مەملەكەتتىك ءتىل – ۇلت بىرلىگىنىڭ باستى فاكتورى

ءتىل باعدارلاماسىنىڭ جوباسىن تالقىلايمىز ءتىل باعدارلاماسىنىڭ جوباسى ۇكىمەتتە, پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ توراعالىعىمەن تالقىلا­نىپ جاتقان كۇنى-اق رەداكتسياعا گازەت وقىرماندارى كوپتەپ حابارلاسىپ, تالقىلاۋ ءۇشىن جوبانىڭ قاشان جاريالاناتىنىن سۇراۋمەن بولىپ ەدى. ال كەشەلى بەرى جوبانى قولداعان, وعان پىكىر بىلدىرگەن حات-حابارلار رەداكتسيا پوشتاسىنا ءتۇسىپ جاتىر. سولاردىڭ ءبىر توبىن جانە القالى جيىنعا قاتىسقان ءتىل جاناشىرى اسىلى وسمانمەن سۇحباتتى نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز. “اقيقاتتى ايتقان ەمەس, ونى كورىپ تۇرىپ, كوزىن جۇمىپ, اينالىپ وتكەن ادام ايىپتى” ء“تىلدى ساقتاۋدى – ۇلتتى ساقتاۋ دەپ ءبىلۋ كەرەك. كەشەگى كەڭەس وكىمەتىنىڭ شەكپەنىنەن شىققان تاۋەلسىز ەلدەر, شەت مەملەكەتتەردىڭ بارشاسىندا مەملەكەت اتى بەرىلگەن ۇلتتىڭ ءتىلى سالتانات قۇرىپ تۇر. قازاق ءتىلىن دامىتامىز دەيمىز, الايدا, مەنىڭ لەكسيكونىمدا “قازاق ءتىلىن دامى­تا­مىز” دەگەن ءسوز جوق. قازاق ءتىلى دامىعان, وركەندەگەن, وسكەن, سوناۋ اتام زاماننان قولدانىلىپ, قۇدىرەتى كوتەرىلگەن, شۇرايلى ءتىل” دەپ اڭگىمە باستاعان “مەملەكەتتىك تىلگە – قۇرمەت” بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى اسىلى وسمان اپامىزبەن تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ جوباسى استانادا القالى جيىندا تالقىلانعاننان كەيىن ىلە-شالا جولىققان ەدىك. – اسىلى اپا, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ جايىن ءتىلىڭىز جەتكەن جەردىڭ بارىندە شىرىلداپ ايتىپ تا, جازىپ تا جۇرگەن ادامنىڭ ءبىرى ءوزىڭىزسىز. الايدا, ءتىلدى تۇعىرىنا قوندىرۋدا تۇيتكىل قاي جەردەن تۋىنداپ تۇر؟ – جەتىستىگىمىزدى جوققا شىعار­ماي­مىن, الايدا ءبىزدىڭ باستى قاتەلى­گىمىز – قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل رە­تىندە رەسمي مويىنداتقانمەن, قاعاز جۇزىندە جازعانمەن, قازاقستاندا تۇ­را­تىن باسقا ەتنوستاردىڭ تىلىمەن قاتار قويامىز. جاڭىلىسىپ جۇرگەن جەرىمىز دە وسى. ء“ۇش تۇعىرلى ءتىل” دەپ ايتىلادى. اعاشتىڭ دا ءبىر ءدىڭى بولادى ەمەس پە؟ ءبىر تامىردان ءنار العان بۇتالارى جاپىراق جايا بەرسىن... بىراق, تۇعىر دەگەن ءسوزدى ءاۋ باستا تەك قازاقتىڭ ءتىلى­نە ءتان ەتۋ كەرەك ەدى. قازاقتىڭ ءتىلىن عانا تۇعىرىنا قوندىرۋىمىز قا­جەت. باسقا ەتنوستاردىڭ ءتىلى ءوز اتا­جۇرتتارىندا تاعىندا وتىر. نەگە وزگە ءتىلدى مەملەكەتتىك تىلگە قوسارلايمىز؟ ءبىزدى كەرى كەتىرىپ تۇرعان وسى. ورىس ءتىلىنىڭ قىزمەتىن ساقتايمىز دەيمىز, مەن وسىعان قوسىلسام دا, ونى ءارى قاراي دامىتامىز دەگەنگە قوسىلماي­مىن. ءبىزدىڭ تاعى ءبىر جاڭىلىسىپ جۇرگەن جەرىمىز وسى. ەلباسى قازاق­ستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ سەس­سيا­سىندا ءتىل ءۇش باعىتتى بولۋ كەرەك, قا­زاق ءتىلىن ءبىلۋ كەرەك, ورىس ءتىلىن ساقتاۋ كەرەك, اعىلشىن ءتىلى – ەكونومي­كا­لىق ءتىل, ونى مەڭگەرۋىمىز قاجەت دەگەن بولاتىن. وسىعان مەن قۋانىپ, مەم­لە­كەتتىك ءتىل باسىمدىققا يە بولسىن, بارشامىز ونى ءبىلۋىمىز كەرەك دەپ ايتقانمىن. قازىر اعىلشىن ءتىلىن ەشكىم ماجبۇرلەمەي-اق, قاراجات بولىنبەي-اق, قازاعىم ۇيرەنىپ جاتىر. – وزدەرىڭىز تالقىلاعان جوبادا 2011-2020 جىلدارداعى ءتىل ساياساتىن جۇرگىزۋدىڭ وي-قيسىنى ەلدەگى قوعام­دىق-ساياسي تۇراقتىلىققا دا ەلەۋلى قاۋىپ-قاتەر ءتوندىرۋى مۇمكىن دەگەن ساۋەگەي سوزدەر ايتىلىپ جاتىر... – قازاقستان – ورتاق شاڭىراق دەپ ايتامىز, تىلگە كەلگەندە ورتاق­تاسپاي قالامىز. ءتىل ورتاقتاسپاي – ءبىز ورتاقتاسپايمىز نەمەسە بىرىگۋ نەعايبىل بولادى. ويتكەنى, وتان – بىرەۋ, ءبارىمىز جازامىز دەسەك جازىپ, سويلەيمىز دەسەك سويلەپ, قىزمەت ىستەيمىز دەسەك, ىستەپ جاتىرمىز. ال ەندى قىزمەتكە كەلگەندە مەملەكەتتىڭ ءتىلى ورتاق بولمايدى. وسى اينالىپ كەلگەندە قاۋىپتىلىك تۋعىزادى. قازاق­ستاندا ورىس ءتىلىنىڭ ءداۋىرى ءجۇرىپ تۇر­عان­دا, مەن ءازىربايجانمىن, مەنىڭ دە ءتىلىمدى كوتەر دەپ ايتپاسىما كىم كەپىل؟ نەگە داۋلاسپاسقا؟ – ءازىربايجان قىزى بولساڭىز دا, قا­زاق توپىراعىن قادىرلەپ, ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارۋ كەرەكتىگىن اي­تىپ-اق ءجۇرسىز-اۋ. وزگە وتانداس­تارى­­مىز... – وزگەنى قويا تۇرشى, قازاعىمدى ايتسايشى... ەلباسى “قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن” دەگەندە رەنجىگەن­مىن. نەگە ءبىزدى بولەدى؟ نەگە ءازىر­باي­جان قازاقشا سويلەمەۋى كەرەك, دەگەن وي بولعان. كەيىن وي تارازىما سالىپ قاراسام, ەگەر قازاقتىڭ ءوزى ساعان قا­زاق­شا سويلەپ تۇرسا مەن قايدا كەتە­مىن؟ باسقالار قايدا كەتەدى؟ ورىسشا سويلەيتىن ءسىز قايدا كەتەسىز؟ سوندىق­تان الەمدى وزىنە تابىندىرعان, جا­مان­دىقتى جاقسىلىقپەن جاڭىلدىر­عان ەلباسىنىڭ كەڭدىگىن ءالى دە دۇرىس باعالاماي كەلەمىز. قازاق سياقتى ەشكىمدى بولمەيتىن, جارمايتىن, جات­سىنبايتىن حالىق جوق! سول قازاق سەنىڭ كوڭىلىڭە قاراعاننان كەيىن, سەن نەگە سول قازاقتىڭ پەيىلىن باعالا­ماي­سىڭ؟ سول كەڭدىگىمەن دە قازاق بۇگىن الەمدى تابىندىرىپ وتىر. سول رۋحتا تاربيەلەنگەن ەلباسى دا ەلدىڭ تى­نىش­تىعىن ساقتاۋدا. سوندىقتان دا الەم بىزدەن ۇلگى الادى. بىراق, سول الەمنەن ءبىز دە ۇلگى الۋىمىز كەرەك. كەز كەلگەن مەملەكەت ءوز ۇلتىنىڭ ءتىلىن ءبىرىنشى ورىنعا قويىپ وتىر عوي. بۇگىنگى تاڭدا ەشكىم وسىعان قارسى بولمايدى. شىن مانىندە, ومىردە ءبىر عانا نارسە ماڭگىلىك, ول رۋح! ءبىزدىڭ بويىمىزدا, وتانسۇيگىش قازاقتىڭ قانىندا كوك تۇرىكتىڭ رۋحى بولعاننان كەيىن سونى ساقتاپ كەلەمىز. بىراق, انا ءتىلىن بىلمەگەن ادامدا ونداي قاسيەت قايدان بولسىن؟! وسىندايدا اشىنىپ بىلاي دەيمىن: – جۇقسا ماعان اسىل قاسيەت, ءتىل ارقىلى قازاعىمنان دارىعان. بويعا بىتكەن قابىلەت تۇرعان ەلدەن الىنعان. قۇدىرەتىنە باس ءيىپ, قازاعىما تابىنام, قازاق ءتىلى تۇعىرىنا قونىپ, مارتەبەسىنە يە بولۋىن ساعىنام!.. – اسىلى اپا, قازاقتان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ وتىرىستارىندا ءبارى بىردەي ءسىزدى قولداپ ءجۇر دەسەك, وتىرىكشى بولار ەدىك. ءتىپتى, كەيدە اسسامبلەيانىڭ كەيبىر جيىندارىنا قاتىسپاي دا قالىپ ءجۇرسىز؟ – قاتىسپاي جۇرگەنىم جوق, مەنى وسى ءۇشىن شەتتەتىپ وتىر. جازىعىم ەلىم جاقسى, اۋزى ءبىر بولسىن دەگەنىم. ەلباسىمىز بارىمىزگە بىردەي تەڭدىك بەرىپ وتىرعاندا, قايتا وسى ماسەلەنى اس­سامبلەيا كوتەرەتىن ءجونى بار. ايتپە­سە, اسسامبلەيا ءبىر كەزدەردە مەملەكەتتىك ءتىلدى ستراتەگيالىق وزەك ەتەمىز دەگەن ەمەس پە ەدى؟ ەلدە جەتىسپەي جاتقاندى اسسامبلەيا نەگە ايتپايدى؟ ءبىزدىڭ ورتاق مۇددەمىز بولۋى كەرەك قوي, وسى مۇددە – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى بولۋى كەرەك ەدى. ەگەر وسى ەلدىڭ شىن ازاماتى, وسى ەلدىڭ تۇرعىنى ەكەنىمىز اقيقات بولسا, نەگە مۇددەمىز ءبىر بولمايدى؟ ەگەر قازاق دەگەن حالىقتى سىيلاساق, سونىڭ قايتارىمى رەتىندە ءتىلىن سىيلاساق, كىم ولارعا قوي دەيدى؟ وسى تۇرعىدان كەلگەندە, اسسامبلەياعا قارنىم اشادى, كوڭىلىم تولمايدى. قازاق: ء“ومىر قىمبات, ءومىر قىمبات, بىراق, بارىنەن دە كوڭىل قىمبات” دەي­دى. نەگە ءبىز مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتتىڭ كوڭىلىنە قاراپ, كوڭىلىن تاپپايمىز؟ ال اسسامبلەيا شىن بولىسامىن دەسە – ۇلكەن كۇش. كەزىندە اسسامبلەيا ارقىلى ءوزىمىزدى تانىتقانىمىزدى, ەندى ونىڭ نە ەكەنىن قوعامعا قىزمەت ەتكىزۋ ارقىلى تانىتۋ كەرەكتىگىن ايتتىم دا. “15 جىل بويى اسسامبلەيا وزىمىزگە قىزمەت ەتتى, ەندى كەلىڭىزدەر ەلگە بولىسايىق” دەگەنمىن. – جاڭا باعدارلامانىڭ جوباسىن­دا دا قازاقستانداعى ءاربىر ەتنوستىڭ ءتىلىن وركەندەتۋ, دامىتۋ ماسەلەسى ۇمىت قالماعان عوي؟ – جانىم-اۋ, قالاي دامىتادى؟ ەلى بار عوي, جۇرتى بار عوي. بۇل جەر­دە وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرىن, ءتىلىن, مادە­نيەتىن, ادەبيەتىن جاڭعىرتا وتىرىپ ساقتاۋ كەرەك. ال مەملەكەتتىڭ ءتىلى, ادەتى مەن ادەپ-عۇرپىن وركەندەت­پەي­مىز بە؟ ءتىپتى دامىتپاي-اق قويسىن, قازاق ءتىلى دامىعان ءتىل, سول شۇرايلى ءتىلدى بارلىق سالادا قولدانۋىمىز كەرەك. مەملەكەتتىك ءتىلدى جوبادا ۇلت بىرلىگىنىڭ باستى فاكتورى دەگەن, ول جولداۋدا دا ايتىلعان, اتا زاڭدا دا كورسەتىلگەن. – الايدا, ەشبىر ەلدىڭ كونستي­تۋ­تسيا­سىندا وزگە ۇلتتاردىڭ دا ءتىلىن دامىتايىق دەگەن ءسوز جوق... – مەنىڭ ايتا الماي وتىرعانىم وسى عوي. ساعات اشىمباەۆتىڭ كەرەمەت ءسوزى بار: “اقيقاتتى ايتقان ايىپتى ەمەس, ونى كورىپ تۇرىپ, كوزىن جۇمىپ, اينالىپ وتكەن ادام ايىپتى”. ال بۇگىن وسى شىندىقتى ايتقانىم ءۇشىن مەنى ايىپتايدى. سوندىقتان اسسامبلەيا تۋرالى قويعان سۇراعىڭا راحمەت! بۇگىنگى تاڭدا شىن مانىندە ءبارى­مىز دەمەسەك تە, جەتىسپەي جاتقان ءنار­سەنى كورە تۇرىپ, وسى ۋاقىتقا دەيىن بىردە-ءبىر باسشى ءتايت دەمەي وتىر. – “باسقا تۇسسە باسپاقشىل” دەگەن قازاقتىڭ ماقالىن وزىڭىزدەن ارتىق بىلەتىن ادام جوق. ءتايت دەگەننەن شى­عادى, ءتىل بىلۋگە دەگەن تالاپ كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ وتانداستارىمىزدىڭ شامىنا تيمەۋى كەرەك شىعار؟ – ونى سيپاپ سۇراماي, قاتاڭداۋ ەتىپ قويۋىمىز كەرەك قوي. اۋىلداعى قا­راپايىم ەلدەن نە سۇرايسىز؟ باس­شىلاردان سۇراۋ كەرەك. مىنا ءبىزدىڭ وڭتۇستىكتەگى تۇلكىباس اۋدانىندا وزبەگى, ورىسى, تاتارى, تۇرىگى دە قازاقشا سايراپ تۇر. قۇرىپ جاتقاندا قالالارىمىز بەن باسشىلارىمىز قۇرىپ تۇر. – ىسكەر ورتا سويلەمەيتىنىن ايتتى­ڭىز. قاراجات قايدا, ىسكەر توپتىڭ قولىندا, سوندىقتان دا ىقپال دا سولاردا ەمەس پە؟ – ءتىلدى دامىتۋعا ءبولىنىپ جاتقان قاراجاتتى ورنىمەن پايدالانا الماي جاتقانىمىزدى جاسىرماۋ قاجەت. ورنىمەن, جۇيەسىمەن, ءتيىمدى, ءناتي­جە­لى جۇمسالمايدى. ەلباسى سوڭعى جول­داۋدا: “تۇپكى ماقساتىمىز ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن باياندى ەتۋ. قازاقتىڭ ۇلت بولىپ وركەندەۋىنە جول اشۋ. ءتىلى مەن مادەنيەتىنىڭ كەڭ قۇلاش جايۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزۋ” دەدى. ال ەندى وسىنى نەگە ورىندامايمىز؟ – ايتقانداي, مەملەكەتتىك باعدار­لا­مانىڭ جوباسى اياسىندا كەلەر جىلى 15 تومدىق قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى قولعا تيەتىنى تۋرالى جاعىمدى جاڭالىق جاريا ەتىلدى. ال اۋدارمامەن ءوسىپ كەلە جاتقان, ءتىلى قاساڭ بۋىن بار. وسىدان ارىلۋدىڭ جولى قانداي؟ – كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا قازاق­تىڭ 10 تومدىق تۇسىندىرمە سوزدىگى شىق­قان, ونداي ەشبىر تۇركى حالىق­تارىندا جوق. بۇگىنگى تاڭدا 15 توم­دىقتى شىعارعالى جاتقانى ايتىلدى. قۇپتارلىق ءىس. بىراق, وسىنى پاي­دا­لانىپ, كادەسىنە جاراتاتىن ۇرپاق ءوسىرۋ عوي ايتىپ وتىرعانىمىز. ماعان سەنسەڭىزدەر, ءتىل باسقار­ما­سىندا دا, ءتىل ينستيتۋتىندا دا, ءتىل كوميتەتىندە دە ءىس­تەدىم, قىزمەت ەتىپ كەلەمىن. سوندا سالالىق سوزدىكتەردى كوبەيتۋ ماسەلەسىن كوتەر­گەنبىز. سوزدىكتەر ءماندى, ماڭىزدى, قۇنارلى, قىسقا, نۇسقا بولۋى كەرەك. سوندا پايدالانۋعا بولادى. – كوشەدەگى قازاقشا جار­نامالاردا قاتە ءورىپ ءجۇ­رە­تىنى, ماعىناسى مايىسىپ تۇ­راتىنى جۋرناليستەر, نا­مىستى ەل تاراپىنان انەبىر جىلدارى اۋىق-اۋىق كوتەرىلىپ تۇرا­تىن ەدى. بۇل ماسەلە تولىق شەشىلگەن جوق. سول جارنامالاردىڭ ورىسشا­سىن­دا قاتە بولسا, قانداي وعاش, قانداي ورەسكەل ساۋاتسىزدىق دەپ شۋلاپ جاتار ەدىك... – ارينە, كۇلەتىن ەدى. ايتۋىمىز دا, جازۋىمىز دا كوپ. سونى ىسكە اسىرۋعا كەلگەندە جوقپىز. وسىنى وزگەلەر ءبىلىپ العان, سوسىن جەلكەمىزگە ءمىنىپ العان. وسى تالاپ ەتىلمەگەننەن كەيىن, جۇرت جايباراقات جۇرە بەرەدى. كەيبىرى ادەيى جاسايدى دەپ ايتامىن. كورىپ جۇرگەن سوڭ ايتامىن. – اتالمىش باعدارلاما نەگە تاعى 10 جىلعا جاسالىنادى, ەڭ بولماسا نەگە بەس جىلدىڭ اياسىنا باعىندىر­ماسقا دەپ ايتىپ قالدىڭىز. – “تاعى ون جىل بار عوي” دەپ ءجۇرىپ الامىز با دەگەنىم عوي. باعدارلاما جاقسى, ول ادامعا باعدارشام سياقتى. – سونى اركىمنىڭ قولىنا قالاي ۇستات­ساق ەكەن؟ – ەگەر ونى ورىندامايتىن بول­ساق, ءتۇپتىڭ تۇبىندە ءوزىمىزدى قۇردىمعا كەتىرەدى. ورىنداعان ادامعا راحمەت ايتىپ, ورىنداماعان ادامنان سۇراۋى بولۋى كەرەك. بۇرىنعى باعدارلاماعا كەلسەك, قازاق ءتىلدى مەكتەپتەردىڭ, بالاباقشالاردىڭ كوبەيگەنىن ايتا­مىز. جوق, ول ونسىز دا سولاي بولۋى كەرەك قوي. – 1998 جىلى “مەملەكەتتىك تىلگە – قۇرمەت” دەگەن بىرلەستىك قۇرىپ ەدىڭىز؟ – تالاي وزگە ۇلتتىڭ وكىلىن وسى ىسكە ۇيىرگەندەي بولىپ ەدىك. – سول ۇيىمىڭىز قازىر بار ما؟ – ۇيىم بار. ونى بۇكىل رەس­پۋب­ليكا بويىنشا اشپاق تا بولعانمىن. كەيبىر ازاماتتار كومەكتەسكەندەي بولىپ, تەرەششەنكو 20 مىڭ بەرگەن... – 20 مىڭ دوللار ما؟ – ويبا-ا-ي, 20 مىڭ تەڭگە. 