, 8, 10, 15-باپتارىنداعى “ورىس ءتىلى رەسمي تۇردە قازاق تىلىمەن تەڭ قولدانىلادى”, “مەم­لەكەتتىك جانە ورىس تىلىندە”, “مەم­لە­كەتتىك ءتىل جانە قاجەت بولعان جاعدايدا باسقا تىلدەر قولدانىلادى” دەگەن تىركەستەر قۇجات اينالىمىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدە ازىرلەنۋىن تالاپ ەتۋگە كەدەرگى جاسايدى. ونسىز دا وسى ۋاقىتقا دەيىن 100 قىزمەتكەرگە ءبىر-ەكى اۋدارماشى بەكىتىپ قويىپ, مەملەكەتتىك تىلدەگى قۇجات اينالىمىنىڭ پايىزدىق كورسەتكىشى پالەن پايىز دەپ ماقتانىپ ءجۇر­گەن مينيسترلەر, مەكەمە باسشىلارى كەز كەلگەن جاعدايدا ماسەلەنىڭ ۇرىمتال تۇسىن تاۋىپ, ءار قىزمەتكەردىڭ قۇجاتتى قازاقشا جازباۋىنىڭ, ماجىلىستەردى قازاق تىلىندە وتكىزبەۋدىڭ امالدارىن تابادى. قازاق ءتىلىنىڭ جىرىن جىرلاپ, وسى سالادا 20 جىل بويى قىزمەت اتقارىپ كەلگەن ءبىر ارىپتەسىم مي­نيستر­لىككە اۋىسقان بولاتىن. كەزدەسكەنى­مىزدە: “ويپىرماي, بۇنداي ازاپتى كورسەم كو­زىم شىقسىن, وبلىستاعى قيىندىق مىنا­نىڭ قاسىندا تۇك ەمەس ەكەن. ءبارى 100 % ورىس تىلىندە جازادى دا, “اۋدار” دەپ اكەپ تاستايدى. ول ازداي تەزدەت ۇكىمەت كۇتىپ وتىر دەپ زىركىلدەيتىنىن قايتەرسىڭ” دەپ مۇڭىن شاققانى بار. وسىنداي جاعداي بارلىق دەرلىك مەملەكەتتىك ورگانداردا قالىپتاسقان. سوندىقتان وسى باعدارلامادا قۇجات اينالى­مىنىڭ تۇپنۇسقاسى مەملەكەتتىك تىلدە دايىن­دالۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن مەحا­نيزم جاسالۋى ءتيىس. ولاي بولماسا, قازاق ءتىلىنىڭ ورىس تىلىندەگى قۇجاتتىڭ اۋدارماسى بولىپ قالا بەرۋىن تۇزەتە المايمىز. ال, اتالعان زاڭنىڭ 23-بابىندا “مەم­لەكەتتىك ءتىلدى بەلگىلى ءبىر كولەمدە جانە ءبى­لىكتىلىك تالاپتارىنا سايكەس ءبىلۋى قاجەت كا­سىپ­تەردىڭ, مامانداردىڭ جانە لاۋازىم­داردىڭ تىزبەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭدارىمەن بەلگىلەنەدى” دەلىنگەن. بىراق وسى ۋاقىتقا دەيىن بۇل باپ ورىندالماي وتىر. سوندىقتان قىزمەتكەرلەردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋىن مىندەتتەۋ مۇمكىن بولماي كەلەدى. قازاق ءتىلى تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ مەملە­كەت­تىك ءتىلى دەپ جاريالانعان. ياعني, ول تەك قا­نا قازاقتاردىڭ انا ءتىلى بولۋىمەن بىرگە ءوزى­­نە تاعى دا ۇستەمە مىندەت الدى. مەملەكەتتىك ءتىل بولعاننان سوڭ قازاق ەلىنە تاعدىر تالايى­مەن كەلىپ قونىستانىپ قالعان, ءوسىپ-وربىگەن بارشا ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ءتىلى. سول ۇلتتار وتانىم دەپ تانيتىن ەلدىڭ مەم­لە­كەتتىك نىشانى. قانداي قوعام بولسا دا ءوزا­را ءتۇسىنىسۋ ءۇشىن ورتاق ءتىل تاڭدايدى. قازاق ءتىلى – وسىنداي بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاق ءتىلى. ورتاق ءتىلى بولعان سوڭ ولاردىڭ وسى ەلدە ءومىر ءسۇرۋ, جۇمىس ىستەۋ, ءوزارا قا­رىم-قاتىناسقا ءتۇسۋ ءتىلى بولۋى ءتيىس. بارلىق ەلدەردە سولاي. فرانتسيادا تۇرعىنداردىڭ بارشاسى فرانتسۋزدار ەمەس, بىراق ولاردىڭ بارلىعى فرانتسۋز ءتىلىن مىندەت سانايدى. قىتايدا دا, رەسەيدە دە, يسپانيادا دا سو­لاي. ويتكەنى, ء“بىر مەملەكەت – ءبىر ءتىل” ۇعىمى وركەنيەتتى ەلدەردىڭ بارلىعى ءۇشىن اكسيوما. ونسىز ورتاق قۇندىلىقتاردىڭ قالىپتاسۋى قيىن. ءبىر مەملەكەت ورتاق ءۇي, ورتاق ۇجىم رەتىندە قالىپتى ءومىر ءسۇرۋى, دامۋى كەرەك. سول ءۇشىن سول مەملەكەتتىڭ ازاماتتىعىن العان ادامداردىڭ بارلىعى