قازاق ەلىنىڭ ارتەگى – «بالداۋرەن»

وڭىرلەردەن ونىڭ بولىمشەلەرىن اشسا, ورەن جاسقا وركەندى ءىس بولار ەدى جان دۇنيەسى لاستانباعان, شىن ك ۇلىپ, شىن رەنجيتىن, ۋىلىنەن ءۇمىت, كىر شالماعان باستاۋ سۋىنداي ءمولدىر جۇزىنەن ءوز بول­مىسىڭ كورىنىپ تۇراتىن, قاراقات­تاي كوزىنەن ۇلتتىق رۋح وينايتىن, سەن قارا تابان بولىپ جەر باسساڭ ەكەن دەگەن تىلەگىڭنىڭ تىرەگى – بالا­دان اسقان باقىت بار ما؟ ودان وزگە باقىت ونىڭ قاسىندا قانشا جەردەن دالەل-دايەك كەلتىرسەڭ دە ارقان ەسە المايدى. اتام قازاقتىڭ اقىل-ويىنان شىققان “ۇلكەننىڭ مىڭىنا بەرگەنشە, بالانىڭ بىرىنە بەر جان جىلۋىڭدى”, دەگەن اتالى ءسوز تەگىن ايتىلماسا كەرەك. بالاعا بەرگەن سول جان-جىلۋىڭ – ەرتەڭگى ءومىر ءنارى, جالعاستىق, باسقان ءىزىڭدى شاڭ كومىپ قالماۋىنا جاساعان قادامىڭ. ءبىز كەيدە بالاعا بالا دەپ قارايتىنىمىز بار. شىن­دى­عىنا كەلسەك, بالا ءبارىن ءبىلىپ, سەزىپ وتىرادى. عالىمداردىڭ زەرت­تەپ, زەردەلەۋىنە سەنسەك, ۇل مەن قىز وزىنە قاجەت تاربيەنىڭ 80 پا­يى­زىن 7 جاسقا دەيىن بويىنا ءسىڭى­رە­دى ەكەن. ول ونىڭ ءومىر بويى ەسى­نەن شىقپايتىن كورىنەدى. سودان دا بولار ورىستىڭ حالىقشىل جازۋ­شىسى ۆاسيلي شۋكشين: “دۇنيە­دەگى ەڭ بايقامپاز “حالىق” – با­لالار”, دەيدى. بۇل – رياسىز ايتىل­عان راس ءسوز. ءيا, ەلدىڭ ەرتەڭى, ۇلتتىڭ بولا­شا­عى, الدىڭعى تولقىننىڭ ءىزبا­سارى – جاس ۇرپاققا تياناقتى ءبىلىم بەرىپ, ءتالىمدى تاربيە ۇيرەتكەن ەل­دىڭ ەرتەڭى كەمەل, بولاشاعى ءبۇد­ىر­سىز ءتۇزۋ بولماق. وسىنى تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ءبىرىنشى كەزەككە شى­عارىپ, جاس ۇرپاققا بار مۇمكىن­دىكتى جاساپ كەلە جاتقان قازاق ەلىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بيىلعى حالىققا جولداۋىندا “ۇكىمەتكە اكىمدەر­مەن بىرلەسىپ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا-اق بالالاردى مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى وقىتۋمەن جانە تاربيەمەن قامتا­ماسىز ەتۋدى ارتتىرۋعا باعىتتالعان “بالاپان” ارنايى باعدارلاماسىن ازىرلەپ, ىسكە اسىرۋعا كىرىسۋدى تاپ­سىرامىن”, دەگەن ەدى. وسى تاپ­سىر­ما قازىردىڭ وزىندە ءبىراز وڭىرلەردە جۇزەگە اسى­رىلىپ جاتىر. ەڭ باس­تى­سى, جاز ايلارىنداعى وقۋشىلار دەمالى­سىن ۇيىمداستىرۋ بارىسى جاقسى جولعا قويىلعانىنا مىسال­دار كەل­تىرۋگە بولادى. سونىڭ ءبىر كو­رىنىسى قازاق ەلىنىڭ “ارتەگى” اتا­نىپ وتىر­عان “بالداۋرەن” رەسپۋب­لي­كالىق وقۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالى­عىن­دا جاقسى جولعا قويىلعان. مۇندا جىل بويى وقۋشىلار دە­مالىسى ۇيىمداستىرىلىپ وتى­را­دى. وتانىمىزدىڭ 16 ايماعىنان ءبىر اۋىسىمدا 300 بالاعا دەيىن دە­مالۋىنا مۇمكىندىك جاسالعان. جاز مەزگىلىندە 15 كۇن, ال ساباق ءجۇرىپ جاتقان ۋاقىتتا 20 كۇن وقۋ مەن دەمالىس قاتار جۇرەدى. بۇل وقۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنى ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرما­سى­مەن, ۇكىمەتتىڭ ارنايى قاۋلىسى­مەن 2004 جىلى قۇرىلعان ەدى. ور­نالاسقان جەرىنىڭ ءوزى سارىار­قا­نىڭ ءىنجۋ-مارجانى اتانعان بۋرا­بايدىڭ ءبىر تاماشا ءوڭىرى. ءۇش جا­عىن قالىڭ قاراعاي كومكەرىپ جات­سا, ءبىر جاعى كوكشەنىڭ 80 كولىنىڭ ب­ى­رىنە يەك سۇيەيدى. كەشەننىڭ عي­ما­راتى زامان تالابىنا ساي جاب­دىق­تالعان. مۇنداي بالالار دە­ما­لاتىن ورىن تمد ەلدەردىڭ ىشىندە, ءبىر زاماندارى كسرو-نىڭ جۇزدەن جۇيرىكتەرى عانا بارىپ دەمالاتىن “ارتەك” (قىرىم, ۋكراينا), “ور­لەنوك”, “وكەان” بۇكىلرەسەيلىك با­لالار ورتالىعى جانە “زۋبرەنوك” (بەلارۋس) لاگەرلەرى عانا بار. “بالداۋرەن” بالالار لاگەرى تەك وقۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنى عانا ەمەس, وقۋ­شىلارعا قاتىستى وتاندىق جانە الەمدىك دەڭگەيدەگى ءبىلىم جا­رىستارى وتەتىن ورىنعا اينالىپ وتىرعانىن دا ايتا كەتكەنىمىز ءجون. سونىڭ ءبىر دالەلى, تاياۋدا عانا ەلىمىزدىڭ ابىرويىن اسىرىپ, ءمار­تەبەسىن كوتەرىپ, تورتكۇل دۇنيەدەگى مىقتى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنان, ياعني بەسىنشى ورىنعا قول جەتكىزگەن 51-ءشى حالىقارالىق ماتەماتي­كا­لىق وليمپيادانىڭ سوندا ءوتۋى دەر ەدىك. مىڭعا تارتا وقۋشى, ولار­دى باستاپ كەلگەن جەتەكشىلەر مەن قازىلار القاسىنىڭ سوندا 3 كۇن بويى الاڭسىز جۇمىس ىستەۋىنە جاق­سى جاعدايدىڭ جاسالۋى كەشەننىڭ ۋاقىت ولشەمىنە ساي ەكەنىن دايەك­تەپ بەردى. جاقىندا وسى وقۋ كەشەنىندە بولعانىمىزدا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىنەن, ناقتىلاي تۇسسەك, 11 مەن 15 جاس ارالىعىنداعى وقۋشى­لاردىڭ دەمالىپ جاتقانىنا كۋا بولدىق. ولارعا بارلىق جاعداي جا­سالىپتى. باس تالىمگەر سانا­لاتىن ۆوجاتىيلار وقۋشىلارعا تاڭنىڭ اتىسىنان كۇننىڭ باتى­سىنا دەيىن بارلىق مۇمكىندىكتەردى ۇيىمداس­تىرىپ جۇرگەنىنە كوز