1998 جىلى عوي. ول ەشنارسەگە جارامايدى ەكەن. – جۋرناليست بولعان سوڭ تالاي ەلدىكتىڭ ىسىنە كۋا بولىپ كەلەمىز. كە­لەلى وقيعالاردا ەلباسى انا ءتىلىن قا­زاقتىڭ ءبىر پەرزەنتىندەي قاستەرلەي­تىنىن, الايدا, مەملەكەت باسشىسى رەتىندە وزگەلەرمەن دە ەسەپتەسۋگە ءماج­بۇرلىلىگىن استارلاپ تا, اشىپ تا ايتىپ كەلەدى. الايدا, مەملەكەت باسشى­سىنىڭ وسى ساياساتىن وزىنە ۇستانىم ەتىپ العان توپ بار... – قازاق “قورا تولعان قوي بەر, بەسىك تولى بالا بار, ول بالاعا سانا بەر, سانا بەرمەسەڭ – الا بەر” دەگەن. ەگەر سول ادامداردىڭ بارلىعى سانالى بولسا, ەلباسى دا قينالماعان بولار ەدى. مەن ەش ۋاقىتتا ۇمىتپايمىن, 1995 جىلى ماسكەۋدە ەلباسىمىزعا جۋرناليستەر ورىس ءتىلىنىڭ نەگە “كەن­جەلەپ” جاتقانىن سۇراعان. سوندا پرە­زيدەنتىمىز: ء“بىز سەندەرگە رەنجۋى­مىز كەرەك. سەندەر وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاقشا سالەمدەسۋدى دە, قوشتاسۋدى دا بىلمەيسىزدەر. ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ قازاعى دا وسىنى بىلەدى, ىمداسا دا سىزگە يشارا جاسايدى” دەگەن. وسى ۋاقىتقا دەيىن سەن قازاق ءتىلىن بىلمەيسىڭ دەپ بىرەۋ جۇمىستان شىعارىلدى ما, بىرەۋگە قاستاندىق جاسالدى ما؟ ونداي نارسە بولعان جوق. قازاقتىڭ كىشىپەيىلدىلىگىن وزگەلەر كىشىلىك دەپ تانىماسىن. ءاربىر قىزمەتىمىز بەن قۇرمەتىمىز ەل ءۇشىن بولۋى كەرەك! – اڭگىمەڭىزگە راحمەت, اسىلى اليقىزى. اڭگىمەلەسكەن ايناش ەسالي. الماتى. * * * حالىقتىڭ جانى مەن ارى ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ جولىنداعى كەلەلى ىستەر شيرەك عاسىرداي ۋاقىتتان بەرى جالعاسىپ كەلەدى. كەشە ەلىمىزدىڭ باس گازەتىندە وقىرمانعا ۇسىنىلعان “تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ” جوباسى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كەلەشەگىن جاڭا ءبىر قىرىنان ايقىنداپتى. مۇقيات وقىپ شىقتىم. باعدارلامادا العا قويىلعان ماقساتتارعا قول جەتكىزۋدەگى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ جۇيەسىنە قاتىستى الدا اتقارىلار شارالار كوڭىل قۋانتادى. ماسەلەن, ستاندارتتار ازىرلەۋ, قازاق تىلىندە وقىتاتىن ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ جەلىسىن كەڭەيتۋ, ماماندار دايارلاۋدى ودان ءارى جۇرگىزۋ, تاعى باسقا كەلەلى ماقسات-مىندەتكە نازار اۋدارىلىپتى. سونداي-اق, قازاقستاننىڭ بارلىق ازاماتتارىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ جۇيەسىنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە قازاق ءتىلىن وقىتۋ ورتالىقتارىنىڭ اككرەديتتەلگەن جەلىسىن قۇرۋ ماسەلەسى دە كوتەرىلگەن. بۇل ءتىلىمىزدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن قاجەتتى شارالار اۋقىمى. مەملەكەتتىك ورگانداردا ءىس جۇرگىزۋدى تولىق مەملەكەتتىك تىلگە كوشىرۋدىڭ ۇلكەن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار. ويتكەنى, قوعامدىق ءومىردىڭ قاي سالاسى بولماسىن مەملەكەتتىك ورگاندار ارقىلى باسقارىلادى. سوندىقتان باسقارۋ تەتىگىندەگى تىلدىك احۋال ءار سالاعا تۋرا ىقپال ەتەدى دەسەك, اسىرا ايتقاندىق ەمەس. سول سەبەپتى جەرگىلىكتى اتقارۋ قۇرىلىمدارىنداعى مەملەكەتتىك ءتىلدى ورنىقتىرۋ جۇمىسىن تۇپكىلىكتى ءارى ناتيجەلى ەتىپ جۇرگىزۋگە باسا كوڭىل بولىنسە, وندا ناتيجەگە قول جەتكىزىلەتىنى انىق. سونىڭ ەڭ باستىسى – قاجەتتى كادرلىق الەۋەتتى قالىپتاستىرۋ, مەملەكەتتىك تىلدە ءىس جۇرگىزۋدىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاساۋ سياقتى ماڭىزدى ءىس-شارالاردىڭ تيىسىنشە قامتىلعانى. جەتىسۋ جەرىندە قازاق ءتىلىن وقىپ-ۇيرەنۋگە, مەملەكەتتىك تىلدە ءىس-قاعازدارىن جۇرگىزۋگە قاجەتتى جاعداي مۇمكىندىگىنشە جاسالعان. بۇل جاعىنان وبلىس بۇكىل رەسپۋبليكادا الدىڭعى قاتاردا دەپ ماقتانىشپەن ايتۋعا بولادى. وبلىس اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆ تۋعان ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە جەتە كوڭىل بولگەندىكتەن, تالدىقورعان قالاسىندا رەسپۋبليكادا تۇڭعىش ء“تىل سارايى” سالىنىپ, بۇگىندە بارلىق ءىس-شارا وسى جەردەن باستاۋ الىپ وتىر. سوڭعى ۇلگىدە جابدىقتالعان وسىنداي وقىتۋ عيماراتىنىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋى, ءسوز جوق, مەملەكەتتىك جانە باسقا دا تىلدەردى وقىتۋدىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتا ءتۇستى. ناتيجەسىندە قازىر 96 ساعاتتىق باعدارلاما بويىنشا ءتىل سارايىندا 240 ادام 6 اي بويى, ال ءبىر جىلدا 480 تىڭداۋشى وزدەرىنىڭ تىلدىك بىلىمدەرىن جەتىلدىردى. ەلباسىمىز حالىقارالىق تاجىريبەلەرگە سۇيەنىپ, قازاق ءتىلىن