ورتاق مەملەكەتتىك مۇددەنى جوعارى قويادى. مەملەكەت نىعايعاندا عانا جەكە ادامداردىڭ بەيبىت ءومىرى, تىنىشتىعى ساقتالادى جانە ەل ازاماتتارى ءوزىنىڭ قابىلەتىن تولىق اشىپ ورنىقتى قىزمەت ىستەي الادى, بەلگىلى ءبىر بەدەلگە يە بولادى, داۋلەتى اسادى. ال ءوزى ازاماتى بولىپ تابىلاتىن مەملەكەتتىڭ ەڭ باستى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى مەملەكەتتىك ءتىلىن بىلمەۋ, ءتىپتى بىلگىسى كەلمەۋ, مويىنداماۋ – سول مەملەكەتتىڭ رۋحاني جاعىنان ورتاق ۇلكەن ۇجىم بولىپ قالىپتاسا الماعاندىعىن بايقاتادى. قازىرگى قازاقستان جاعدايىندا ازاماتتار­دىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋىنە بارلىق جاعداي جاسالىپ جاتىر. بىراق جيىرما جىل­عا جۋىق ۋاقىتتا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە قۇلشىنىسى وتە باياۋ. ياعني, قازاقستانداعى ەتنوس وكىلدەرى دە, ولارعا قوسا ءوزىنىڭ انا ءتىلىن بىلمەيتىن قازاقتار دا مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە مۇددەلىلىك تانىتپاۋدا. ءسوز ەتىپ وتىرعان مەملەكەتتىك باعدارلاما جوباسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ ادىستە­مەسىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ستاندارت-تەح­نولوگيانى, جاڭا ستاندارت بويىنشا وقۋ باعدارلامالارىن جانە وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدارىن ازىرلەۋ, وقىتۋشىلاردى اتتەستاتسيادان وتكىزۋ, مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ ورتالىقتارىن اككرەديتاتسيالاۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلعان. ءتىلدى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جاسالعان, ءتىلدى ۇيرەتۋگە ارنالعان ءار ءتۇرلى وقۋ قۇرالدارى بار, مەملەكەتتىك ءتىل ورتا مەكتەپتە, ارناۋلى جانە جوعارى وقۋ ورىندارىندا, مەملەكەتتىك قىزمەتتە, ۇلتتىق ورتالىقتاردا تەگىن وقى­تىلادى. جارايدى, بۇل ءجون ەكەن, وقۋلىقتى, وقىتۋشىنى, وقىتۋ ورتالىعىن دايىندادىق, ولارعا قاتاڭ تالاپ قويدىق. ال, ۇيرەنۋ­شى­لەرگە قانداي تالاپ قويامىز؟ ءبىزدىڭ قازىرگى جاع­دايىمىز مەكتەپكە بارعىسى كەلمەگەن, وقىعىسى كەلمەگەن التى-جەتى جاستاعى سوتقارلاۋ بالاسىنا “بالام, ساعان بارلىق جاعدايدى جاساپ قويدىم, وقۋعا بارشى, ەگەر جاقسى وقىساڭ, كۇندە “بەس” دەگەن باعا اكەلسەڭ ساعان انانى الىپ بەرەمىن, مىنانى الىپ بەرەمىن” دەگەن اتا-انانىڭ كەيپىنە ۇقسايدى. قىزمەتكەرلەر مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ كۋرسىنان وتەدى دە, سەرتيفيكاتىن ۇيىنە اپارىپ قويىپ, ودان ءارى جۇمىسىن ورىس تىلىندە جالعاستىرا بەرەدى. قازاق ءتىلىن ۇيرەندىڭ, ەندى قۇجاتتى مەملەكەتتىك تىلدە جاز دەپ جاتقان نە باسشى جوق, نە قۇجات­تاردى مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋگە مىندەتتەپ جاتقان ۇكىمەت جوق. العان ءبىلىمدى كۇندەلىكتى جۇمىس بارىسىندا قولدانباسا, جەر جىرتۋعا پايدالانىلماي جاتىپ قالعان سوقا سياقتى ونى دا توت باسپاي ما؟ مەملەكەتتىك ءتىل بىلمەيتىن ازاماتتار مەملەكەتتىڭ قامقور­لىعىن سەزىنىپ, وسى مۇمكىندىكتى ءتيىمدى پايدالانىپ, ءتىل ۇيرەنۋدى پارىز بەن مىندەتكە اينالدىرۋى قاجەت. باعدارلاما جوباسىندا “مەملەكەتتىك ءتىل – ۇلت بىرلىگىنىڭ نەگىزگى فاكتورى” دەگەن ماق­ساتتىڭ ناتيجەسى, بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن ەرەسەكتەردىڭ, ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن مەكتەپ ءبىتىرۋ­شىلەرىنىڭ ۇلەسىمەن ولشەنەدى. ءبىز ونى قالاي انىقتايمىز؟ ارينە, تەست ارقىلى. بۇل جەردە تەست ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ دەڭگەيىن تولىق انىقتاي الا ما دەگەن سۇراق تاعى تۋىندايدى. مىسالى, ۋاقىت كورسەتىپ وتىرعانداي, مەملەكەتتىك قىزمەتكە ۇمىتكەر ازامات تەست تاپسىرعاندا مەملەكەتتىك تىلدەن دە تەست تاپسىرادى. وندا قىزمەتكەر­دىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ دەڭگەيى قۇجاتقا قاتىستى 30 شاقتى سوزبەن شەكتەلگەن. ءسويتىپ, ءبىر ورىنعا قۇجات تاپسىرعان 20-دان استام ۇمىتكەردىڭ 10-ى تەستەن وتسە, ونىڭ 8-ءى قازاق جانە ورىس تىلدەرىن ەركىن مەڭگەرگەن, ال ەكەۋى قازاق ءتىلىن مۇلدەم بىلمەيتىن بولىپ شىعادى. ناتيجەسىندە, باسشىلار جۇمىسقا قازاق ءتىلىن بىلەتىندەردى ەمەس, بىلمەيتىن الگى ەكەۋىنىڭ بىرەۋىن الادى. قازاق تىلدىلەرگە تاعى ورىن جوق. مەملەكەتتىك باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلعان وتكەن ون جىلدا ءبىر دە ءبىر زاڭ قازاق تىلىندە دايىندالعان ەمەس. سوندا نە, بىزدە قازاق ءتىلدى زاڭگەرلەر جوق پا؟ جوق ەمەس بار, بىراق ولار امالدىڭ جوقتىعىنان ءبىرى كوندۋكتور, ءبىرى تاكسيست, كاسىپكەر, تاعىسىن تاعى كۇنكورىستىڭ قامى ءۇشىن دالادا ءجۇر. باسقا باسقا, قازاق ءتىلىنىڭ مايىن تامىزاتىن زاڭگەر جەتكىلىكتى. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە قارا شاڭىراق – قازمۋ-دىڭ زاڭ فاكۋلتەتىندە قازاق توبىن بىتىرگەن زاڭگەر­لەر شەتەل اسىپ كەتكەن جوق. ولار وسىندا, بىراق ولارعا قولقا سالىپ وتىرعان ەشكىم بولماي وتىر. ءار مينيسترلىك مىناداي زاڭ جازۋ ءۇشىن كادرلار كەرەك دەپ كونكۋرس جاريالاسا, رەسپۋبليكا كولەمىنەن تابىلادى. اسىرەسە, ءبىلىم, مادەنيەت تۋرالى زاڭداردى جازاتىن كادرلار جەتكىلىكتى. تەك ق ۇلىق جوق. نەگىزى قازاقشا جازىلماعان زاڭدى پارلامەنت قابىلداماي قويسىنشى, ۇكىمەت تە, مينيسترلىك تە قانداي كادرلار تابار ەكەن. تالاپ بولماعان سوڭ, ۇيرەنشىكتى ورىس تىلىنە جابىسا بەرەمىز. ال مەكتەپ بىتىرۋشىلەرگە كەلەتىن بولساق, ولاردىڭ دا مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ دەڭگەيى تەستپەن ولشەنەدى. دايىن سۇراقتاردى جا­ۋابىمەن جاتتاپ العان وقۋشى تەستەن جوعارى ۇپاي جينايدى. ەگەر ول بىتىرۋشىمەن تىلدەسە كەتسەڭ, قازاقشا ەكى اۋىز ءسوزدىڭ باسىن قو­سىپ ايتا المايدى. سوندا ءبىز كىمدى الداي­مىز؟ وسى جەردە قىزمەتكەردىڭ دە, مەكتەپ ءبىتىرۋشىنىڭ دە مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ دەڭ­گەي­ىن تەستپەن ەمەس, مازمۇنداما, ەسسە, قىسقاشا ءومىربايان جانە ت.ب. قۇجاتتار جازدىرۋ ارقىلى انىقتاۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ قاجەت. تاعى ءبىر ايتاتىن ءجايت, قازىر ءبىر سىنىپتاعى وتىز بالانى اعىلشىن ءتىلى ساباعىندا ءۇش توپقا, ورىس ءتىلى ساباعىندا ەكى توپقا ءبولىپ وقىتادى. ال قازاق ءتىلى سابا­عىندا توپقا بولىنبەي, الگى 30 وقۋشى تۇگەل وتىرادى. سوندا قازاق ءتىلى ساباعىن توپقا ءبولىپ وقىتۋ تۋرالى قۇجاتتى ءپان مۇعالىم­دەرى ءالى ءۇش جىل كۇتۋى كەرەك پە؟ بۇل 20 جىل بويى ايتىلىپ كەلە جاتقان ءجايت. سوندىق­تان بۇل ماسەلە بيىلعى 1 قىركۇيەككە دەيىن ءوز شەشىمىن تابۋى ءتيىس. باعدارلاما جوباسىنىڭ ەكىنشى ماقسا­تىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى كەڭىنەن قولدانۋدى كوپشىلىككە تاراتۋ ءۇشىن وتە ءتيىمدى جانە قازىرگى زامان مۇقتاج بولىپ وتىرعان كوپ­تەگەن مىندەتتەر العا قويىلعان. بۇل جەردە مەملەكەتتىك ءتىلدى ناسيحاتتاۋ ماسەلەسىندە ورىس ءتىلدى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بارىنشا قامتىلۋى ءتيىس. مىسالى, “ەگەمەن قازاقستان” گازەتى جىلىنا ءبىزدىڭ باسقارما وتكىزگەن ءىس-شارالار تۋرالى 20 شاقتى ماتەريال شىعارسا, “كازاحستانسكايا پراۆدا” گازەتى بىردە ءبىر ماتەريال جاريالامادى. سول سياقتى “ايقىن” گازەتى دە ءبىر جىلدا 20-دان استام ماتەريال جىبەردى, ال “ليتەر” گازەتى ەشقاشان مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى اڭگىمە قوزعاعان ەمەس. “كازاحستانسكايا پراۆدا” گازەتىنىڭ دە “ليتەر” گازەتىنىڭ دە بيۋدجەتتەن الاتىن قاراجاتى از ەمەس. ءوز قولىمەن اقشا بەرىپ وتىرعان مينيستر قازاق ءتىلىن ناسيحاتتاۋ كەرەك دەپ تاپسىرما بەرىپ جاتسا, ونى ورىندامايتىن باسىلىم بولمايدى. اقشاسىن شىعارىپ, جىل سايىن قازاق تىلىندەگى باسىلىمدارعا جازىلىپ جۇرگەن قازاقتار مەملەكەتتىك ءتىلدى ناسيحاتتاماساڭ دا ونىڭ قادىرىن ءبىلىپ, قاسيەتىن تۇسىنەدى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءرولىن, ونىڭ قاجەتتىلىگىن ناسيحاتتايتىن ورتا – ول ورىس ءتىلدى ورتا. وسى تاراۋدا مەملەكەتتىك ءتىلدى وتباسى قۇندىلىعى رەتىندە كوپشىلىككە تاراتۋ باعىتىندا قاراستىرىلعان شارالار مەنى قاتتى قۋانتتى. ويتكەنى, كەز كەلگەن وتباسى جانە ونىڭ ءار مۇشەسى مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ ءارى پارىز, ءارى مىندەت دەپ ءتۇسىنۋى كەرەك. قورقاتىن ەشتەڭە جوق. استانا قالاسىندا اتا-اناسى ءبىر اۋىز قازاقشا بىلمەسە دە بالالارىن قازاق مەكتەبىنە بەرىپ وتىرعان وزگە ۇلت وكىلدەرى كوپ. اتاپ ايتساق, № 49 مەكتەپتە ۇلتى نەمىس زوتكە انگەلينا, № 40 مەكتەپتە ورىس زاسوحين يۆان, № 56 مەكتەپ-ليتسەيىندە كورەي وگاي لاريسا, وگاي الەك­­­­ساندر جانە ت.ب. 300-دەي وزگە ۇلت وكىلدەرى قازاق تىلىندە ءبىلىم الۋدا. ەشكىمنەن كەم ەمەس, قازىر سول مەكتەپتەردىڭ بەتكە ۇستار وقۋشىلارى. بۇلار قازاق ءتىلى مەن اعىلشىن ءتىلىن مەكتەپتە ۇيرەنسە, ورىس ءتىلىن وتبا­سىن­دا قولدانادى. ءسويتىپ, بولاشاقتا ءۇش ءتىلدى ەركىن مەڭگەرىپ شىعادى. ادامداردىڭ فيزيولوگياسى بىردەي. انگەلينا, يۆان, لاريسالار قازاق ءتىلىن كەرەمەت مەڭگەرىپ كەتتى عوي. ياعني, بۇل ونىڭ جاسىنداعى بارلىق بالا مەڭگەرە الادى دەگەن ءسوز. وسىنداي وتباسى­لا­رىن ناسيحاتتاۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ باسقارما ءبىر جىلدا 5-6 ءىس-شارا وتكىزدى. بىراق, بىردە-بىرەۋى ورىس ءتىلدى نە تەلەارنادا نە گازەتتە ناسيحاتتالمادى. وسىدان ءبىر جىل بۇرىن № 1 مەكتەپ-ليتسەيىنىڭ 11 سىنىپ وقۋشىلارىمەن ءدوڭ­گەلەك ۇستەل باسىندا كەزدەستىك. كەزدەسۋگە 12 وقۋشى قاتىستى. ونىڭ بىرەۋى كوشكين (ۇلتى ورىس), شىعىس قازاقستاننان كەلگەن اسكەري قىزمەتكەردىڭ بالاسى, بىرەۋى مارينا (ۇلتى ينگۋش) تازا قازاق تىلىندە سويلەيدى. قالعان 10 قازاقتىڭ ەكەۋى عانا قازاقشا بىلەدى. ال, ەسىمدەرى جانىبەك, ابىلاي, كەنەسارى, باۋىرجان. پىكىر الماسۋ بارىسىندا قازاق ءتىلىن بىلمەۋىنىڭ سەبەبىن سۇرا­عانىمىزدا بىرەۋى: اپاي, ءبىزدى نەگە قينايسىز, بۇل ماسەلەنى ءبىزدىڭ اتا-انامىز شەشەدى. مەنىڭ انام ساعان قازاق ءتىلىنىڭ كەرەگى جوق, ما­تەماتيكا مەن اعىلشىن ءتىلىن جاقسى بىلسەڭ بولعانى, اكەڭ سياق­تى ايىنا 5 مىڭ دوللار تاباسىڭ دەگەن. سوندىقتان قازاق