اكادەميك ابدىمالىك نىسانباەۆ: ارمانىم — جاقسى عىلىمي ەڭبەكپەن اكەمە ەسكەرتكىش ورناتۋ

– ابدىمالىك نىسانباي ۇلى, عىلىم سالاسىنداعى قىزمەتىڭىزگە ەلۋ جىل تولعان ەكەن. ءسىزدى وسى ەلەۋلى وقيعامەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, ءوزىڭىزدىڭ عىلىم جولىنداعى شىعارماشىلى­عىڭىز­دىڭ قاينار باستاۋلارى, عالىم بو­لۋىڭىزعا ىقپالىن تيگىزگەن كىسىلەر تۋرالى بىلگىم كەلەدى. – قازاقتىڭ كەڭ دالاسى رۋحاني قازىناعا دارحان ەكەنى بەلگىلى. ونىڭ ءاربىر قىرىندا وزىندىك تۇنىپ تۇرعان تاريح بار. ولاردى ەلەپ-ەكشەپ, شىنايى تۇستارىن, اقتاڭداق­تارىن ايقىنداي الساق, وندا سان عاسىرلىق رۋحاني بايلىعىمىزدى باعالاعانىمىز. مىنە, حالقىمىزدىڭ جادىندا سونداي وزىندىك سۇبەلى ورنى بار ولكەسى بولىپ سانالاتىن سىر ءوڭى­رىن­دەگى قاراۋىلتوبە اۋىلىندا وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنىڭ اياعىندا دۇنيەگە كەلدىم. كەزىندە اكەمدى بۇرىنعى كەڭەستىك ساياسي جۇيە “حالىق جاۋى” دەپ ادىلەتسىز جالا جاپقاندىقتان, توتالي­تارلىق رەجىمنىڭ قىسپاعىنىڭ قانداي بولا­تىنىن جاستايىمنان سەزىنىپ ءوستىم. كەيىن ول كىسىنىڭ اقتالۋىنا قول جەتكىزگەنىمە تاعدىرعا ريزالى­عىمدى بىلدىرەمىن, بۇل عۇمىردا ادام ءۇشىن ادىلدىك پەن ادىلەتتىلىكتىڭ ورنى ەرەكشە ەكەن. ادىلدىككە قاراي ۇمتىلۋ – مەنىڭ ومىرلىك قاعي­داتىما اينالعان ەدى. جاس­تايىمنان ارمانىم جاقسى عىلىمي جۇمىس پەن تارتىمدى ەڭبەكتەر جازۋ ارقىلى اكەگە ەسكەرتكىش ورناتۋ. مەنىڭ ومىردە ازامات بولىپ قالىپتاسۋىما, كەيىن عىلىم جولىنا تۇسۋىمە قاتيرا اپام مەن رىستى اجەمنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى زور. سوندىقتان ولاردى ءار كەزدە قۇرمەتپەن ەسكە الامىن. ال ەندى ءوزىم كوپتەگەن قازاق جاستارى سياقتى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ورداسى بولعان الماتىعا جەتۋگە اسىقتىم. ءسويتىپ, 1960 جىلى جولدامامەن ەلىمىزدىڭ عىلىم اكادەمياسىنىڭ قابىرعا­سىندا, ناقتىراق ايتساق, الدىمەن حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتىندا, سودان كەيىن فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىندا عى­لىمداعى ەڭبەك جولىمدى باستادىم. سودان بەرى عىلىم كەڭىستىگىندە قىزمەت اتقارعا­نىما 50 جىل تولعان ەكەن. وسى جارتى عاسىر­لىق ۇزدىكسىز عىلىمي ىزدەنىستەر مەن اقيقاتقا ۇمتىلىستاردىڭ مەن ءۇشىن قيىن­دىعى دا, قىزىعى دا مول بولدى. عىلىم سالاسىندا قازىرگى كەزەڭگە دەيىن عىلىمي قىزمەتكەرلىك لاۋازىمنىڭ تومەنگى ساتىلا­رىنان ينستيتۋت ديرەكتورى جانە قازاق ەنتسيكلوپەدياسى باس رەداكتورى دارەجەسىنە دەيىنگى قىزمەتتەردىڭ بارلىعىن اتقارىپ شىقتىم. “ماتەماتيكاداعى اقيقاتتىڭ تابيعاتىن اشۋداعى سايكەستىك ءپرينتسيپىنىڭ ماڭىزى” اتتى تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيانى كورنەكتى عالىم, پروفەسسور ي.ۆ.كۋزنەتسوۆتىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن ماسكەۋدە 1964 جىلدىڭ اياعىندا قورعادىم. ول كەزدەگى عىلىم سالاسىنداعى ديسسەرتاتسيا­لىق قورعاۋلار قازىرگى كەزەڭدەگىمەن سالىس­تىرعاندا, الدەقايدا كۇردەلىرەك بولاتىن. مەكتەپ پەن ينستيتۋتتى قازاق تىلىندە ءبىتىرىپ, ەلىمىزدىڭ بۇرىنعى استاناسىندا ورىس تىلىندە ماتەماتيكانىڭ كۇردەلى فيلوسوفيالىق-دۇنيەتانىمدىق جانە لوگيكالىق-ءادىسنا­مالىق ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ وڭاي شارۋا ەمەس بولاتىن. و.ا.جاۋتىكوۆ, ب.ا.روزەنفەلد, ا.ن.