جەتكىزدىك. وي-سانانى ءوسى­رەتىن ءارتۇرلى باع­دار­لامالار ازىرلەپ, وتان­شىلدىق رۋ­حىڭ­دى وياتاتىن كەشتەر ۇيىمداس­تى­رىپ, ساپتا ءجۇرۋ ءتار­تى­بىن بويعا ءسىڭىرىپ, دەنساۋلىقتىڭ باستى كەپىلى تازالىق ەكەنىن ۇيرەتىپ, “بال­داۋ­رەن” – بالالار ارمانىنىڭ ارالى دەگەنگە ۇيىتىپ كەلەدى ەكەن. – ءبىزدىڭ وقۋ كەشەنىندە ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 5 مىڭنان اسا ۇل مەن قىزدىڭ جىل بويى دەمالۋىنا مۇمكىندىك بار. ءتىپتى شەتەلدىك وقۋشىلار دا كەلىپ جاتادى. بۇل جاستاردىڭ ءبىر-بىرىمەن تانىسۋىنا, دوستاسىپ كەتۋىنە جول اشادى. جالپى, “بالداۋرەننىڭ” ءار كۇنى قىزىقتى. ءبىز سونى قاتاڭ قادا­عا­لاپ وتىرامىز. فەستيۆالدار مەن سلەتتەر وتكىزۋمەن بىرگە, تابيعاتقا ساياحات جاساۋ دا جان-جاقتى وي­لاس­تىرىلعان. ايتالىق, سلەت باع­­دار­لامالارى ءار الۋان بولىپ كەلەدى. ماسەلەن, ءبىر جولى وتانشىلدىق رۋحتاعى اندەردى ايتۋعا ارنالسا, ەكىنشى جولى “قازاقستاننىڭ بو­لاشاعى ءبىزدىڭ قولىمىزدا” اتتى تاقىرىپقا ساي ۇيىمداستىرىلادى. 15-20 كۇن ىشىندە ۇجىم ءمۇ­شە­لەرى وقۋشىلارعا جاقسى پسيحو­لو­گيالىق جاعدايلار جاساپ, ولاردىڭ تولىققاندى ادام بولىپ قالىپ­تاسۋىنا مەملەكەتىمىزدىڭ جاساپ وتىرعان قامقورلىعىنا كوزدەرىن جەتكىزە وتىرىپ, ەلىمە مەن قاشان دا كەرەكپىن دەگەن ۇعىمدى قالىپ­تاستىرۋ باستى ماقسات ەكەنىن وي-سانامىزدان ءبىر ءسات تە شىعارماي­مىز. اسىرەسە, بالالاردىڭ شىعار­ما­­شى­لىق قابىلەتىن اشۋ مەن دا­مىتۋ بوي­ىنشا جاساقتالعان شە­بەر­حا­نا­لاردا جۇرگىزىلەتىن جۇمىس­تار ۇشان-تەڭىز. كوپ جاعدايدا ەر با­لالاردى وتانشىلدىق رۋحتا ءتار­بيە­لەۋگە باسا نازار اۋدارساق, قىز بالالاردىڭ وزىنە ءتان نازىكتىك پەن بارلىق ىسكە ۇيىتقى بولا الاتىن قاسيەتىن ورىستەتۋگە تەرەڭ ۇڭىلەمىز. وقۋشىلاردىڭ ءوزىنىڭ وي-قيالى­نان تۋىنداتىپ جاسايتىن زاتتارى, جازعان شىعارمالارى, سالعان سۋ­رەتتەرى قازىر كەشەننىڭ مۇراجايىن تولىقتىرا تۇسۋدە. ءبىزدىڭ باستى ءمىن­دەتىمىز – وتانىمىزدىڭ بار­لىق وڭىرلەرىنەن كەلگەن وقۋشى­لاردىڭ ءومىر بويى ەسىندە جۇرەتىن, ماق­تانىشپەن ايتاتىن ء“بالداۋ­رەن” – ارمان لاگەرى دەگەن ۇعىمدى قا­لىپ­تاستىرۋ, – دەيدى وقۋ-ساۋ­ىق­تىرۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى مۇحيت­دين تولەپباەۆ. جازعى دەمالىس پەن وقۋ كە­زىن­دەگى وقۋشىلاردىڭ ورتالىقتا بو­لۋىنىڭ ايىرماشىلىعىنا كەلەر بولساق, ساباق