ءبىزدىڭ مەملەكەت ءوزىنىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى رەتىندە ادامنىڭ ءومىرىن, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن تانۋ ارقىلى سوتپەن قورعالۋدىڭ كونستيتۋتسيالىق ءپرينتسيپىن جۇزەگە اسىرۋ تاسىلدەرىنىڭ قاعيداتتى جولدارىن ايقىندايدى. ءسويتىپ, اتا زاڭ ارقىلى كەلىسىمگە كەلتىرۋ ۇردىستەرىن بەلسەندى قولدانۋ ارقىلى داۋلاردى جويۋعا, ناقتى ءمان-جايلاردى انىقتاۋعا, اۋىرعا سوقپايتىن ىستەر بويىنشا سوت ءوندىرىسىن جەڭىلدەتۋگە باعىتتالعان ارەكەتتەر جاسالۋدا.
بۇل تۋراسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قىلمىستىق ىستەر بويىنشا سوتقا دەيىنگى ءوندىرىستى جەڭىلدەتۋدىڭ ماڭىزدى باعىتى رەتىندە تاراپتاردى ءبىتىمگەرشىلىككە كەلتىرۋگە كوپ ىقپال ەتەتىن مەدياتسيا ينستيتۋتىن دامىتۋدى» اتاپ وتكەن بولاتىن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەدياتسيانى ۇيىمداستىرۋ سالاسىندا قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋگە باعىتتالعان, ونىڭ پرينتسيپتەرى مەن جۇرگىزۋ پروتسەدۋراسى مەن مەدياتوردىڭ ءمارتەبەسىن ايقىنداعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «مەدياتسيا تۋرالى» زاڭى قابىلداندى. داۋلاردى شەشۋدىڭ بالاما ءتاسىلى رەتىندە مەدياتسيا ينستيتۋتى شەتەل مەملەكەتتەرىنىڭ كوبىندە كەڭىنەن بەلگىلى جانە بەلسەندى تۇردە قولدانىلادى. العاشقى رەت مەدياتسيانى اقش قولداندى. كەيىن كەلە مەدياتسيا ينستيتۋتى ەۋروپا, كانادا, اۆستراليا, ۇلىبريتانيا مەن وزگە دە ەلدەردە كەڭىنەن قولدانىسقا ەنگەن.
زاڭ تۋرالى ادەبيەتتەردە مەدياتسيا ينستيتۋتىنىڭ جەكەلەگەن تۇستارى اسىرەسە, ونى قىلمىستىق قۇقىقتا پايدالانۋ ماسەلەلەرى تۇگەل زەرتتەلە باستالدى. مەدياتسيانىڭ ماڭىزدىلىعى حالىقارالىق دەڭگەيدە 1966 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسىمەن قۇرىلعان حالىقارالىق ساۋدا قۇقىعى (يۋنسيترال) جونىندەگى كوميسسيامەن 2002 جىلدىڭ 24 ماۋسىمىندا قابىلدانعان حالىقارالىق كوممەرتسيالىق كەلىسىم پروتسەدۋرالارى تۋرالى شارتىندا ەسكەرىلدى.
مۇنداعى زەرتتەۋلەردە مەدياتسيانى «قىلمىس جاساۋ ارقىلى پايدا بولعان جانجالدى شەشۋدە ول ناتيجەلى امال رەتىندە العىشارت بولا تۇرا, قوعام مەن مەملەكەتتىڭ بۇكىل دامۋ ەۆوليۋتسياسىندا قانداي دا بولسىن نىسانداعى تاتۋلاسۋ ينستيتۋتىمەن تىعىز بايلانىستاعى دەلدالدىق ينستيتۋت» رەتىندە كورسەتىلگەن. مەدياتسيا (لاتىنشا mediation – دەلدالدىق) كوپشىلىك جانە جەكە ادامدار اراسىنداعى قاراما-قايشىلىقتاردى ديالەكتيكالىق شەشۋ ءادىسى رەتىندەگى دەلدالدىق, ياعني داۋدى تىكەلەي ءۇشىنشى تۇلعانىڭ قاتىسۋىمەن شەشۋدىڭ بەيبىت ءتاسىلى بولىپ تابىلادى. ال, مەدياتسيا تۋرالى زاڭنىڭ 2-بابىندا «مەدياتسيا – تاراپتاردىڭ ەرىكتى كەلىسىمى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلاتىن, ولاردىڭ ءوزارا قولايلى شەشىمگە قول جەتكىزۋى ماقساتىندا مەدياتوردىڭ (مەدياتورلاردىڭ) جاردەمدەسۋىمەن تاراپتار اراسىنداعى داۋدى (داۋ-شاردى) رەتتەۋ ءراسىمى» دەلىنگەن. دەمەك, جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار اراسىنداعى, سونداي-اق ونشا اۋىر ەمەس جانە اۋىرلىعى ورتاشا قىلمىستار مەن قىلمىستىق تەرىس قىلىق ىستەرى بويىنشا قىلمىستىق سوت ءىسىن ءجۇرگىزۋدى ورىنداۋ كەزىندە تۋىندايتىن قاتىناستار مەدياتسيانىڭ قولدانىلۋ سالاسى بولىپ تابىلادى.