كولموگوروۆ سياقتى اتاقتى ماتەماتيك-عالىمداردىڭ لەكتسيالارى مەن كومەكتەرى كوپ سەپتىگىن تيگىزدى. سول كەزەڭدەگى ەلىمىزدەگى فيلوسوفيا سالاسىنداعى ب.م.كەدروۆ, ج.م.ءابدىلدين, ق.ح.راح­ماتۋللين, ە.ۆ.يلەن­كوۆ, ۆ.س.ستەپين, ۆ.ا.لەكتورسكي سياقتى كورنەكتى ماماندارمەن عىلىمي-شىعارماشىلىق قارىم-قاتىناستا بولىپ, ناعىز كاسىبي شىڭدالۋ مەكتەبىنەن وتكەنىمە قۋانىشتىمىن. كەيىنىرەك, 1975 جىلدىڭ باسىندا “ماتەماتيكالىق ءبىلىمدى سينتەزدەۋ مەن دامىتۋدىڭ ديالەكتيكالىق-لوگيكالىق پرينتسيپتەرى” اتتى تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادىم. شىن­تۋايتىنا كەل­گەندە, كەيىنگى شىعارماشىلىق تابىستارعا جاستىق شاقتا قوردالانعان ساپالى ءبىلىم مەن داعدىلار ۇلكەن تەوريالىق ىرگەتاس بولدى. مىنە, سونىڭ ارقاسىندا ۇزدىكسىز عىلىمي ىزدەنىستەر جاساۋدىڭ كوپتەگەن قىر-سىرلارىن مەڭگەرىپ, قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن ونداعان مونوگرافيالار مەن جۇزدەگەن ماقالالار جازدىم. ولاردىڭ ەڭ تاڭداۋلىلارى قازىرگى كەزەڭدە الەمنىڭ 25 تىلىندە جارىق كوردى. بۇل مەنىڭ قازاق جەرىندەگى فيلوسوفيالىق ويلاۋ مادەنيەتىنىڭ وركەندەۋىنە, قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ جاڭا تاريحي كەزەڭدەگى ور­نىق­تى دامۋىنا, ءوزىنىڭ رۋحاني تاۋەلسىز­دىگىن نىعايتا تۇسۋىنە قوسقان ۇلەسىم دەپ بىلەمىن. – حالىقارالىق ارەنادا جارىق كورگەن ەڭبەكتەرىڭىز جانە عىلىمي جاڭالىقتارىڭىز تۋرالى ناقتىراق ايتىپ وتسەڭىز. جالپى حالىقارالىق دەڭگەيدە قازاقستان عىلىمى­نىڭ تانىلا تۇسكەنى ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن كورسەتپەي مە؟ – جالپى مادەنيەتتىڭ ءبىر كورنەكتى سالالارى عىلىم مەن فيلوسوفيا بولىپ تابىلادى. ءبىز عىلىم جانە سونىڭ نەگىزىندە تەحنيكا مەن تەحنولوگيانى جان-جاقتى دامىتۋ ارقىلى عانا وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ساناتىنا قوسىلا الامىز. جاپپاي باسەكە­لەستىك بەلەڭ العان زاماندا ءوزىمىزدى ەشقان­داي الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق قىسپاقتاردان قورىقپاي, لايىقتى دەڭگەيدە ۇستاي الامىز. رۋحاني قاۋىپسىزدىكتى نىعاي­تۋدىڭ ءبىر ۆەكتورى – ەلىمىزدەگى عىلىمنىڭ دامۋىن ساپالى دەڭگەيگە كوتەرۋ ەكەنى انىق. ارينە, ءتۇرلى عىلىمي ورتالاردىڭ قارجىسىنا بىزدەردى شاقىرۋىن قۇپ الىپ, حالىقارالىق كونفەرەنتسيالارى مەن كونگرەستەرىندە عىلىمي باياندامالار جاساپ, جۋرنالدارىندا ماقالالارىمىزدى جاريا­لاپ, كىتاپتارىمىزدى جارىققا شىعارىپ وتىرسا, وندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى عىلىم دەڭگەيى مەن قازاق حالقىنىڭ رۋحاني كەڭىستىگى تۋرالى الەم حالىقتارى تەرەڭىرەك جانە كەڭىرەك تانىسا تۇسەتىنىنە ءشۇبا كەلتىرۋگە بولمايدى. ال ەندى مەنىڭ جەكە شىعارماشىلىعىما كەلەتىن بولساق, وندا رەسەيدەگى دۇنيە جۇزىنە تانىمال “ۆوپروسى فيلو­سوفي”, “سوتسيو­لوگي­چەسكيە يسسلەدوۆانيا”, “فيلو­سوفيا وبرازو­ۆانيا”, امەريكا قۇراما شتاتتارىنداعى “كۋلتۋرنوە ناسلەديە ي سوتسيالنايا ترانسفورماتسيا” سياقتى جۋرنالداردا ماقالالارىم ءجيى شىعىپ تۇرادى. مەن ولاردىڭ حالىقارالىق رەداكتسيالىق كەڭەس قۇرامىندا مۇشەمىن. سونىمەن قاتار قازىرگى كەزەڭدە ءنوۆوسىبىر قالاسىنداعى رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىمەن جانە مينسكىدەگى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتپەن تىعىز شىعارما­شىلىق بايلانىسىم بار. جاقىندا ءۇش ەلدىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىن سالىستىرىپ زەرتتەۋگە ارنالعان ۇلكەن ەكى تومدىق مونوگرافيا جارىق كوردى. ال ەندى اقش, تۇركيا, يران, قى­تاي جانە ت.