ۋاقىتىندا بالالار ءارى دەمالادى, ءارى وقۋلارىن جال­عاستىرادى. ياعني, لاگەردە دەما­لىس كەزەڭى مەن مەكتەپ ءومىرى ءبىر ار­نادا توعىسىپ جاتادى. مەكتەپ­تە­گى ساباق بەرۋ ءتاسىلى جاڭاشىل كوم­پيۋ­تەر­لىك جانە پاندىك-مودۋلدىك تەح­نو­لوگيالارعا نەگىزدەلگەن. مۇندا ۇيگە تاپسىرما بەرىلمەيدى, ءار بالا ءوز ءبىلىمىن كاسىبي بىلىكتىلىگىمەن, ۇس­تازداردىڭ كومەگىمەن جۇزەگە اسىرۋ ءبىرىنشى كەزەككە شىعارىلعان. بۇعان قاجەتتىڭ ءبارى كەشەندە جەتكىلىكتى. وقۋلىقتارمەن قاتار, يلليۋست­را­تيۆتى-ەنتسيكلوپەديالىق جيناق­تار, وتاندىق, ورىس جانە شەتەلدىك ادەبيەتتەردىڭ وزىق ءۇل­گى­لەرى, وزگە دە قۇندىلىقتار جيناق­تال­عان كىتاپ­حانا جۇمىسى جاقسى جول­عا قويىلعان. وقۋشىلار دە­مالىس كە­زىندە مەديتسينا كەشەنىن­دە, ناق­تىلاي تۇسسەك ميني-كلي­ني­كادا ەم­دەلۋىنە, شىنىعۋ پروتسەدۋ­را­لارىن, فيزيوتەراپيا, وتتەكتى كوكتەيل, تىنىسالۋ جاتتىعۋ­لارىن, ەمدىك دەنەشىنىقتىرۋلار, تاعى باسقا الۋىنا بولادى. كۇنىنە التى رەت تاماقتانادى ەكەن. ساۋىقتىرۋ ورتالىعىنا ەلىمىز­دىڭ بارلىق ايماقتارىندا ءبىلىم الىپ جۇرگەن ميلليونداعان وقۋ­شىلاردىڭ اراسىنان ەڭ ۇزدىك وقى­عان, تالانتتى, ءتارتىپتى بالالار عانا جىبەرىلەتىنىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. وسى ارادا تومەندەگى ءوز بايلامىمىزدى ەستىر قۇلاققا سالا كەتسەك دەيمىز. ەگەر وتانىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندەگى تابيعاتى اسەم, وقۋشىلاردىڭ كوڭىلدى دەما­لىسىنا قولايلى جەرلەردەن “بال­داۋرەن” وقۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنىنىڭ بولىمشەلەرىن اشىپ, سوندا دەما­لۋعا كەلگەن ۇل-قىزدىڭ اراسىنان تاڭداۋلىلارىن بۋرابايعا جىبەرۋ ءۇردىسىن قالىپتاستىرساق ءجون بولار ەدى. بۇل تاۋەلسىز ەلدىڭ باس وقۋ-ساۋ­ىقتىرۋ ورتالىعىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋمەن بىرگە, تولقىن-تولقىن وقۋشىلاردىڭ “بالداۋرەنگە” با­رىپ دەمالساق دەگەن ىنتا-ىقىلا­سىن وياتار ەدى. كەلمەسكە كەتكەن كەڭەس داۋىرىندە ارتەككە بارۋ ءار وقۋشىنىڭ ارمانىنا اينالعانى ءمالىم. سونداي اسقاق ارمانعا جەتەلەيتىن وتاندىق بالالار لاگە­رىن قالىپتاستىرۋدى ويلاستىرساق ۇتىلماس ەدىك, ۇتار ەدىك. سۇلەيمەن مامەت. “يسكرا” اۋلا كلۋبى قاشاندا كوڭىلدى جازعى دەمالىس كەزىندە بالدىرعاندار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ ۋاقىت­تارىن