ارينە, زاڭمەن مەدياتسيا ءراسىمى قولدانىلمايتىن نەگىزدى جاعدايلار دا بولادى. بۇل داۋلار مەدياتسيا راسىمىنە قاتىسپايتىن ءۇشىنشى تۇلعالاردىڭ جانە سوت ارەكەتكە قابىلەتسىز نە ارەكەت قابىلەتى شەكتەۋلى دەپ تانىعان ادامنىڭ مۇددەلەرىن قوزعاۋى ءمۇمكىن. ەكىنشىدەن, بۇل داۋلار تاراپتاردىڭ ءبىرى مەملەكەتتىك ورگان بولىپ تابىلسا جانە بۇل داۋلار سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى جانە مەملەكەتتىك قىزمەت پەن مەملەكەتتىك باسقارۋ مۇددەلەرىنە قارسى قىلمىستار تۋرالى قىلمىستىق ىستەر بولسا, مەدياتسيا قولدانىلمايدى.
مەدياتسيا سوت ايتىستارىنا كەتەتىن ۋاقىتتى ۇنەمدەيدى جانە قوسىمشا شىعىننان قورعايدى. مەدياتسيا پروتسەسى جەكە جانە قۇپيا بولىپ تابىلادى. مەدياتور ەكى جاقتىڭ اراقاتىناسىن جەڭىلدەتەدى, داۋدى شەشۋدە ەكى تاراپتى دا قاناعاتتاندىراتىن جولداردى ىزدەيدى.
مەدياتوردىڭ قۇقىقتىق ءمارتەبەسىنە «مەدياتسيا تۋرالى» زاڭدا: «مەدياتسيا – وسى زاڭنىڭ تاراپتارىنا سايكەس كاسىبي جانە كاسىبي ەمەس نەگىزىندە مەدياتسيا جۇرگىزەتىن تاۋەلسىز جەكە تۇلعا» دەپ انىقتاما بەرىلگەن. دەمەك, زاڭ مەدياتوردىڭ ەكى ءتۇرىن كورسەتەدى: كاسىپقوي جانە كاسىبي ەمەس.
قازىرگى ۋاقىتتا قوعامدا مەدياتورعا بايلانىستى ءارتۇرلى پىكىرتالاستار بار, ياعني مەدياتسيا ارەكەتىن جۇزەگە اسىرۋدا نوتاريۋستەرگە بارىنشا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك دەگەن وي ايتىلادى. ارينە, بۇل پىكىردى ورىندى دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. ويتكەنى, ازاماتتار اراسىنداعى اليمەنت, مۇراگەرلىك, نەكەلىك قارىم-قاتىناسقا بايلانىستى كوپتەگەن داۋلار بولاتىنى بەلگىلى. ولاردىڭ كولەمىن ازايتۋعا نوتاريۋستىڭ دا ىقپالى بولۋى مۇمكىن دەگەن ويدامىز.
ال قىلمىستىق سوت ءىسى بارىسىندا جۇرگىزىلەتىن مەدياتسيانىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار. ءبىرىنشىدەن, تاراپتاردىڭ مەدياتسيا تۋرالى شارت جاساسۋى قىلمىستىق ءىس بويىنشا ءىس جۇرگىزۋدى توقتاتپايدى. ەكىنشىدەن, مەدياتسياعا قاتىسۋ كىنانى مويىنداۋدىڭ دالەلى بولا المايدى. ءۇشىنشىدەن, ەگەر مەدياتسيانى جۇرگىزۋ كەزىندە تاراپتاردىڭ ءبىرى كامەلەتكە تولماعان ادام بولسا, پەداگوگتىڭ نەمەسە پسيحولوگتىڭ نەمەسە كامەلەتكە تولماعان ادامنىڭ زاڭدى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋى مىندەتتى. ءتورتىنشىدەن, قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ بارىسىنداعى مەدياتسيا قىلمىستىق پروتسەسسۋالدىق زاڭىندا بەلگىلەنگەن سوتقا دەيىن جانە سوتتا ءىس جۇرگىزۋ مەرزىمدەرىندە جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس. بەسىنشىدەن, داۋدى رەتتەۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋدان باس تارتۋ مەدياتسيا تاراپى بولىپ تابىلاتىن تاراپقا اسەر ەتە المايدى.
سونىمەن قاتار, مەدياتسيانىڭ وتباسىلىق قاتىناستار سالاسىنداعى ەرەكشەلىكتەرى دە بار.
قورىتا كەلە, اتا زاڭىمىزعا ساي ءبىزدىڭ ەلدە مەدياتسيا سياقتى, كەلىسپەۋشىلىكتەردى قاراستىرۋدىڭ بالامالى قۇرالىنىڭ دامۋى, وركەنيەتتى قۇقىقتىق كەڭىستىكتىڭ ءارى جوعارى ساتىلى دەموكراتيالى قوعامنىڭ كورسەتكىشى بولىپ تابىلادى دەپ تۇيىندەيمىز.
ەربول قارجاۋباەۆ,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ قىلمىستىق-قۇقىقتىق پاندەر كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.