ب. ەلدەردە بىرنەشە ىرگەلى ماقالالار مەن مونوگرافيالار جارىق كورىپ, قازاقتار مەن جالپى قازاقستاننىڭ فيلوسوفياسى مەن ساياساتتانۋ سالاسى كەڭىنەن الەم كەڭىستىگىندە ناسيحاتتالدى. عىلىم سالاسىنداعى شىعار­ما­شىلىعىمدى شەتەلدىكتەر دە لايىقتى باعالاۋدا. ماسەلەن, 2005 جىلى انكارادا “تۇركى الەمى سىيلىعىنىڭ” يەگەرى اتانعا­نىم ەستە قالدى. قىتايدىڭ ۋحان قالا­سىن­داعى عىلىم جانە تەحنولوگيا ۋنيۆەر­سيتە­تىنىڭ “شاقىرىلعان پروفەسسورى” اتاعى بە­رىل­گەنى بىزدەر ءۇشىن قۋانىشتى حابار بولدى. – ءوزىڭىز باسقاراتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا عىلىمدى ۇيىمداستىرۋشى, وسى مەكەمەنىڭ باسشىسى بولعانىڭىزعا بيىل 20 جىلدان اسقان ەكەن. ەندى وسى ەكى مىندەتتىڭ ءوزارا بايلانىسى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز. – ءيا, عالىم بولۋ وزىنشە قيىن دۇنيە ەكەنى ەجەلدەن بەلگىلى. عىلىممەن اينالى­سۋدى  “ينەمەن قۇدىق قازعانداي” دەپ باعالاعان حالىقپىز عوي. جالپى قازىرگى زاماندا كەز كەلگەن ۇجىمعا باسشى, جەتەكشى بولۋدىڭ ءوزى وڭاي شارۋا ەمەس. فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىنا 1990 جىلى 17 مامىردا بالامالى دەموكراتيالىق سايلاۋ ارقىلى ديرەكتورلىق قىزمەتكە كەلگەنىم راس. عىلىمي قىزمەتكەرلەر ۇجىمى ءۇش ۇمىتكەر­دىڭ ىشىندە ماعان سەنىم بىلدىرگەنى مەنى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىككە يتەرمەلەدى. مىنە, سول تاريحي كەزەڭنەن بەرى قازىرگى فيلوسوفيا جانە ساياساتتانۋ ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشىسى بولىپ كەلەمىن. ينستيتۋتىمىزدىڭ قابىرعا­سىندا كەزىندە زاڭتانۋشى عالىمدارمەن بىرىگىپ وتكەرگەن وتكەن عاسىردىڭ 60-شى, 70-ءشى جانە 80-ءشى جىلدارعى عىلىمي ىزدەنىس­تەرمەن, شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋلارى­مىز دا ەستە قالىپتى. “تەوريانى قۇرۋدىڭ ديالەكتيكالىق-لوگيكالىق پرينتسيپتەرى” اتتى جاڭا كولەمدى مونوگرافيا ءۇشىن بىزدەر 1974 جىلى شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى ءبىرىنشى سىيلىقتىڭ يەگەرى اتاندىق. وداقتا بەلگىلى بولعان اكادەميك جابايحان ءابدىلدين باسقارعان ديالەكتيكالىق لوگيكا مەكتەبىنىڭ قالىپ­تاسۋىنا ۇلەسىمدى قوسقانى­ما قۋانىشتىمىن. سول مەكتەپتىڭ نەگىزىن سا­لۋشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە ءبىر توپ عا­لىمدارمەن بىرگە 1984 جىلى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بولدىم. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزگەن العاشقى جىلدارى قوعامداعى بارلىق سالالار سياقتى عىلىمنىڭ جاعدايىنا دا وڭاي تيگەن جوق. بۇرىنعى توتاليتارلىق مەملەكەت ىدىراپ, گيپەرينفلياتسيا كۇشەيىپ, جاعدايىمىز وتە ناشارلاپ تۇرعان 1991-1996 جىلدارى ينستيتۋتقا باسشىلىق جاساۋ وتە قيىن بولدى. ديرەكتورلىق قىزمەتتىڭ ءوزى عىلىمي-ۇيىمداستىرۋ, زەرتتەۋدىڭ ستراتەگيا­سى مەن ءادىسناماسىن وزگەرتۋ ماسەلەسىمەن ءتى­كەلەي بايلانىستى. سوندىقتان مەنىڭ ال­دىم­دا نەگىزگى فيلوسوفيالىق باعىتتار مەن عىلىمي كادرلاردىڭ نەگىزگى قۇرامىن ينستيتۋت قابىرعاسىندا ساقتاپ قالۋ پروب­لەماسى تۇردى. سونىمەن بىرگە ەسكى فيلو­سوفيانى وزگەرتىپ, جاڭا زاماننىڭ رۋحاني احۋالىنا لايىقتى جاڭا فيلوسوفيانى قالىپتاستىرۋ قاجەت بولدى. ونداي قيىن­دىقتاردى توزىمدىلىكپەن جەڭە بىلدىك. قازىرگى كەزەڭدە جاعداي جاقساردى, ينستيتۋتىمىزدا 20-دان اسا عىلىم دوكتورى, 25-تەن اسا عىلىم كانديداتى تابىستى