ءتيىمدى وتكىزۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان “يسكرا” اۋلا كلۋبىندا ولار ءتۇرلى سپورتتىق ويىندار مەن سايىستارعا قاتىسىپ, دەنساۋلىقتارىن ساۋىقتىرۋمەن قاتار, بىلىمدەرىن تەرەڭدەتەدى. جاننا جولداسوۆا جەتەكشىلىك ەتەتىن “يسكرا” اۋلا كلۋبىنا با­لالار مەن جاسوسپىرىمدەر ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن جينالادى. مۇندا كەلەتىن بالالاردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرى ءارتۇرلى. دەگەنمەن, ولار وزدەرىنە ۇنايتىن پايدالى ءارى ءتيىمدى ءىس تابادى. دوستارىمەن بىرگە تەننيس, دويبى, شاحمات وي­ناپ, ءان سالىپ, بي بيلەيدى. وقۋ­شىلاردىڭ ءبىلىمى مەن وي-ءورىسىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا ينتەللەكتۋال­دىق سايىستارمەن قاتار, ۇلتتىق ويىنداردى ۇيىمداستىرۋعا دا باسا نازار اۋدارىلعان. قابىرعالار مەن سورەلەردە وقۋشىلاردىڭ جەكە جۇمىستارى مەن سۋرەتتەرى, اسەم ورنەكتەلىپ, بەزەندىرىلىگەن قولونەر تۋىندىلارى جيناقتالعان. قيال­دا­رىنا ەرىك بەرگەن جاس سۋرەتشىلەر قاعاز بەتىنە ءتۇرلى-ءتۇستى بوياۋ ار­قىلى قىلقالاممەن تابيعات كو­رىنىستەرى مەن ءوز ويلارىن تۇسىرگەن. سونداي-اق, جول ۇستىنە بورمەن سۋرەت سالۋدان دا بايقاۋ وتكىزىلگەن. جازعى دەمالىستى قىزىقتى ءوت­كىزىپ, پايدالى مالىمەتتەرمەن تا­نىسقىسى كەلەتىن وقۋشىلار ءۇشىن بالالار شىعارماشىلىعى ۇيىندە اپتانىڭ ءار دۇيسەنبىسى كۇندەرى ءتۇرلى شارالار ۇيىمداستىرىلادى. – جۋىردا اۋلا كلۋبتارىنىڭ اراسىندا فۋتبولدان سايىس ءوت­كى­زىلدى. سونداي-اق ءىس-شارالار لە­گىندەگى “كوڭىلدى وتىرىس”, “مۋ­زى­كالنىي كالەيدوسكوپ”, “كوڭىلدى سۋرەتشى”, “تاينيك چۋدەس” جانە “ستراتينەيدجەر” بي جارىسىنا بالالار ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن قاتىستى. ەندىگى كەزەكتە “ميسس-2010” جانە “كولتسو ۆەسەلىح گو­رود­كوۆ”, “ارمەيسكيە بۋدني”, “زۆەز­دنىي نەبوسۆود”, “كوڭىلدى ستارت” سپورتتىق شارالارىن وتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. جاس ەرەكشەلىكتەرى مەن وي-پىكىرلەرىنىڭ ايىرماشى­لىق­تارىنا قاراماستان بالدىر­عان­دار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ باسىن توعىستىراتىن “يسكرا” اۋلا كلۋبى جازعى ۋاقىتتا جاڭا دوستارمەن تانىسىپ, سپورتتىق شارالارعا قا­تىسۋعا شاقىرادى, – دەيدى جاننا جولداسوۆا. اقبوتا سەيسەنباەۆا. پاۆلودار وبلىسى, اقسۋ قالاسى.