ءتىلىن ءبىلۋ مىندەت ەمەس دەگەندى ايتتى. مىنە, قازىرگى وتباسىنداعى تالاپ وسىنداي. ەگەر زاڭ بولىپ, وندا قازاق­ستان­نىڭ ءاربىر ازاماتى قازاق ءتىلىن بىلۋگە مىندەتتى دەگەن قاتاڭ تالاپ قويىل­سا, اناسى باسقاشا ايتار ەدى. ءۇشىنشى ماقساتتا كورسەتىلگەن ازامات­تار­دىڭ اتى-ءجونى جانە كورنەكى اقپاراتتىڭ بەزەندىرىلۋى تۋرالى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى قابىلداۋ بۇگىنگى كۇندە ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. بيىل 31 مامىردا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردى ەسكە الۋ ماق­سا­تىندا “استانا” جۋرنالىمەن بىرگە وتكىزگەن دوڭگەلەك ۇستەلدە كۇلان دالبايقىزى دەگەن قازاقتىڭ ۇلتجاندى قىزى مىناداي وقيعانى ايتىپ بەردى. وقۋ ءبىتىرىپ, قوستاناي وبلى­سىنا جاس مامان رەتىندە جۇمىسقا بارعان كۇلان دالبايقىزى جۇمىسقا ورنالاساردا باستىعىمەن كەزدەسەدى. اتى-ءجونىن سۇراعان­نان كەيىن باسشىسى ءسىزدىڭ اتىڭىزدى ايتۋ وقۋشىلار ءۇشىن دە, مەن ءۇشىن دە قيىن, سون­دىقتان مەن ءسىزدى ەكاتەرينا دميتريەۆنا دەي­تىن بولامىن دەگەن. “وندا ولگا نيكو­لاەۆ­نا, ءسىز مەن ءۇشىن ورىنباسار نىع­مە­توۆنا بولاسىز دەپ, ول باستىعىن ورنىنا قويعان ەكەن. سول جاس مامان كەيىن وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىن باسقارعان. اينالاسىن­داعىلاردىڭ بارلىعى وزگە ۇلت وكىلدەرى بولا تۇرسا دا, باسشىلارى اتىڭدى اتامايمىن دەپ تۇرعاندا وعان شىندىقتى شىجعىرىپ ايتقان كۇلان دالبايقىزى سياقتى نامىستى ۇل-قىز كوپ بولسا عوي. قازىرگى ۋاقىتتا 85 پايىز قازاق ازاماتتا­رى­نىڭ ەسىمى قاتە جازىلعان. سونى جونگە كەلتى­رەتىن قۇجاتتى جاساۋعا 10 جىل ازدىق ەتتى. تاعى 3 جىل سوزباق ويىمىز بار. ونى وسى باعدارلاماعا دەيىن قابىلداۋ قاجەت. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم, بۇگىنگى كۇنگى ازامات­تاردىڭ ەسىمى ەرتەڭگى كۇنى نە دۇكەننىڭ نە شاشتارازدىڭ نەمەسە قانداي دا ءبىر فير­مانىڭ اتاۋى بولادى دا كوشەگە جارناما بولىپ ىلىنەدى. ەڭ وكىنىشتىسى, سول قاتە اتى ەندى نەمەرەلەرىنىڭ تەگى بولىپ قاتە جازىلۋدا. دەربەس ەل, تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە مەملە­كەتىمىزدىڭ باستى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تولىق سالتانات قۇراتىن شاعى الدەقاشان كەلگەن. سوندىقتان بۇل باعدارلاما شەشۋشى ءارى پارمەندى قۇجات بولىپ, قازاق ءتىلىنىڭ بارلىق ورىنداردا مىندەتتىلىگىن قالىپتاستىرۋى قاجەت. ول ءۇشىن باعدارلاما ءىس-شارالاردىڭ جۇمىس جوسپارى كۇيىندە قالماي, ورىندالۋى مىندەتتى شا­رالاردى كوزدەگەنى ابزال. سوندا عانا قازاق ءتىلىنىڭ كوسەگەسى كوگەرەدى, ەل ازاماتتارىنىڭ بارشاسى ونىڭ بولاشاعىنا نىق سەنىپ, ونى تۇرمىستىڭ دا, جۇمىستىڭ دا, ءوزارا قارىم-قاتىناستىڭ دا تىلىنە اينالدىرادى. بۇل ماقساتتان شىعۋ ءۇشىن باعدارلاما جوباس­ىن­داعى ەڭ ماڭىزدى مىندەتتەردى, اتاپ ايتقاندا زاڭدىق-قۇقىقتىق اكتىلەردى قابىلداۋدى, ءتىل ۇيرەتۋدىڭ ۇزدىكسىز مودەلىن قالىپتاستىرۋدى, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ تالابىن كۇشەيتۋدى تەز ارادا جولعا قويۋ كەرەك. قانداي قۇبىلىس بولسا دا ماڭىزدى ماسەلەلەر شەشىلگەندە وزگە دە شارۋالار جىلدامىراق شەشىمىن تاباتىن بولادى. ەڭ باستىسى – وسى باعدارلامانى دايىنداۋشىلار دا, ونى ىسكە اسىرۋشىلار دا بۇل قۇجاتتىڭ شەشۋشى قۇجات ەكەندىگىن, ەندى ون جىلدان كەيىن مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ جونىندە تاعى ءبىر قۇجات قابىلدامايتىنداي ەتىپ جۇمىس ىستەۋىمىز قاجەت ءھام مىندەت ەكەندىگىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. سول سەبەپتى دە باعدارلامانىڭ كىرىسپەسىنە: “بۇل باعدارلاما قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن تولىق ءارى تۇبەگەيلى قالىپتاستىرادى” دەگەن مازمۇنداعى ءسوز جازىلۋى ءتيىس. ايتپەسە, ول شەگى مەن شەتى جوق, ەشكىمدى سەندىرمەيتىن باعدارلاماعا اينالىپ كەتۋى بەك مۇمكىن. سونىمەن بىرگە ءتىل جاناشىرلارىنىڭ ۇسىنىستارى مەن ەسكەرتپەلەرىنىڭ ماڭىزدىلارى مىندەتتى تۇردە قاپەرگە الىنۋى ءتيىس. ونسىز بۇل باعدارلاما ورىندالۋى باياۋ, ناتيجەسى شامالى كوپ قۇجاتتىڭ بىرىنە اينالادى. ءتىل باعدارلاماسى – ءبىزدىڭ رۋحىمىزدى اسقاقتاتاتىن, مەملەكەتتىلىگىمىزدى نىعاي­تاتىن, ەلدىگىمىزدى ايعاقتايتىن ومىرشەڭ, وزەكتى باعدارلاما. سوندىقتان دا ونى وسى ەرەكشە ماڭىزى مەن مارتەبەسىنە ساي جاساۋ قاجەت بولادى. بۇل ميلليونداردىڭ كۇتكەن ءارى سەنەتىن قۇجاتى. ەل سەنىمىنە لايىق, ۇلت اماناتىنا ادال بولعانعا نە جەتسىن! ورازكۇل اسانعازىقىزى, استانا قالاسى تىلدەردى دامىتۋ  باسقارماسىنىڭ باستىعى. سۇرانىستى قالىپتاستىرۋ قاجەت مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋدىڭ, ونىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋدىڭ وڭاي ەمەسىنە كوزىمىز جەتكەلى قا­شان. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتىڭ “قازاق قا­زاقپەن قازاقشا سويلەسسىن” دەۋىنىڭ استارىندا الدىمەن مەملەكەتتىك قىزمەتتە ۇلكەن-كىشىلى لاۋازىم­دار­دى اتقاراتىن قانداستارىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرسىن دەگەن تالابى جاتقانىن اڭعارامىز. سولاي دەسەك تە اتا زاڭمەن مەملەكەتتىك مارتەبەسى بەكىتىلگەن قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن تولىققاندى كە­ڭەيتەتىن سۇرانىستى قالىپتاستىرا الماي كەلەمىز. راس, ۇمتىلىس بار. ولاي دەيتىنىمىز, ءار وڭىردە ءىس-قاعازدارىن جۇرگىزۋ مەملەكەتتىك تىلگە كوشىرىلدى. بىراق, كەيدە ءبىرىنشى باسشىنىڭ, نە مەملەكەتتىك قىز­مەت­تەگى شەنەۋنىكتەردىڭ مەملە­كەتتىك تىلگە شورقاقتىعىنىڭ كەرى اسەرى ءتيىپ جاتادى. اسىرەسە, انا تىلىنە جەتىك ەمەس قانداستارىمىز ايتار ءسوزىن اۋەلى قازاقشا باستاي­دى-داعى, ىلە-شالا كوپشىلىكتەن كەشىرىم سۇراپ, رەسمي تىلدە “جور­عالاي” جونەلەدى. انا تىلىندە وڭدى­رىپ سويلەي المايتىن قازاقتاردى كورگەننەن كەيىن وزگە ۇلت وكىلدەرى تاراپىنان مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭ­گەرۋگە تالپىنىس تۋادى دەۋگە كوڭىل شىركىن سەنە بەرمەيدى. وسىعان وراي مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ مەن دا­مىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ازىرلەنگەنى قۋانتادى. ەندى وسى باعدارلامانىڭ ورىندالۋى ءۇشىن سۇرانىس پەن ناقتى ءىستىڭ بايلامى ءبىر-بىرىمەن جىمداسىپ جاتۋى قا­جەت. سۇرانىس دەمەكشى, ونى قالاي قالىپتاستىرۋ قاجەت؟ مەنىڭشە, مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى بوس ورىن­دارعا كونكۋرس جاريالاناتىنى بار­شاعا ءمالىم. ءبىر ءسات سول كونكۋرس تالاپتارىنا كوز جۇگىرتىپ كورىڭىزشى. كونكۋرسقا قاتىسۋعا تىلەك ءبىلدىرۋ­شى­گە اتا زاڭنان باستاپ ءتۇرلى زاڭ­نا­مالاردى ءبىلۋ تالابى قويىلادى. دۇرىس, بۇل ەل زاڭدىلىقتارىنا مويىنسۇنۋ ءۇشىن قاجەت. الايدا, ءار سالاداعى بوس ورىندار ءۇشىن وتكى­زىلەتىن كونكۋرس تالاپتارىندا مەم­لەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋى مىندەتتى ەكەنى كوزدەلمەيدى. نەگە؟ ويتكەنى, اتا زاڭنىڭ تالابىنا سايكەس مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى. بىراق, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, مەملەكەتتىك ءتىلدى اسىرەسە, مەملە­كەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ مەڭگەرۋى قاجەت ەكەنىن ەشكىم مىندەتتەپ وتىر­عان جوق. مىنە, بۇل – مەم­لە­كەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋگە سۇرانىستى قالىپتاستىرا الماۋىمىزدىڭ باستى كەمشىلىگى. سول سەبەپتەن, بۇدان بىلاي مەملەكەتتىك بوس ورىندارعا ورنالاسۋعا ءۇمىتتى ءار ادامعا مەملەكەتتى ءتىلدى مەڭگەرۋى قاجەتتىگىن مىندەتتەگەن ءجون. بۇل – وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ, ءتىپتى ءوز قانداستارىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى تەز ۇيرەنۋىنە جول اشادى. مۇنى مەملەكەتتىك تىلگە سۇرانىستى قالىپتاستىرۋدىڭ باستى تەتىگى دەپ ۇعىنۋ قاجەت. قورىتا ايتقاندا, مەملەكەتتىك تىلگە سۇرانىستى قالىپتاستىرا ال­ساق, مەملەكەتتىك باعدارلاما ماق­ساتى دا, ونى ىسكە اسىرۋعا بايلا­نىس­تى ۇمتىلىس پەن ناقتى ءىستىڭ بايلامى دا ءبىر ارنادا توعىسىپ, انا ءتىلىمىزدى تورىمىزگە وزدىرا الار ەدىك. ءابىلحان تولەۋىشەۆ, “قازاق ءتىلى” قوعامى اتىراۋ فيليالىنىڭ توراعاسى. بولاشاعى باياندى بولعاي قاي مەملەكەتتە بولماسىن ءتىل­دىڭ جايى وتە كىنامشىل ماسەلە. اسىرەسە, قازاقستانداي كوپ ۇلتتى مەملەكەتتە. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءتىل ساياساتىن جۇرگىزۋدە سارابدالدىق تانىتىپ كەلەدى. ەلباسى مەملە­كەتتىك ءتىلىمىز – قازاق ءتىلىن تورگە وزدىرۋدى كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت رەتىندە قازاقتىڭ ءتىلىنىڭ ءمار­تەبەسىن كوتەرىپ, قولدانىس اياسىنىڭ كەڭەيۋىن ماقسات تۇتىپ وتىر. سوعان وراي تىلدەردى دامىتۋ تۋرالى زاڭدار قابىلداندى, باعدارلامالار جاسال­دى. ولار ءوز كەزەڭىندە تىلدەردى دا­مىتۋ, سونىڭ ىشىندە قازاق ءتىلىنىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋگە ءبىرشاما قىزمەت ەتكەنى دە شىندىق دەسەك, ەلباسى “قازاق ءبىر-بىرىمەن قازاقشا سويلەسسىن” دەگەن ءسوزدى دە جانا­شىر­لىقپەن ۇدايى ايتىپ كەلەدى. مەن باعدارلاما جوباسىن مۇ­قيات وقىپ شىقتىم. باعدارلا­مانىڭ التىن وزەگى قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ەتنوستاردىڭ ءتىلىن ساقتاي وتىرىپ, ۇلت بىرلىگىن نى­عايتۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى سانا­لاتىن مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋدىڭ سارا باعىتتارىن ايقىنداعانىنا كوزىم جەتكەندەي بولدى. قازاق ءتىلىن ونىڭ بالاباقشا, مەكتەپ, جوو, مەملەكەتتىك قىزمەت پەن قوعامدىق-ساياسي, الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك سالانىڭ بارلىعىندا بىردەي باتىل قولدانىسقا ەنگىزىپ, قازاقستان­دىق­تاردىڭ ومىرلىك قاجەتىنە اينالا­دىرۋدى ماقسات تۇتىپ وتىرعانى ايقىن اڭعارىلادى. بۇل ورايدا اتالعان ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ 4 نەگىزگى ماقسات اياسىندا توپتاستى­رىل­عان. ءبىرىنشى ماقساتتا مەملە­كەتتىك ءتىل – ۇلت بىرلىگىنىڭ باستى فاكتورى ەكەندىگىن نىعايتۋدىڭ جولدارى ايقىندالعان. باعدارلاما جوباسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭ­گەرۋ مەن ونى وقىتۋدىڭ بىرىڭعاي ستاندارتتارىن ەنگىزۋ كوزدەلگەن ەكەن. بۇل ورايدا ۇسىنىلىپ وتىر­عان ءتىل مەڭگەرۋدىڭ 6 دەڭگەيلى جۇيە­سى دە ۇتىمدى بولار دەپ ويلايمىن. ءتىلدى ۇيرەتۋدى بالا باقشادان باستايىق دەپ جۇرگەنىمىز, بىرتە-بىرتە ونىڭ جاس دەڭگەيىن كوتەرىپ, ءتىلدى جەتىك مەڭگەرۋدى تالاپ ەتۋ قاجەت دەپ جۇرگەنىمىز دە وسى ەمەس پە؟ سونداي-اق, قازاق تىلىندە وقى­تا­تىن ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى جە­لى­سىن كەڭەيتۋ جانە قازاق ءتىلى وقىتۋ­شىلارى مەن ماماندارىن دايارلاۋ, ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ءجو­نىندەگى جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋ دا باستى نازارعا الىنعان ەكەن. باعدارلاما جوباسىندا سىناق, بىلىكتىلىك ورتالىقتارى جەلىسىن قۇرۋ دا كوزدەلگەن. سوندىقتان بۇل ورتا­لىقتار جۇمىسىن جەتىلدىرۋ كەرەك. مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋدىڭ ابىروي-بەدەلىن كوتەرۋ جانە وعان دەگەن قاجەتتىلىك پەن سۇرانىستى كەڭەيتۋ جونىندەگى ۇسىنىستاردى جۇزەگە اسىرۋ دا قاراستىرىلعان. دەمەك, كۇندەلىكتى ومىردە قازاق تىلىندە سويلەسۋ مادەنيەتتىلىك پەن زيالىلىقتىڭ دارەجەسىنە, جاستار­دىڭ ورتاسىندا سانگە, سونداي-اق اتا-بابانىڭ تىلىنە قامقورلىق كورسەتۋ مەن قازاق ءپاتريوتيزمىنىڭ شىنايى كورىنىسىنە اينالۋى كەرەك. ءتىلدىڭ ۇنەمى دامۋ ۇستىندە بولا­تىنى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىنى شىندىق. الايدا, تەرمين سوزدەردى تىقپالاۋ ارقىلى سوزدىك قورى­مىزدى تولىقتىرۋعا باعىت ۇستالا وتىرىپ, ولاردىڭ تىلىمىزدەگى شۇ­راي­لى بالاماسىن تاۋىپ, باعىن اشىپ جىبەرۋدى دە ۇمىتپاعانىمىز ءجون. باعدارلاما جوباسىندا مەملە­كەتتىك ءتىلدى دامىتۋ مەن قولدانۋ ايا­سىن كەڭەيتۋگە قاتىستى ءبىراز شارۋا­لار جاسالاتىنى كورىنىپ-اق تۇر. الايدا, سايىپ كەلگەندە ادام فاك­تورى العا شىعاتىنى ءسوزسىز. سون­دىق­­تان بيلىك باسىندا وتىرعان­دار­دىڭ ۇلگى-ونەگەسى دە از ىقپال ەتپەي­تىنىن كورىپ ءجۇرمىز. ەلشى­لەرىمىز, مينيسترلەرىمىز قازاقشا سويلەۋگە ارلاناتىن بولسا, بۇل ىستە قايتارىم بولۋ-بولماۋى ەكىتالاي. مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇرگەن ازا­ماتتارىمىزدىڭ اراسىندا توگىلتىپ قازاقشا سويلەي­تىنى از. ولارعا مەم­لەكەتتىك دەڭگەيدە قاجەتتىلىك بولا­تىنداي تالاپ بولۋى كەرەك. ال ەلگە كەلگەن ۇكىمەت ءمۇ­شەلەرى ورىسشا سايراسا, جەرگىلىكتى جەردەگىلەر سو­نىڭ ىڭعايىنا جىعى­لاتىنى داۋ­سىز. بۇل, ارينە, ورىس تىلىنەن باس تارتۋ ەمەس. ەكى تىلدە ەركىن كوسىلسە قۇبا-قۇپ, ارينە. ەكىنشى ءبىر ماسەلە – سوزدىكتەر تۋرالى. ولاردى قايتا ءبىر قاراپ, جۇيەلەگەن دۇرىس. ايتپەسە ءبىر ما­عىنا بەرەتىن سوزدەردىڭ ءار سوزدىكتە ارقيلى ايتىلىپ جۇرگەنى دە راس. سونداي-اق, ورىس ءتىلدى باسىلىم­داردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا بايلانىستى شارۋالار جاسايتىن كەزى كەلدى. بۇل دا باعدارلاما جو­باسىنىڭ تولىققاندى بولۋىنا قوسىلعان ۇلكەن ۇلەس بولار ەدى. كوپ جەرلەردە اۋدارماشى ۇستاۋ ارقىلى ءىس قاعازدارىن ەكى تىلدە جۇرگىزدىك دەپ ءماز بولىپ ءجۇرمىز. ول قازاق ءتىلىنىڭ قولدانۋ اياسىن كە­ڭەي­تۋگە سەپتىگىن تيگىزە مە, گاپ سوندا. بۇل دا مىقتاپ ويلاناتىن ماسەلە. قۋان تەكتىعۇلوۆ,  اقتوبە وبلىستىق ىشكى ساياسات  باسقارماسىنىڭ ءبولىم باستىعى.