جۇمىس اتقارۋدا. شاعىن تيپوگرافيامىز بار, “ادام الەمى”, ء“ال-فارابي” دەپ اتالاتىن ەكى بىردەي حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعان عىلىمي جۋرنالدارىمىز ءار توقسان سايىن جارىققا شىعىپ تۇرادى. ولاردا قازىرگى زاماننىڭ كۇردەلى تەوريالىق جانە قولدانبالى ماسە­لەلەرى بويىنشا ماقالالار جاريالانادى. سونىمەن قاتار ءبىز ءوزىمىز ورىنداعان عىلى­مي جوبالارىمىزدى ۋاقىتىلى ۇجىمدىق جانە جەكە مونوگرافيا رەتىندە شىعارامىز. سونىمەن قاتار ي­نستيتۋتتا فيلوسوفيانىڭ ءۇش ماماندىعى بويىنشا دوكتورلىق ديسسەر­تاتسيالار قورعالاتىن ديسسەرتاتسيالىق كەڭەسىمىز بار. قىسقاشا ايتقاندا, ەلىمىزدەگى فيلوسوفيا مەن ساياسي عىلىمدارىنىڭ بيىك تەوريالىق دەڭگەيىنىڭ ساقتالۋىنا, ونىڭ ۇنەمى ءوربىپ, دامىپ وتىرۋىنا, وسى سالالار بويىنشا بىلىكتى عىلىمي كادرلاردىڭ دايىن­­دالۋىنا ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان عى­لى­مي مەكەمەمىز ەلىمىزدىڭ رۋحاني تاۋەلسىز­دىگىن نىعايتا ءتۇسۋ ءۇشىن قاجەت دەگەن ويدا­مىن. 2003 جىلدان بەرى ءبىزدىڭ ماماندارى­مىز قولدانبالى-ساراپتامالىق زەرتتەۋلەر­مەن دە اينالىسىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ رۋحاني جانە پراكتيكالىق ومىرىنە كومەگىن تيگىزەتىن عىلىمي ۇسىنىستار, ساراپتامالار جاساپ كەلەدى. بۇل تەوريا مەن پراكتيكانىڭ ءوزارا ۇندەسە باستاعانىنىڭ بەلگىسى دەپ ويلايمىن. عىلىم دامۋىنىڭ جاڭا تاريحي كەزەڭگە سايكەس كەلەتىن كەلبەتى وسىنداي. – قازىرگى كەزەڭدەگى عىلىمداعى داستۇرلەر جونىندە وي قوزعايتىن بولساق, وندا جالپى بۇل سالادا جاڭاشىلدىق پەن داستۇرلەر ءبىر-بىرىمەن استاسىپ جاتپاي ما؟ بۇرىنعى فيلوسوفيا مەن قازىرگى فيلوسوفيانىڭ ءوزارا ۇقساستىعى مەن ايىرماسى قانداي؟ – كەز كەلگەن جاڭا دۇنيە قوعامدا ورنىن تاۋىپ, شىنايى تۇردە بەكي السا, وندا ول بىرتە-بىرتە الەۋمەت ءۇشىن داستۇرگە اينالادى. ال ەسكىرگەن ءداستۇر ارقاشاندا جاڭا قۇبى­لىستارعا ورنىن بەرۋگە ءماجبۇر بولادى. بۇل ءومىردىڭ وزىندىك ديالەكتيكاسى. كەشەگى كوم­مۋنيستىك ۇستەمدىككە, يدەولوگياعا قىزمەت ەتكەن فيلوسوفيا قازىرگى كەزەڭدە ادامنىڭ الەمدى ەركىن رۋحاني يگەرۋىنىڭ سالاسىنا اينالۋعا تالاپتانۋدا. دەگەنمەن, ەجەلگى داۋىردەن قازىرگى كەزەڭگە دەيىنگى ادامزاتتىڭ فيلوسوفيالىق ماسەلەلەرى رەتىندە قويعان ىرگەلى دۇنيەلەردەن اۋىتقىپ كەتۋگە بولماي­دى. ماسەلەن, ادامي ءومىردىڭ ءمانىن, ادام بولمىسىن ىزدەمەگەن, ونى تۇسىندىرۋگە, زەر­دەلەۋگە تىرىسپاعان فيلوسوفيا فيلوسوفيا ەمەس, قۇر اقىلگويسۋشىلىك بولىپ تابىلارى انىق. سوندىقتان فيلوسوفيانىڭ ەڭ نەگىزگى ماسەلەسى ادام مەن الەمنىڭ قاتىناسى, ادام, ونىڭ دۇنيەتانىمى, قۇندىلىقتارى, بوستاندىعى مەن قۇقىقتارى ماسەلەسى. ال ادامنىڭ ءومىرىنىڭ ءمانى ونىڭ رۋحانياتىمەن تىكەلەي بايلانىستى. قازاق حالقىنىڭ تاريحي ءداستۇرلى جانە قازىرگى رۋحانياتىنىڭ باستاۋلارىنا الەۋمەتتىك-مادەني جانە تاريحي-فيلوسوفيالىق پايىمداۋلار جاساۋ ماڭىزدى بولعاندىقتان وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ باسىندا ينستيتۋتىمىزدا العاش رەت قازاق فيلوسوفياسىنىڭ تاريحىن زەرتتەيتىن ارناۋلى ءبولىمنىڭ اشىلۋىنا كۇش سالدىم. ويتكەنى, فيلوسوفياسى جوق حالىق بولمايدى. ادەتتە, قازاق حالقى دارىندى في­لوسوف حالىق دەپ ەسەپتەلەدى. قازاق حال­قىن­دا ەۋروپاداعىداي راتسيونالدى, جۇيەلى تۇردەگى فيلوسوفيا بولماعان دەۋشىلەر دە تابىلدى. دەگەنمەن, قازىرگى كەزەڭدە فيلوسو­فيا­نىڭ ءبىر عانا كەيىپتە بولمايتىندىعىن الەم زيالىلارى مويىنداي باستادى. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن مەملەكەت­تىك “مادەني مۇرا” باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ بارىسىندا كونە زاماننان بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى قازاق حالقىنىڭ فيلوسوفيا­لىق مۇراسىن 20 توم شاماسىندا ءبىرشاما جيناقتاپ العانىمىزعا قۋانامىز. الەمدىك فيلوسوفيانىڭ وزىق ۇلگىلەرىنىڭ 20 توم تۇرىندە العاش رەت قازاقشا سويلەي باستاعانى دا ەلەۋلى وقيعا دەۋگە تۇرارلىق. سونىمەن بىرگە ءال-ءفارابيدىڭ ون تومدىق شىعارمالار جيناعى قازاق تىلىندە تۇڭعىش رەت جارىق كوردى. ەندى ءبىز ءوزىمىزدىڭ تىلىمىزدە ەلۋ تومدىق فيلوسوفيالىق مۇراسى بار حالىقپىز. 2010-2011 جىلداردا “قازاقتىڭ ەتيكاسى مەن ەستەتيكاسى”, “فارابيتانۋ” جانە “تاۋەلسىز قازاقستان فيلوسوفياسى” اتتى ءۇش توم قازاق تىلىنەن اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلىپ جارىق كورمەك. بيىل الەمدىك جانە ۇلتتىق فيلو­سوفيالىق مۇرا نەگىزىندە “باتىس فيلو­سوفياسى” جانە “شىعىس فيلوسوفياسى” اتتى ستۋدەنتتەرگە, ماگيسترانتتارعا, دوكتورانتتارعا ارنالعان كولەمدى ەكى وقۋ قۇرالى جارىق كوردى. باسەكەگە قابىلەتتى ادام بولۋ, تولىق, رۋحاني جاعىنان جەتىلگەن ادام قالىپتاستىرۋ بۇگىنگى كۇننىڭ وسكەلەڭ تالابى. ال ەندى قازىرگى كەزەڭدە بارلىق ەلدەردە قوعامدىق عىلىمدار جاھاندانۋدىڭ ءارتۇرلى قىرلارىن زەرتتەۋگە بەت بۇرۋدا. ويتكەنى, جاھاندانۋ وبەكتيۆتى ۇدەرىس رەتىندە ءومىردىڭ بارلىق قاتپارلارىنا ەنىپ كەلەدى. جاھاندانۋدىڭ جاقسى جاعى دا, تەرىس جاعى دا بار ەكەنى بەلگىلى. جاقسىسى – ءبىز تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە وقشاۋلانىپ قالمايمىز, الەمدىك ينتەگراتسيانىڭ بارلىق كورىنىستەرىن تىكەلەي سەزىنەمىز, مادەنيەتارالىق قاتىناس­تار­دىڭ بەل ورتاسىندا بولىپ, ۇنەمى وركەنيەتتىك سۇحباتتا بولامىز. تەرىس جاعى – جاھاندانۋ كەز كەلگەن ۇلتتىق ەرەكشەلىكتى باسىپ-جانشىپ, سۇرىقسىزداندىرا تۇسەدى, بۇقارالىق مادەنيەت بارلىق الەۋمەتتىك كەڭىستىكتە باسىم بولۋعا ۇمتىلادى. ەندى عانا ۇلتتىق جاڭعىرۋ جولىنا تۇسكەن حالىقتار ءۇشىن بۇل ۇدەرىستەردىڭ زياندىلىعى وسىنداي كەيىپتە بايقالادى. جالپى تولەرانتتىلىق, سوڭعى ون جىل بويى نەگىزىن قالىپتاستىرىپ كەلە جاتقان جاڭا ءوزارا ءتۇسىنىسۋ فيلوسوفياسى قازىرگى زاماننىڭ ورنىقتى دامۋىنا قىزمەت ەتەتىن فيلوسوفيالىق جۇيە بولماق دەگەن ويدامىن. قوعامداعى ساياسي-الەۋمەتتىك ورنىقتىلىق, العا قاراي سەنىممەن جىلجۋ, جەدەل دامۋ ءاربىر ادامنىڭ ءومىرىن مازمۇندى ەتۋگە قو­لاي­لى جاعداي جاسارى انىق. سوندىقتان قا­زىرگى زاماننىڭ جاڭا ينتەگرالدىق فيلو­سوفياسى – ادامعا بەت بۇرعان, ادام مۇددەسىن قورعايتىن فيلوسوفيا بولۋى ءتيىس دەگەن پىكىردەمىن. – قازاق دياسپوراسى ماسەلەسى ەلىمىزدەگى تەوريالىق جانە پراكتيكالىق جاعىنان العاندا وزەكتى پروبلەمالاردىڭ قاتارىنا جاتادى ەمەس پە؟ كەزىندە دياسپوراتانۋدى عىلىمي اينالىمعا تۇڭعىش رەت ەنگىزگەن دە ءسىز بولاتىنسىز... – ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى جاريالانعان كەزدە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ “دياس­پوراتانۋ” دەگەن ۇعىمنىڭ عىلىمي اينالىم­عا ەنۋىنە ۇلەس قوستىم. مىنە, ەندى قازىرگى كەزەڭدە ەتەك-جەڭىمىزدى جيناپ, شەتەلدىك كەڭىستىكتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان باۋىرلارى­مىزدى ىشكە تارتىپ, رۋحاني-مادەني جاعىنان ءبىرتۇتاس حالىققا اينالۋعا قادام جاساپ جاتقاندىعىمىز قۋانتادى. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتا تۇسۋىمەن قاتار ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ الىس جانە جاقىن شەت ەلدەردەگى قازاق دياسپوراسىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. قازاق جەرىنەن كەزىندە ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن كوشىپ كەتكەن جانە كوشۋگە ءماجبۇر بولعان قانداستارىمىز قازىرگى تاڭدا تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزگە ورالا باستادى. حالىقارالىق دەڭگەيدە “رەپاتريانت” دەپ اتالاتىن بۇل قۇبىلىستىڭ قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا وزەكتىلىگى ارتا تۇسۋدە. ال ەندى عالىمدار تۇرعىسىنان جاسالعان ارەكەتتەرگە كەلەتىن بولساق, وندا جالپى بۇل ماسەلە ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ اۋقىمىندا عىلىمي جوبا رەتىندە ەكى رەت كەشەندى تۇردە زەرتتەلىپ, “قازاق دياسپوراسى: ماسەلەلەرى جانە بولاشاعى” دەگەن تاقىرىپتا ۇجىمدىق مونوگرافيا فورماسىندا جارىق كوردى. ەكىنشى كىتاپ ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا اۋقىمىنداعى قازاق دياسپوراسى ماسەلەسىنە ارنالدى. ارينە, دياسپورا ماسەلەسىنىڭ ءالى دە كوپتەگەن الەۋمەتتىك-فيلوسوفيالىق, قۇن­دىلىقتىق-دۇنيەتانىمدىق جانە پراكتيكا­لىق ءتيىمدى شەشىمىن تابۋعا ءتيىستى تۇستارى بارشىلىق. ماسەلەن, قانداستارىمىزدىڭ ازاماتتىق الۋى مەن كۆوتا ماسەلەسى ءوزىنىڭ كۇردەلى ەكەنىن بايقاتۋدا. ارينە, بۇل ماسەلەلەرگە بىرجاقتى قاراۋعا دا بولمايدى. ەڭ نەگىزگى تۇعىرنامالىق باعدار – قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۇتاس ۇلتقا اينالۋىنىڭ سان قىرلى تەتىكتەرىن ىسكە قوسۋعا تىرىسۋىمىز قاجەت, سونىڭ ءبىر قىرى الەمدەگى قىرىقتان استام ەلدەردەگى بەس ميلليوننان استام حالقى بار قازاق دياسپوراسى ماسەلەسى. – تاۋەلسىز ەلگە قازىرگى زاماندا رۋحاني تىرەك بولاتىن وزىندىك ۇلتتىق يدەيامەن باي­لانىستى قازاق فيلوسوفياسى قاجەت ەمەس پە؟ – ۇلتتىق يدەيا حالىق ءۇشىن بارلىق تاريحي كەزەڭدەردە ماڭىزدى رۋحاني كۇش بولعانى بەلگىلى. ال ەندى بۇل قۇبىلىستىڭ تۇپكى مانىنە, قۇرىلىمىنا نازار اۋداراتىن بولساق, وندا ول ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ رۋحاني كىرشىكسىزدىگىمەن, بولاشاققا دەگەن ارمان-تىلەگىمەن ايرىق­شالانۋى ءتيىس. وتكەن عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن دانالارىمىز حالىق­تى ۇنەمى رۋحاني-ادامگەرشىلىك باعدارلارعا شاقىرىپ وتىرعان. ءال-فارابي زامانداس­تارىنا “قايىرىمدى, ىزگىلىكتى قالانىڭ” قاجەتتىلىگىن ايتسا, ءجۇسىپ بالاساعۇن قوعامدا ءاربىر ادامنىڭ ادىلەتتى بولۋىن كوكسەگەن, اباي پەندەگە ارناپ “ادام بول!” دەپ ناقتى كەڭەسىن بەرگەن, شاكارىم بولسا ار-ۇياتتان, ۇجداننان الەۋمەتتىك بولمىستىڭ, ادام ءومىرىنىڭ ءتۇپ قازىعىن ىزدەگەن. وسى ايتىل­عاندارعا وراي, قازىرگى زاماندا ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىنا قۇندىلىقتىق باعدار بولاتىن, بولاشاقتىڭ جارقىن جولىن انىقتايتىن ۇلتتىق يدەيا قاجەت ەكەنىنە كۇمان كەلتىرۋگە بولمايدى. باسقاشا ايتقاندا, ونىڭ سيپات­تاماسىن ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ ناقتىلانعان, تاريحي كەزەڭگە بەيىمدەلگەن رۋحاني مودەلى ىسپەتتى فەنومەن دەپ بەرۋگە بولادى. ۇلتتىق يدەيا قازاقستان جاعدايىندا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى عانا جارقىن بولاشاققا جەتەلەيتىن باعدار, كوشباسشى وي-تۇجىرىم عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ول