وقىتۋدىڭ قازىرگى زامانعى وزىق باعدارلامالارى مەن ادىستەرىن ازىرلەپ, ەنگىزۋدى تاپسىردى. وسى مىندەتتەر دە الداعى ون جىلداعى مەملەكەتتىك باعدارلامادا ناقتى كورسەتىلگەنى قۋانتادى. وبلىستا مەملەكەتتىك ءتىلدى, سونداي-اق ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىن ءتيىمدى مەڭگەرۋدە ەڭ ۇزدىك, يننوۆاتسيالىق ادىستەمەلىكتەردى, تاجىريبەلىك وقۋ-قۇرالدارىن, اۋديو-بەينە ماتەريالدارىن قولدانۋدىڭ جاڭا باعىت-باعدارى پايدالانىلۋدا. وڭىردەگى وزگە ۇلت وكىلدەرى تىعىز قونىستانعان 8 اۋدان مەن 3 قالادا بۇگىنگى كۇن تالابىنا ساي جابدىقتالعان 14 مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ ورتالىقتارىندا ۇيىمداستىرىلعان كۋرستاردا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن 5 مىڭعا جۋىق ادام وقىپ شىقتى. مەملەكەتتىك تىلگە كوشۋ بارىسىندا تۋىنداعان ماسەلە وقۋلىقتار, سوزدىكتەر مەن ادىستەمەلىك نۇسقاۋلار بولاتىن. قازىر بۇل جاعىنان قيىنشىلىق جوق. تىلدىك احۋالدى ۇنەمى نازاردا ۇستاۋ ماقساتىندا زەردەلەۋ, تەكسەرۋ, ساۋالداما جۇرگىزۋ جوسپارلى اتقارىلىپ كەلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل تۋرالى” زاڭىنىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋ ماقساتىندا جىل باسىنان بەرى باسقارما قىزمەتكەرلەرى 16 اۋدان مەن 3 قالادا, وبلىستىق مەكەمەلەردە بولىپ, كۇندەلىكتى جۇمىستا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋىنا ساراپتاما جاساپ, ادىستەمەلىك كومەك كورسەتتى. تىلدىك احۋالدى جاقسارتۋدىڭ ماڭىزدى بۋىنى – بالاباقشا, مەكتەپ. تاربيە, ءبىلىم وشاقتارى قازاقشا سويلەمەي, قوعام, بۇكىل حالىق قازاقشا سويلەمەيدى. ەرتەڭگى كۇنى قوعام تۇتقاسى – قازىرگى بۇلدىرشىندەر تاربيەسى, ولاردىڭ تۋعان ءتىلى مەن ەلىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن قالىپتاستىرۋعا ەرەكشە ءمان بەرگەن ءجون. باعدارلامادا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اقپاراتتىق ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ماقساتىندا ەكى ءتىلدى ينتەرفەيستى قولدايتىن “ەلەكتروندىق قۇجات اينالىمى” اقپاراتتىق جۇيەسى جايلى دا ايتىلعان. ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىز: ماڭىزدى جوباداعى ءۇش كەزەڭدى ءتيىمدى پايدالانىپ, وعان ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنداعى انا تىلىمىزگە دەگەن سۇرانىستى ارتتىرۋداعى جۇمىسقا كۇش سالۋ. جاڭا ءادىس-ءتاسىلدى پايدالانۋ مىندەتى تۇر. وتكەن ون جىلدا ءتىل مەرەيىن كوتەرۋ جولىندا كوپتەگەن يگى ىستەر تىندىرىلدى. سونىمەن قاتار “اتتەگەن-اي” دەيتىن دە جەرلەرىمىز از ەمەس. القالى جيىنداردا دا, ءباسپاسوز بەتىندە دە ول جايلى از ايتىلىپ جاتقان جوق. الداعى كەزدە كوك بايراعىمىز قالاي جەلبىرەسە, تۋعان ءتىلىمىز دە حالقىمىزدىڭ بىرلىگى مەن ەلدىگىن سولاي پاش ەتسە, نۇر ۇستىنە نۇر. دەمەك, تۋعان ءتىلىمىزدىڭ بيىك مارتەبەسى ءۇشىن تەر توگۋ – ازاماتتىق پارىزىمىز. ويتكەنى, ءتىل – حالىقتىڭ جانى, ارى مەن ابىرويى. ولاي بولسا, الداعى ون جىل وسى اسىل قۇندىلىقتاردى بەرىك ورنىقتىراتىن كەزەڭ. تاڭىربەرگەن قاسىمبەركەباەۆ, الماتى وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ جونىندەگى باسقارما باستىعى. * * * ۇرپاقتار ءۇشىن ۇلاعاتتى ءىس قولىما قالام الىسىمەن ويىما احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ: ء“تىلى جوعالعان ۇلتتىڭ ءوزى دە جوعالادى” دەگەن اتالى ءسوزى ورالا كەتتى. ايتسا ايتقانداي, انا ءتىلىمىزدى ساقتاۋ, ساقتاۋ عانا ەمەس ارداقتاۋ – ازاماتتىق پارىز. ءتىلىڭ جوعالسا, ۇلتتىق رۋحىڭ دا جوعالادى, ياعني ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتقانداي, ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ويلاۋ جۇيەمىزدى, تاريحي تانىمىمىزدى, رۋحاني مادەنيەتىمىزدى بارىنشا تەرەڭ دامىتا وتىرىپ, بارلىق سالادا رۋحاني تاۋەلسىزدىككە جەتۋىمىز كەرەك. قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ەتنوستار ءتىلىن ساقتاۋ جاعدايىندا ۇلت بىرلىگىن نىعايتۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى رەتىندە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ اۋقىمدى قولدانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا “تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى” جوباسىنىڭ تالقىعا ءتۇسۋى كوپشىلىك كوكەيىندەگىسىن ءدوپ باستى عوي دەپ ويلايمىن. باعدارلامادا مەملەكەتتىك ءتىل – ۇلت بىرلىگىنىڭ نەگىزگى فاكتورى ەكەندىگى تايعا تاڭبا باسقانداي اتالىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى كەڭىنەن قولدانۋعا بەتبۇرىس جاسالۋىن قالايشا اتاپ وتپەسكە. سونداي-اق, مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ ۇلەسىن 100 پايىزعا دەيىن ۇلعايتۋ – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ بىردەن-ءبىر سارا جولى بولماق. ءسوز ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىن, قازاقستاننىڭ بارشا ازاماتتارى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋى كەرەك. سول ءۇشىن دە قازاق تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەر جەلىسىن كەڭەيتۋ قاجەت. ءتىل دەگەنىمىز ۇلتتىق بولمىس پەن پسيحولوگيا اياسىنداعى ەڭ سەزىمتال, ەڭ نازىك سالا. سوندىقتان دا انا ءتىلىمىزدى قورعاۋ كەرەك. ايتايىن دەگەنىم, مەملەكەتتىك قىزمەتكە كەلە­تىندەر مەملەكەتتىك تىلدەن, ياعني قازاق تىلىنەن ەمتيحان تاپسىرسا دۇرىس بولار ەدى. مۇنداي ۇسىنىستى ءبىر مەن ەمەس, جۇرەكتەرى “ەلىم” دەپ سوققان زيالى قاۋىم ايتىپ تا كەلەدى. ءوز انا ءتىلىن بىلمەيتىن مەنمەنشىل مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردەن ارىلۋىمىز قاجەت. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى سول, تاريح ساحناسىنا “تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ” شىعۋى – وسى ۋاقىتقا دەيىن الىپ-قاشپا اڭگىمە بولىپ كەلگەن انا ءتىلىمىزدى ارداقتاۋدىڭ التىن قازىعى. باعدات كارىبوز ۇلى, قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى قورقىتتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى. * * * جاڭا باعدارلامانىڭ بولاشاعى جارقىن ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ XV سەسسياسىندا بەرگەن تاپسىرماسىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن ءتىل باعدارلاماسىنىڭ جوباسى كوكەيى­مە قونادى. مەملەكەتتىك ءتىل – ۇلت بىرلىگىنىڭ باستى فاكتورى, سوندىقتان ول تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەم­لە­كەت­تىك باعدارلاماسىنىڭ باستى باعى­تى بولىپ ەسەپتەلەدى. وسىعان وراي جاڭا باعدارلامانىڭ جوباسىندا ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ ۇلگىسى ارقىلى قازاق ءتىلىن وقىتۋ جۇيەسىن قولعا الۋ جوسپارلانعاندىعى وتە قاجەتتى شارا. ءبىزدىڭ باسقارما تاراپىنان جىلدا ۇيىمداستىرىلاتىن سوتسيولوگيالىق زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە ءتىل وقىتۋ ور­تا­لىقتارىندا قاشىقتىقتان وقىتۋ ءادىسىن تاجىريبەگە ەنگىزۋ قاجەت دەگەن ۇسىنىستار ءتۇستى. سوندىقتان, جاڭا باع­دارلامادا قاشىقتىقتان وقىتۋ جۇيە­سىن قولدانۋ جولدارى قاراستى­رىل­عاندىعى زامان تالابى دەپ ەسەپتەيمىز. باعدارلامادا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە باسىمدى­لىق بەرىلگەندىگى ءتىلدى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا, قولدانىلۋ مارتەبەسىن جوعارىلاتۋعا زور سەپتىگىن تيگىزەدى. سونىمەن قاتار تىلدەر تۋرالى زاڭنامانىڭ ساقتالۋىنا باقىلاۋدى كۇ­شەيتۋ ماڭىزدى بولىپ تابىلادى, ول ءۇشىن رەسپۋبليكا بويىنشا بارلىق مەم­لەكەتتىك ورگاندارداعى قۇجات اينا­لى­مىن پروكۋراتۋرا ارنايى باقىلاۋى­نا الىپ, ءتىل زاڭناماسىن ورىنداۋعا مىندەتتەۋ كەرەك. سەبەبى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بارلىق زاڭدارى سەكىلدى ءتىل زاڭناماسىن بۇزۋشىلار ءتيىستى جازاسىن الۋى قاجەت. تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەم­لەكەتتىك باعدارلاماسى جوباسىنىڭ تارتىمدىلىعى ونىڭ جۇيەلى تۇردە جاسا­لىپ, ارنايى ينديكاتورلار ار­قى­لى جىلعا نەمەسە ءار ءۇش جىلعا ءبو­لىنگەن ىشكى قۇرىلىمى بويىنشا ورىن­دالۋىنا باقىلاۋ جاساۋ مۇمكىن­دىگى بولىپ تابىلادى. بۇل جاڭا باع­دارلاما جوباسىنىڭ ءتيىمدى جاعى. اتالعان مەملەكەتتىك باعدارلا­ما­نى ىسكە اسىرۋ ەلىمىزدە تۇراتىن بار­لىق ەتنوستاردىڭ تىلدەرىن ساقتاۋ جانە قازاقستان حالقىنىڭ شەتەل ءتىل­دەرىن مەڭگەرۋىمەن قاتار, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ۇلتتىق بىرلىكتى نىعايتۋدىڭ باستى فاكتورى رەتىندە قىزمەت ەتۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. ءتىل ساياساتىندا زور