الىس جانە جا­قىن شەت ەلدەردەگى قانداستارىمىزدىڭ ءجۇ­رەگىن جىبىتەتىن, كوڭىلدەرىن بيىككە بارىنشا كوتەرەتىن, رۋحاني دەڭگەيدە ارقايسىسىنا دەمەۋ بولاتىن قاسيەتكە يە بولۋى كەرەك. جالپى ۇلتتىق يدەياعا دەگەن زارۋلىك قوعام دامۋىنىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭىندە بەكەر تۋىندامايدى. ۇلتتىق يدەيا, نەگىزىنەن, جاس ۇرپاققا, جاس ماماندارعا, جاس وتباسىلارعا العا قاراي جىلجۋعا اۋاداي قاجەت قۇدىرەتتى الەۋمەتتىك-رۋحاني كۇش بولۋعا ءتيىس. قازاق فيلوسوفياسى ەلىمىزدىڭ رۋحاني تاۋەلسىزدىگى­نىڭ كورىنىسى, ەل بىرلىگىنىڭ رۋحاني تىرەگى. رۋحاني دامۋدىڭ نەگىزدەرى تولىق قالانباعان ەلدە يدەيا سان قيلى باعىتتا ءوربيدى, ال ول مەملەكەتتە ءومىر سۇرەتىن بارلىق ازاماتتار­دىڭ يگىلىگىنە, مۇددەسىنە قىزمەت ەتسە قۇبا-قۇپ. ەگەر ءار ءتۇرلى ەتنوستىق, ءدىني, الەۋمەت­تىك توپتاردى ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى قويۋدى, ولاردىڭ ىرگە جىگىن اشۋدى ماقسات ەتكەن جالپى مەملەكەتتىك يدەيا بولسا, وندا ول تۇبىندە سول ەلدىڭ ىدىراۋىنا, مەملەكەت­تىڭ قۇلدىراۋىنا اكەلىپ سوعادى. ءبىزدىڭ جاعدايدا ءوزىنىڭ بەلگىلى ءبىر ماڭىزدىلىعىن ساقتايتىن ترانسۇلتتىق, قۇرلىقتىق سيپات­تاعى يدەيا – ەۋرازيالىق يدەيا بولىپ تابى­لادى. ول يدەيانىڭ نەگىزگى باعدارى – مادەنيارالىق ىقپالداسۋ, ءارتۇرلى سالالار­داعى كوممۋ­نيكاتسيانى تەرەڭدەتە ءتۇسۋ جانە بۇرىننان قالىپتاسىپ قالعان سان ءتۇرلى قۇندىلىقتار شەڭبەرىنىڭ ىرگەسىن سوكپەۋ دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. بۇل يدەيانىڭ سونىمەن قاتار ساياسي ۇدەرىس دەڭگەيىندە دە وزىندىك كورىنىسى بار. ويتكەنى, تۇبىندە بىرنەشە عاسىرلىق تاريحي جولىمىز ۇقساس ەلدەرمەن بايلا­نىستى جانداندىرىپ وتىرۋ يگىلىكتى ءىس جانە ول كوپتەگەن تاريحي-مادەني, الەۋمەتتىك ساباقتاستىقتى قامتاماسىز ەتەتىن فاكتور دەگەن ويدامىن. قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ قازىرگى كەزەڭدەگى ۇلتتىق يدەياسىنىڭ وزىندىك ءبىر نۇسقاسىن تومەندەگىدەي تۇجى­رىمداۋعا بولادى: “باستاۋلاردى ۇمىت­پاستان, ءبىز بىرلەسىپ ءاربىر قازاق­ستاندىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن كۇشتى, وركەنيەتتى جانە دەموكراتيالىق قازاقستاندى قۇرامىز”. بۇل وي-تۇجىرىم­نىڭ ءۇش ماڭىزدى ىرگەتاسى بار ەكەنىن بايقايمىز: بىرىنشىدەن, ول رۋحاني باستاۋ­لاردى, حالىقتىڭ تاريحي مۇراسىن ۇمىتپاۋعا شاقىرادى; ەكىنشىدەن, ءاربىر قازاقستاندىققا ورتاق يگىلىك بولاتىن بىرلىك ماسەلەسىن كوتەرەدى; ۇشىنشىدەن, قازاقستاننىڭ باسەكەگە قابىلەتتى وركەنيەتتى, دەموكراتيالىق ەل بولۋىنا ۇمتىلىس جاساۋ قاجەتتىلىگى ايتىلا­دى. بۇل تۇجىرىمنىڭ ومىرشەڭدىگى مەن ونىڭ حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعار-شىقپاسىن ۋاقىت كورسەتەرى انىق. – ءسىزدىڭ جەتەكشىلىگىڭىزبەن قۇرىلعان حالىقارالىق دەڭگەيدەگى عىلىمي مەكتەپتە عىلىمي ەڭبەكتەر جازعان كوپتەگەن شاكىرت­تەرىڭىز بار. وتباسىڭىزدىڭ مۇشەلەرى دە عى­لىمعا جاقىندىعىمەن تانىلادى. ەندى وسى ماسەلەلەرگە توقتالساڭىز. – فيلوسوفيا, مادەنيەتتانۋ, ساياساتتا­نۋ, سوتسيولوگيا عىلىمدارى بويىنشا قازىرگى كۇنگە دەيىن مەنىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىممەن 65 عىلىم دوكتورى, 100-دەن استام عىلىم كانديداتى بىلىكتى مامان رەتىندە دايىندال­دى. ولاردىڭ ىشىندە وتانداستارىمىزدان باسقا رەسەيدىڭ, تۇركيانىڭ, وزبەكستاننىڭ, قىرعىزستاننىڭ, ءازىربايجاننىڭ ازاماتتا­رى دا بار. قازىرگى تاڭدا ولار ءوز ەلدەرىندە عىلىم مەن ءبىلىم سالالارىندا تابىستى قىزمەت اتقارۋدا. وسىلاي حالىقتار اراسىن­داعى بايلانىس نەگىزىنەن عىلىم مەن ءبىلىم, مادە­نيەت پەن رۋحاني سالادا وربىسە, وندا ورتاق رۋحانيلىعىمىزدى دامىتا تۇسەرىمىز انىق. جالپى وسى رۋحانيلىق ماسەلەسىن كۇن ءتارتى­بىنە تولىققاندى قويا ءبىلۋىمىز كەرەك, ونى تەرەڭىرەك عىلىمي ماسەلە رەتىندە زەرتتەۋىمىز قاجەت. پروفەسسور سەرىك نۇرمۇ­راتوۆتىڭ باسشىلى­عىمەن “قازاق رۋحانيا­تى­نىڭ قا­لىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ تاريحي-فيلوسوفيا­لىق جانە ەتنومادەني نەگىزدەرى” اتتى قىز­عىلىقتى جوبا زەرتتەلۋدە. مەنىڭ وقۋشىلا­رىم ديالەكتيكا, ونتولوگيا, تانىم تەورياسى, فيلوسوفيالىق انتروپولوگيا, اكسيولوگيا سالالارىنىڭ ىرگەلى ماسەلەلەرى­مەن دە اينالىسادى. جەڭگەلەرىڭىز زەينەش اشەنقىزى عۇمى­رىمدا تاماشا جار, ومىرلىك سەرىك بولىپ وتىر. ول دا عىلىم سالاسىندا كوپتەگەن جىلدار بويى جەمىستى ەڭبەك ەتتى. حيميا عى­لىمدارىنىڭ كانديداتى. سول كىسىنىڭ ارقاسىندا عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىندا, جالپى شىعار­ماشىلىقتا كوپتەگەن جەتىستىكتەرگە جەتتىم دەپ ايتا الامىن. تاعى ايتا كەتەتىن نارسە: ول تەك ۇلىم مەن قىزىمنىڭ انالارى عانا ەمەس, سونىمەن قوسا نەمەرە­لەرىمىزدى دە جاقسى تاربيەلەي الدى. سونىڭ ايعاعى بولار, جالپى وتباسىمىز عىلىم جولىن تاڭداعان ورتا بولىپ تابىلادى. ۇلىم نازار زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قى­زىم دينارا فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كان­ديداتى. ول قازىرگى ۋاقىتتا ءوزىنىڭ وتباسىمەن ىستامبۇل قالاسىندا تۇرادى. حالىقارالىق دەڭگەيدە اۋدارماشىلىقتى شەبەر مەڭگەرگەن مامان. بەس نەمەرەمىز بار. ۇلكەنىمىز شىڭعىسحان تۇرار رىسقۇلوۆ اتىنداعى قازاق ەكونوميكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسىن ۇزدىك ءبىتىرىپ, ەكونوميكا سالاسى بويىنشا عىلىم كانديداتى اتاندى. ورتانشى نەمەرە دانيار قازاق گۋمانيتار­لىق-زاڭ ۋنيۆەرسيتە­تىن ۇزدىك ءبىتىردى. قازىر قالالىق پروكۋراتۋرا قىزمەت­كەرى. ايجان لوندوننىڭ تۇبىندەگى رەدينگ ۋني­ۆەر­سيتەتىندە “بولاشاق” باعدار­لا­ما­سى بو­يىن­شا جوعارى وقۋ ورنىن وتە جاقسى ءبىتىرىپ كەلگەننەن كەيىن عىلىمي-زەرتتەۋ سالاسىندا قىزمەت اتقارۋدا. ودان كەيىن كىشكەنتاي ءامىر مەن ءدامىر ءوس­ىپ كەلەدى. ياعني, عىلىم مەن ءبىلىم مەنىڭ وت­باسىم ءۇشىن تۇبە­گەيلى ءمانى بار رۋحاني قۇن­دى­لىقتار بولىپ تابىلادى. مەنىڭ ارمانىم قازاق حال­قىنىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ ومىرلىك ۇس­تانىمى وركە­نيەتتى ەلدەردەگىدەي دەڭگەيگە جەتسە ەكەن دەي­مىن. سوندا اتا-بابامىز كوكسەگەن جەر-ۇيىقتى قازاقستاندا ءوز قولىمىزبەن جاساي الامىز. حالىق پەن مەملەكەت تاراپىنان ەڭبەگىم جوعارى باعالاندى. ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن قازاقستان عىلىمى مەن تەحنيكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پرەزيدەنتتىڭ بەيبىتشىلىك پەن رۋحاني كەلىسىم سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, “دوستىق” جانە “پاراسات” وردەندەرىنىڭ يەگەرى اتاندىم. – راحمەت, ابەكە! مەرەيلى تويىڭىزبەن تاعى دا قۇتتىقتايمىز! شىعارماشىلىق شابىتىڭىز شارىقتاپ, حالقىمىزدىڭ جوعارى رۋحانياتى مەن مادەنيەتى ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ بىرلىگى ارتا ءتۇسسىن! اڭگىمەلەسكەن سەرىك نۇرمۇراتوۆ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.