تابىسقا جەت­كەن 30-دان استام ەلدىڭ تاجىريبەسىن پايدالانا وتىرىپ, ازىرلەنگەن باع­دار­لاما بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قولبايلاۋ بولىپ كەلە جاتقان ماسەلەلەردى شە­شۋگە ءوزىنىڭ سەپتىگىن تيگىزەرىنە كامىل سەنەمىن. انا ءتىلىمىزدىڭ ابىرويى اسقاقتاپ, بەدەلى ارتا ءتۇسسىن دەمەكپىن. تالعات ابىلقاسىموۆ, پاۆلودار وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ جونىندەگى باسقارماسىنىڭ باستىعى. * * * وندىرىستىك سوزدىك قاجەت مەنىڭ پايىمداۋىمشا, ەلىمىزدىڭ كۇش-قۋاتى وسكەن, بەدەلى بيىكتەگەن سايىن مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسى دە نىعايىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. بۇعان مىسالدى الىستان ىزدەمەي-اق, ءوزىم ەڭبەك ەتەتىن كاسىپورىندى كەلتىرۋگە بولادى. وسىدان ءبىراز ۋاقىت, دالىرەك ايتقاندا ون جىل بۇرىن ۇجىمىمىزدا انا ءتىلىمىز ءوزارا ارامىزدا بولماسا, بىلايشا مۇلدەم قولدانىلماۋشى ەدى. جاسىراتىنى جوق, نەگە بۇلاي دەگەن وي كوڭىلىمىزگە باتاتىن. بىراق ىشكى جاعدايعا زەر سالىنعاندا بەلدەن باسىپ, امىرشىلدىك ادىسپەن كۇشتەپ ەنگىزۋدىڭ ءجونسىز ەكەنىن تۇسىنەتىنبىز. ەڭبەككەرلەردىڭ تەڭ جارتىسىنان استامىن قۇرايتىن وزگە ارىپتەستەرىمىز سونى قالايتىن. ءتىل ماسەلەسى جونىندەگى سالماقتى ساياساتقا رازىلىقتارىن بىلدىرەتىن. مىنەكي, ەندى بۇل باعىتتاعى وزگەرىس ايقىن اڭعارىلا تۇسۋدە دەۋىمە بولادى. راس, قازىر ءبارىمىز جاپپاي قازاقشا سويلەپ كەتپەسەك تە مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قۇرمەت بيىكتەپ كەلەدى. ول زاۋىتقا كىرە بەرىستەگى تانىستىرمالىق تاقتاداعى شەجىرەدەن بايقالسا, سونىمەن قاتار قاي تسەحقا بارساڭىز دا الدان شىعار قازاقششا تۇسىنىكتەمەلەردەن, ەرەجە-قاعيدالاردان كوزگە جىلى ۇشىرايدى. ءتىلىمىزدى مەڭگەرۋگە دەگەن قۇلشىنىس­تى قويان-قولتىقتاسا ىستەيتىن ازامات­تاردىڭ ونى وقىپ-ۇيرەنۋگە ىنتاسى سەزدىرەدى. ال بىلگەن ۇستىنە بىلە ءتۇسۋ ءۇشىن بىزبەن تىلدەسۋگە تىلەنۋشىلەرگە ىقىلاسىمىز ءتىپتى بولەك. شامامىز كەلگەنشە ءتۇسىندىرىپ, ۇيرەتىپ جاتامىز. اتتەڭ, وندىرىستىك سوزدىك كىتاپشا از. ءسوز ورايىندا ارىپتەستەرىمنىڭ ونىڭ كوپتەپ شىعارىلۋىن تىلەيتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ جاڭا باعدارلاماسى بەلگىلەنىپ وتىر. وسى وزەكتى ماقساتقا قول جەتكىزۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن, جولدارى جانە شارالارىن تولىق قولدايمىز. تەك بۇعان دەيىنگى باعدارلامالارداي ورتا جولدان اسپاي, اياقسىز قالماۋىن قالايمىز. جۇماعالي ايمىشەۆ, قاراعاندى قۇيۋ-ماشينە زاۋىتىنىڭ تەحنولوگى. * * * مەن قاۋىپ ەتكەننەن ايتامىن سونىمەن, تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ار­نال­عان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىل­دا­نايىن دەپ جاتىر. بۇل, ارينە, ءتىل جاناشىرلارى ءۇشىن قۋانىشتى وقيعا. بىراق, اقىن مۇرات موڭكە ۇلى مەن قاۋىپ ەتكەندىكتەن ايتامىن دەمەكشى, وسى­دان كەيىن دە كوڭىلدە كۇدىك جوق ەمەس. ويتكەنى, بىلەسىڭ, بىلگەن سوڭ اي­تا­سىڭ دەگەندەي, بۇعان دەيىن دە ءتىل تۋ­رالى تاماشا باعدارلامالار قابىلدان­عانىمەن, سونداعى كوپتەگەن ماسەلەلەر جەرىنە جەتكىزىلمەگەن-ءدى. سول سەبەپتەن دە ماڭگىلىگىمىزدىڭ ماڭگىلىگى تۋرالى ماسەلەدە جۇرەگىمىزدىڭ شايلىعىپ قالعانى دا راس. ءسوزىمىز جالاڭ بولماۋى ءۇشىن مىسال كەلتىرە كەتەيىن. ايتالىق, سەمەي قا­لا­سىن­دا ءىس-قاعازدار مەملەكەتتىك تىلگە رەسمي تۇردە وسىدان ءۇش جىل بۇرىن كو­شىرىلدى. بۇگىندە سوعان وراي مۇندا ءىس-قا­عازدارىن جۇرگىزۋ 95 پايىز مەملەكەتتىك تىلگە كوشىرىلدى دەگەندى ەستيمىز. ال ءوز باسىم سوعان كۇماندىمىن. بۇل ەندى اۋدار­ماشىلاردىڭ “ارقاسىندا” قول جەت­كەن جەتىستىك. ال سول اۋدارما­شى­لاردىڭ كوبى ساۋاتسىز ەكەندىگىن كوزىمىز كورىپ, قۇلاعىمىز ەستىپ ءجۇر. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا ولارعا قاتاڭ تالاپ قوياتىن ۋاقىت جەتتى دەپ بىلەمىن. اۋدار­ماشىلار, سۋدىڭ دا سۇراۋى بار دەمەك­شى, مەكەمە, ۇيىمداعى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىسىنا جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. بۇعان دەيىن دە ايتىلىپ جۇرسە دە قايتالايىن, قازاق تىلىندەگى مەكتەپتەر مەن بالالار باقشاسىنىڭ ساپاسىن ارت­تىر­مايىنشا, ءتىلدىڭ جاعدايى تۇزەلەدى دە­گەنگە ءوز باسىم سەنبەيمىن. ودان كەيىن جەرگىلىكتى ءتىل كوميتەتتەرىن بۇرىن­عى­سىنشا قايتادان ءوز الدىنا جەكە وتاۋ ەتىپ شىعارۋ كەرەك دەپ بىلەمىن. قوعام­دىق نەگىزدەگى “قازاق ءتىلى” ۇيىم­دارىن دا كۇشەيتۋ كەرەك-اق. بولماسا قالالىق “قازاق ءتىلى” قوعامىنداعى ءبىر عانا مەن جالعىز نە تىندىرا العان­دايمىن. جار­تاس­قا باردىم, كۇندە ايعاي سالدىمنىڭ كەرىن كورىپ جۇرگەنىمىز سوندىقتان. ال ەندى بۇعان قوسا ءتىل تۋرالى زاڭدارى­مىز­دىڭ سولقىلداق ەكەندىگى دە بۇرىننان ايتىلىپ جۇرگەن اڭگىمە. زاڭ سولقىلداق بولعان سوڭ قۇقىق قورعاۋشىلار دا ءتىل ءمار­تەبەسىن قورعاۋدا سولقىلداقتىق تا­نىتىپ ءجۇر ەمەس پە؟ ونىڭ ار جاعىندا جەرگىلىكتى بيلىك تە ءتىل ماسەلەسىن ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەتىم دەپ ءبىلۋى كەرەك. اشىنعاننان شىعادى اششى داۋسىڭ دەمەكشى, مۇنىڭ ءبارىن كورىپ, ءبىلىپ جۇرگەن سوڭ ايتىپ جاتىرمىز. سولاي دەي تۇرعانمەن, كورمەس تۇيەنى دە كور­مەستىڭ كەبىن كيمەي, جاڭا باعدارلاماعا بۇكىل حالىق بولىپ قولداۋ ءبىلدىرۋىمىز قاجەت. تۋعان ءتىل كوسەگەسى سوندا عانا كوگەرەدى. ەرعالي كاكىم ۇلى, سەمەي قالالىق “قازاق ءتىلى” قوعامىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى. * * * مەملەكەتتىك پارمەندىلىك كۇشەيتىلسىن مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەگەن ادام حال­قىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن بىلمەيدى. وكى­نىشكە قاراي, بۇل قازاقستانداعى ورىس تىلىندە ءبىلىم العان قازاق جاس­تارىنا ايرىقشا قاتىستى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردا قازاق حالقىنىڭ ۇلەسى از بولدى دا, ءتىل­دىك ماسەلەلەردى كوتەرۋگە ەرتەرەك بول­عان­دىعى بەلگىلى. شوۆينيستىك پيعىل­دار­دىڭ باسقا ماقساتقا پايدالانىپ كە­تە­تىندىگى ءسوزسىز ەدى. وسى رەتتە قازاقستاندا تۇراتىن بارشا ەتنوستاردىڭ تاتۋلىعىن ساقتاي بىلگەن ەلباسىمىزدىڭ سارابدال ساياساتىن باعالاۋىمىز كەرەك. قازىر, قۇدايعا شۇكىر, مەملەكەتكە اتىن بەرىپ وتىرعان ۇلتىمىز ءوز جەرىندە كوپ­شىلىككە اينالدى. ەندى الاڭداماي, ءتىل­دىك ساياساتتا باتىل ۇستانىم ۇستاۋعا بولادى. بۇعان قازاقستانداعى باسقا ەتنوستار دا تۇسىنىستىكپەن قارايدى دەگەن ويدامىز. باعدارلامادا مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭ­گەرۋ ۇدەرىسىن ىنتالاندىرۋ جانە مونيتورينگ جۇيەسىنىڭ جوقتىعىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىلىپتى. ەگەر قازاق جاستارىنىڭ ءوزى قازاق تىلىنە قاجەتتىلىكتى سەزىنبەي جاتسا, نە دەۋگە بولادى؟! شىمكەنتتە وتكەن ءبىر ج­يىن­دا كوپ­تەگەن مينيسترلىكتەردىڭ ۆيتسە-مي­نيسترلەرى باس قوسىپ, ونەركاسىپ سالا­سى­نا بايلانىستى ماسەلەلەردى تالقى­لا­دى. ءورىم­دەي جاستار. ءبارى قازاق. ءبىلىمدى. بىراق, قازاق تىلىندە سويلەيىن دەگەن ەشقايسىسى جوق. بولاشاق مينيسترلەر, ەل تۇتقالارى ءوز تىلىندە سويلەۋدى قيىنسىنىپ جاتسا, مەملەكەتتىك باعدارلامانى كىم ءۇشىن قابىلداماقپىز؟! وسى ماسەلەدە مەملەكەتتىك ساياسات مىقتى بولسىن. مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەيتىن, وي-پىكىرىن ايتا المايتىندار, قانشا جەردەن ساۋاتتى بولسا دا, جاۋ­اپتى قىزمەتتەرگە تارتىلماۋى كەرەك. بۇل اسىرەسە, قازاق جاستارىنا قاتىستى. مەم­لەكەتتىك ءتىلدى بىلمەگەن ادام قازاقستان­داعى وزگە ەتنوستاردىڭ دا قامىن جەيتىن مەملەكەتشىل بولادى دەگەنگە سەنبەيمىن. باعدارلامادا قازاق تىلىندەگى با­سى­لىمداردىڭ كوبەيىپ كەلە جاتقاندىعىن پايىزبەن شاعىپتى. بۇل دا الدامشى كورىنىس. زەرتتەپ قاراساڭىز, جەكە قول­دا­عى ءباسپاسوزدىڭ دەنى بىرەۋدى بىرەۋگە ۇرا­تىن كۇلدىبادام دۇنيەلەرگە اۋەس. بۇعان دا مونيتورينگ كەرەك. ەلگە پاي­دالىسىن ىرىكتەپ, ەل ىشىنە ىرىتكى سالا­تىن­دارىنا توقتاۋ سالاتىنداي ءپار­مەن­دىلىك كەرەك. قازاق ءتىلىنىڭ قۋاتى – مەكتەپ وقۋ­لىق­تارىندا. وقۋلىقتار ءالى دە سىن كوتەرمەيدى, تاريحي دالدىك, ادىستەمەلىك ساپا ناشار. كالكا-اۋدارما. ءوزىمىزدىڭ دۇنيەمىزگە ءوزىمىز يە بولىپ, ءتىلىمىزدىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتە الساق, وزگە ەتنوستار دا ۇلكەن قۇرمەتپەن قارار ەدى. قازاقتار ەش حالىققا ەشۋاقىتتا ازار بەرگەن ەمەس. امانگەلدى سوپبەكوۆ, وڭتۇستىك قازاقستان پوليتەحنيكالىق كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى.